https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82Бесінші постулат - Түзету тарихы2026-04-19T12:28:54ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82&diff=44465&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:25:08Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BD%D1%88%D1%96_%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82&diff=44464&oldid=prevArystanbek: using AWB2013-12-10T17:57:26Z<p>using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Бесінші постулат''' (латынша — талап) — [[евклидтік геометрия]]ның <math>~P</math> нүктесі және <math>~AA^1</math> түзуі арқылы өтетін [[Жазықтық (геометрия)|жазықтықта]] <math>~AA^1</math> түзуінен тысқары жатқан <math>~P</math> [[Нүкте (геометрия)|нүктесі]] арқылы <math>~AA^1</math> түзуімен қиылыспайтын жалғыз ғана түзу сызуға болады делінген [[параллелдік аксиома]]сы. Евклидтің "[[Негіздер]]інде" (б.з.б. III ғасыр) бесінші [[постулат]] басқаша тұжырымдалған. Бесінші постулаттың тұжырымдалуы: егер екі түзу сызықтың (<math>~a</math> және <math>~b</math>) үшінші бір түзумен <math>~(c)</math> [[ішкі біржақты бұрыш]]тардың (\alpha мен \beta) қосындысы <math>~2d</math>-дан (яғни екі тікбұрыштан) кем болып қиылысатын болса, онда бұл түзумен (a және b) әлгі бұрыштардың қосындысы 2d-дан кем болатын жағында қиылысатын болады. Яғни <math>~\alpha + \beta < 2d</math> болатын жағдайда <math>~a</math> және <math>~b</math> түзу сызықтары қиылысады.<br />
<br />
Евклидтің бұл еңбегіне түсініктеме берушілер осы постулатты өзге постулаттар арқылы дәлелдеуге болатын шығар деп жорамалдаған. Осыны дәлелдеу тіптен ