https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC%2C_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D0%B0Бүркітке қатысты ырым, жора - Түзету тарихы2026-04-18T22:11:54ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC,_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D0%B0&diff=25837&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:07:14Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:07, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%96%D1%82%D0%BA%D0%B5_%D2%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%82%D1%8B_%D1%8B%D1%80%D1%8B%D0%BC,_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D0%B0&diff=25836&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-05-29T13:57:33Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Сурет:GoldenEagle-Nova.jpg|thumb|250px]]<br />
'''Бүркітке қатысты ырым, жора'''<br />
Аушы құс көк Тәңірінің елшісі, ол Күннен жаратылған,<br />
күннің еркесі, көктің иесі деп көп халықтың көне сенімінде аса жоғары дәріптейді. Бүркітке табыну күллі жануарлар<br />
мен адамзат әлемінен жоғары түрды. Оны аспан денелерімен<br />
шендестірді. [[Жыртқыш]] құстарды аса қадірлеген қазақтар<br />
сенімінде садақтың оғының жебесін "күшігеннің қойлық<br />
жүнімен" және "тазқараныңтайлықжүнімен" (қауырсынымен)<br />
ұштаса тік ұшады деп сенген,- деп жазды [[Уәлиханов|Ш.Уәлиханов]]. Біздің<br />
қазақтардағы үкі тағу да құс Тәңірдің елшісі, ол адамды қорғап<br />
жүрсін деген ырымның нышаны. Біздің қазіргі қазақ тіліндегі<br />
құт қону, басына бақ құс қону деген тіркестерде кездесетін "құт"<br />
сөзі құс қону, тәңірден береке келіп қону, көктен кут тусу" деген мәнде қолданылған құттың өзі тәңірлік сый-сияпаты деген<br />
танымның сарқыншағы деп айтуға жетелейді.<br />
<br />
Ежелгі көшпенділерде хат-хабар алмасу кездерінде ресми іс құжаттарына тез жету, құстай үшып бару, шапшаңдық<br />
жылдамдықтың белгісі ретінде құстың қауырсынын тағып<br />
жіберетін туралы заттық айғақтар, жазба деректер бар.<br />
Баһадүр батырлар болат дулығасының шекесіне қыранның<br />
қауырсынын тағып жүрді. Ақсақ Темірдің, Шайбани ханның<br />
т.б. хандардың атақ-лауазымы да қыранға байланысты "Сахибқыран" деп аталған.<br />
<br />
Ата-бабаларымыз бүркітке аң алдыру мақсатынан гөрі<br />
табыну, сиыну жағын басым ұстаған болар. Оны қастерлеп,<br />
қасиеттеп тұғырға қондырып, сылап-сипап, тамақтандырып,<br />
табыну, қағида шартын мықтап сақтай отырып, бағып-қаққан.<br />
Қадым заманнан бері қастерлеп, табынып келген бүркітті<br />
пір тұтқандығы соншал ық ол өлсе, иесі оны қау ырсын, мамығы,<br />
құйрығы, басы, тұяғымен, кейде "бітеу" немесе жара сойып, үй<br />
төріне қанатын кере іліп қояды. Бұл "бүркіттен пәле-жала, жыншайтан қашады" деген сенім-нанымның нышаны. Сол сияқты<br />
бүркіттің тұяғын, басын, қанатын түскиіз, бала бесігі, төрге<br />
іледі. Кейде бітеу сойылған бүркіт "терісінің" ішіне шөп тығып,<br />
тұлып жасап қоятын да салт болған.<br />
<br />
Бүркіттің түлегі кезінде түскен қауырсындарын теріп<br />
алып кереге басына іліп қоятын салт бар. Бұл қауырсынды<br />
қастерлеушілік, әрі саятта құстың қауырсыны сынып, құстың<br />
ұшуына бөгет болса, кәдеге жарату деген сөз. [[Бүркіт]] қанатымен<br />
үй, кілем, сырмақ, басқа да дүниелерді сыпырмайды. Керісінше, оны жастыққа салып жатса бас ауырмайды, басты пәледен<br />
сақтайды, [[адам]] шошып оянбайды деп сенген халық санасынан<br />
берік орын алған.<br />
<br />
Құстың саусақ, тырнақтарын түмар ретінде де, фетиштік<br />
зат ретінде де қазақтар аса қастерлеп пәле-жаладан сақтайтын<br />
киелі зат ретінде қолданған. Бүркіттен "жын-шайтан" қашады<br />
деген қазақтар балалардың бас киіміне, бешпентінің алдыңғы<br />
өңіріне бүркіт түяғын тағып, бесігіне бүркіт түяғын байлап<br />
қойған.<br />
<br />
"Көтеріліп" ауырған, қатты шошынған аурулардың басына<br />
бүркіт қондырып емдейтін салт бар. Толғақты жеңілдету үшін<br />
үйге бүркітті әкеліп, қанатымен желпіп, қыранды көрсететін<br />
болған. Бұл бүркіттің киесі толғатқан әйел мен нәрестені жебесін дегеннен туған болса керек.<br />
<br />
"Қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқыттырмай" деген<br />
аталы сөз содан қалса керек. Қазақтардағы осы құс танымының<br />
сарқыншағы "Бүркіт биі" бар. Адамның түсіне бүркіт енсе, онда<br />
мұратына жетудің нышаны, бойдақтар үйленеді, жұбайлар балалы болады деп сенген деп, жазады Р.Карутц.<br />
<br />
Түрік тектес этностарда "құс тұмсық", "құс мұрын", "құс<br />
қаыат" т.б. қыран құстардың бейне келбетін кескіндеген ою-<br />
өрнектер көп. Ал қазақ балаларына, жер-суға көп қойылатын<br />
бүркітке байланысты аттар осы құсқа қатысты байырғы наным-сенімнің тікелей әсері деп бағалауға болады.<br />
<br />
Сөйтіп құт-құс, Тәңір мен жер арасындағы адам баласына<br />
"жан беруші, қорғаушы, киелі елшісі, жебеп қорғаушысы" (медиатор) болып келген байырғытүріктанымының сарқыншағы<br />
осындай.<br />
<br />
Қазақ халқы бүркітті аса қадірлеп, оны өздерінше төрт<br />
асылдың бірі деп санайды. Төрт асылға қозы қошқар, еккен егін,<br />
тазы күшік, балапан бүркіт жатады. Бұл төртеуі жасы жылға<br />
толмай тұрып адам керегіне жарап, қажетін өтейді.<br />
<br />
Бүркіт қазақ қоғамында қоғамның бір жанды мүшесіне айналып кетеді. Сондықтан қапелімде мерт болған немесе ауылда өлген бүркіттің иесіне: "Ат өледі, құс қашады, екі қанат бір<br />
құйрық табылар, ажалы жетсе бәрі өледі"деп сабырлылыққа<br />
шақырады, көңіл айтады. Қазақта ертеректе өлген қыран<br />
құстың қанат, құйрығына май жағып, ақ, матаға орап, биік<br />
тay құздарына немесе адам аяғы баспайтын жерге арулап жерлейтін салт болған".<br />
<br />
[[Сурет:Aquila chrysaetos USFWS.jpg|thumb|250px]]<br />
Бүркіт аң ала алмайды, ауырып мазасызданады тіптен<br />
ұшып кетуін көз тиген деп ырымдайды. Ондайда бүркітті<br />
"қырсық шалды" деп жанып тұрған оттың үстіне тұз шашып,<br />
бытырлаған дауыс ырғағымен оңнан солға қарай айналдырып: "Бисмилла, сырыс-сырыс, сырыс-сырыс!'' - деп жалбарыну<br />
айтып домдайтын. Құсбегілікке байланысты барлық құралжабдықтарды жинастырып, оларды адыраспан, арша сияқты<br />
қасиетті өсімдіктермен аластап, бәле-жаладан тазартады.<br />
Қазақ құсбегілері бүркіттің пірін [[Әулие Жалайыр Шора Ата]] деп табынады. Бүркіт ұстар алдында Әулие Шора Атаның<br />
әруағына тағзым етіп, құран оқытып, тілеуін тілеп, жеті нан<br />
пісіріп, құдайы тамақ таратып, құсбегі бабалардың әруағына<br />
сиынады.<br />
<br />
Аңызға сенсек, Жалайыр Шора құс атаулының "тілін"<br />
білген, қырандардың мекені мен шабытты өрісін, қонағы мен<br />
ұясын, неге шабатын, нені алатынын білген екен. Тіптен төбеде<br />
үшып өткен құстың жасын, қырандығын ажырата алған. Құс<br />
атаулы: "Ұша берсем қанатым талады, Жерге туссем Жалайыр<br />
шора алады",- деп, зар қағады екен деген аңыз бар ел аузында.<br />
<br />
Құс бегілігімен аты шыққан Найман Тіней туралы "Тінейдегі қасиет егіз екен Сары құспен, Шорадағы бар қасиет тілдес екен барша құспен" деген тәмсіл қалған. Баптаған құстары<br />
бұғы, маралға түсетін Тіней қайтыс болғанда Сары құсы иесінің<br />
зиратының басына барып қонақтап, іш құсадан өлген деседі.<br />
<br />
Қазақ құсбегілері аса қыран құсты ұстағанда сатып,<br />
қалап алғанда бүркіттің құйрық қауырсынын, қанатын майлап, иығына шоқ үкі тағып, ақсарбас малын айтып сойып, тілеу тілеп, шашу шашып, сүйінші сұрайтын жақсы салт бар.<br />
Ауыл ақсақалдары мен кәнігі адамдарға сынатып, "бүркіттің<br />
құйрығын майлау" тойын жасайды. Ондайда ауқаттылар жағы<br />
ақсарбас атаса, қарт құсбегілер өздерінің ескі құс жабдықтарын<br />
көрімдік ретінде сыйға тартады. Ертеректе күзде саят уақыты<br />
басталардан бұрын аушы құсқа арнап құрбандық береді: әркім<br />
өзінің шама-шарқына қарай тарту ұсынады, ауқаттылар қой<br />
сойып, бүркіт торын "қандайды" (торға қан жағады).<br />
<br />
Қазақ халқы үйге [[қыран құс]] келгенде Қызыр Бабаның<br />
ерекше сыйлығы деп, сонымен қатар үйге бақ-береке келді<br />
деп шын жүректен қуанып, жақсылыққа жорыған. Сондай-ақ<br />
қазақтарда бөгде біреу бүркітімен ауылға келсе, құсының иығына үкі тағатын немесе ақ шүберектен ақтық тағатын архаикалық ғұрып бар.<br />
<br />
Құсбегінің құсы алғаш рет аңға ұшуын "құс аяқтанды" деген,<br />
ал ұстаған аңын "тырнақалды" деп атайды, ал саяттағы алғаш аң<br />
алуын "бауашар" атап, оларға арнайы кәде жасайды. Яғни, ауыл<br />
адамдары құс пен құсбегіні қарсы алып, шашу шашады.<br />
<br />
[[Құс]] ұстайтын торды құрар алдында қазақ құсбегілері<br />
тоқылған торды өз үйінің есігінің маңдайшасынан іліп, етегін<br />
екі босағадан салбыратып түсіріп қояды. Бұл әрекеттің аңшылар<br />
ырымында асты-үстінен адамжанасып, көп аттаған жабдық түзде<br />
құр жатпай, жолы ашылып, құс тез түседі деп сенгендіктен.<br />
<br />
Бүркіттің тұғырына [[адам]] отыруға болмайды. Атадан<br />
балаға мүрагерлікке қалдырылатын киелі [[зат]] деп танылады.<br />
Қазақта: "Ат өлсе ер-тоқым үйіледі, құс өлсе түғыр күйінеді"-<br />
деген аталы сөз тұғырды бос қоймай, ұдайы қолдану қажет деген қағи даны меңзейді және біреу құс ұстап алып келсе, міндетті түрде тарту еткендігін білдіреді.<br />
<br />
[[Киіз үй]]дің қанатынан ұраңқайлап тіккен "бүркіт қосы"<br />
қасиетті деп саналатындықтан оған кірген [[адам]] міндетті түрде<br />
даусын соза сәлем беріп бас сұғады. Ал киіз үйдің оң жағында<br />
бүркіт болса шаңыраққа бір сәлемнен кейін, бүркітке қарай<br />
бұрылып оған да сәлем береді.<br />
<br />
Аушы құсқа тамақтві тек ағаш ыдыспен ғана береді. Егер<br />
темір ыдыстан жем берсе, қыранның сағын сындырады деп,<br />
оған тыйым жасайды.<br />
<br />
Саятқа шыққан аңшыны қазақ дәстүрінде аттандырмайды. Тек кетіп бара жатқанда: "Жолдарың болсын! Саяттарың<br />
сай болсын, қапжығаларың май болсын! - дегендей тілек айтады. Саят кезінде бөгде біреу кездессе аңшылар ''Байлансын-ақ;"<br />
дейсіңдер. Ал сәлем-тілекті бөгде адам бұрын айтса, аңшылар "Майлы шұжық айлансын-ак? деп тілектестік білдіреді.<br />
<br />
Сондай-ақ қазақ құсбегілері қолындағы қыран құсы<br />
өлгенде дауыс шығарып жылап, жоқтау айтып, қайғыланған.<br />
Қазақ құсбегілері қыран құсы өлгенде кез келген жерге жерлей салмаған. Өлген құстың сүйегін биік қарағай немесе тағы<br />
басқа ағаш бастарына іліп қойған. Олай болмаған жағдайда<br />
қыранның өзі түлеп ұшқан ұясының маңына арулап жерлеген.<br />
<br />
Көп жыл серік болған құсын қариялар қартайса да<br />
құрметтеп үй жанында ұстайды. Ал қайраты қайтқан қыранды<br />
құс тебінен қатты" деп қоя беретін де дәстүр бар.<br />
<br />
[[Бүркіт]] - адамдарға бақыт әкеледі, егерәки ол жол үстінде кездесіп қалатын болса, жолы сәтті болады. Егер өшіксе, сол<br />
[[адам]] айықпас ауруға ұшырайды.<br />
<br />
Халық ұғымында бүркіт бірнеше жыл қатарынан ұя салып,<br />
балапандарын басып шығарған ағаш қасиетті деп есептеледі.<br />
Оның ұясын бұзған адам бақытсыздыққа ұшырайды. Бүркіттің<br />
ұясын сипап, оған табынып, бала сұраған әйелдің баласы болады, әрі ол бүркіттей батыл, ер жүрек келеді. Бүркіттің түсіп<br />
қалған жүндерін жинап әкеліп, үйге іліп қойса, пәле-жала жоламайды. Парсылар күні бүгінге дейін егін бітік шықсын деп<br />
құс жүн-қауырсындарын егін сепкен кезде шашады."<br />
<br />
Біреудің қыран құсына көзі түсіп, көңілі ауса оны қалап<br />
сұрап алады. Оның қарымтасына беретін кәдені"тұғыр жабар"<br />
деп атайды. Оның көлемі XIX ғасырдың соңында өте қымбат<br />
болған: бүркіттің алғырлығына қарай, аталық түйе бастатқан<br />
тоғыздан бастап, 5 -6 түйеге тең келген. Жақсы бапталған қыран<br />
бүркіт үшін [[Шу]] мен [[Сырдария]]да 5 -6 түйе, қаршыға мен сұңқар<br />
1-2 түйеге бағаланған. [[Семей]] губерниясында жақсы бүркітке<br />
250-300 сом немесе 1000 бас қой берген (Г.Загряжский дерегі,<br />
1874 ж). Ал Зайсан уезінде XX ғ. басында жақсы [[қыран бүркіт]]<br />
үшін ауқаттылар 5-9 түйе немесе 200 бас қой немесе 300-500<br />
сом ақша төлеп сатып алған. Ал сұңқар 1-2 түйе, қаршыға онан<br />
арзандау болған. [[Янушкевич|А.Янушкевич]] дерегі бойынша жай бүркітті<br />
қазақтар XIX ғ ортасын да бір түйе, тіптен онан да көп беріп сатып<br />
алған. Ұлы Абай Сыбан елінің Тулақ деген адамынан Қарашолақ<br />
деген бүркітті оншақты ірі қараға сатып алғандығы көпке белгілі дерек. 1910 жылғы "Туркестанские ведомости" бетінде<br />
(№247) бүркіт бағасы 200 сом екендігі көрсетілсе, құсбегілердің<br />
қаршығаны Қоқан ханына апарып, 200 тілләдан (1 тіллә 3 сом 80<br />
тивгаға тең) сатқандығы айтыладві. Жайық бойында бүркіттің<br />
бағасы бір арба бидайға тең келген. Тіптен XX ғ орта шенінде Қобда қазақтары алғыр бүркітті ту сиыр бастатқан бір топ<br />
қойға сатып алғандығы туралві дерек бар. Қазақта аушы құсты<br />
алғырлығы мен қырандығына қарай қысырақтық, жамбылық,<br />
бір аттық, тайлық, түйелік деп құнын белгілеген. Кейін жаппай<br />
кәсіпке айналған құс саудасы Түркістан базарында бапталмаған<br />
лашын 10-15 COM, үйретілгені 80-100 сомға дейін болған. Базарға<br />
сонау Башқұртстаннан бастап, [[Жетісу]], [[Ферғана]] тауларынан аулап, арнайы әкелген Жақсы үйретілген тұйғын құны қымбат,<br />
200 сомға дейін жеткен.<br />
<br />
Көңілі түскен адамға аушы құсты да сыйға тартқан. Айталық, атақты [[Әлібек батыр]] жылына алпыс түлкі, он қарсақ, он екі<br />
қасқыр алған құсын құлагер аты мерт болған жылы қолынан<br />
босатып қоя бергендігін әр қазақ жақсы біледі. Ұлы Абайдың<br />
Қарашолақ, Көкшегір деген құстары болғандығы мәлім.<br />
Қараханлылар кезеңінде салынған медресе, керуен сарай,<br />
мешіттердің кірер қақпаларында немесе қабырғаларында жеті<br />
бұтақты өмір ағашы бейнеленіп, оны екі арыстан күзетіп, екі<br />
басты бүркіттің ағашқа қонып отырған бейнелерін кездестіруге болады. Бұл жерде бүркіт ең күшті, алып құс. Ол [[адам]] өлгенде<br />
оның рухын қанатына салып, жеті қат көктен алып өтіп Аллаға<br />
жеткізуші деп санаған.<br />
<br />
Құсбегілік өнердің [[мұсылман]] елдерінде ерте кезден<br />
қолдануына қарай шариғаттада орын алған. Құсбегілік жөнінде Хадистерде былай делінген:<br />
<poem><br />
- Шариғат бойынша, құс иесінің көз алдында ғана аң аулау керек. Сонымен қатар алған аңын иесі барғанша жеп қоймау керек;</poem><br />
<br />
<poem><br />
- Шариғат бойынша, құсты әрбір аңға не құсқа жіберген<br />
сайын Алладан рұқсат сұрау керек. Қыран құсты аңға немесе<br />
құсқа жіберген сәтте міндетті түрде құсбегі "Биссимилаһирахмани-рахим" деу керек.</poem><br />
<br />
<poem><br />
- Қыран құс алған аң-құсты "Сенің жызығың жоқ" деп бауыздау керек.</poem><br />
<br />
<poem><br />
- Шариғат бойынша қолда үйретілген сұңқарды жөн-<br />
жоқсыз құстарға салмайды.</poem><br />
<br />
<poem><br />
- Хадисте былай деп жазылған: "Қолдағы қыран құсыңды<br />
еш уақытта азықтан қысып, ашықтырма, қарны тоқ болсын<br />
және дұрыс тәрбие бер".</poem><br />
<br />
<poem><br />
- Қолға түскен тұз құсын егер қыран болмаса, міндетті түрде оны қинамай бостандыққа жіберу керек. Сондай-ақ<br />
қолда ұстаған сұңқарды бес-алты жастан кейін бостандыққа<br />
жіберу керек. Себебі ол да өз ұрпағын қалдыруға тиіс.<br />
Шариғат бойынша қыран құстың үясын бүзған адамға<br />
ешкім де сәлем бермеген және ол адамға ешқашан қыран құсты<br />
тәрбиелеу өнерінің құпиясын айтпаған.</poem><br />
<br />
Сайып келгенде, аушы құсты қолға ұстап алу, үйрету, баулып аңға салу көлденең өткен көк аттыға жолыға бермейтін,<br />
әркімнің пешенесіне жазылмайтын қадірлі де, қасиетті құбылыс. Сондықтан да дәстүрлі қазақ қоғамында Тәңірден берген<br />
ерекше бұл сыйды басқаға сыйлау, сатуға онша құлықтылық<br />
танытпауы былай тұрсын, құсбегіліктің қыры мен сырын<br />
бөгдеге үйрете бермейді. Отбасылық әулеттік сипаттағы бұл<br />
өнерді өз үрпағына аманаттап үйретіп, құсбегілікте қолданған<br />
құрал-жабдықтарымен қоса үйреткен құпия қыр-сырын<br />
"мұрагерлікке" қалдыратын, кие тұтатын өнер.<br />
<br />
Қазіргі заманда құсбегілер ата-бабалардың ұрпақтан<br />
ұрпаққа қалдырған салт-дәстүрін өскелең заман талабына сай<br />
жалғастыру мақсатында сыйлап, ерекше құрметпен қарайды.<br />
<ref>Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы. - Алматы: "Алматыкітап", 2007. - 208 бет, суретті. Б. Хинаят, Қ.М. Исабеков. ISBN 9965-24-813-3</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Спорт]]<br />
[[Санат:Қазақ салт-дәстүрлері]]</div>ArystanbekBot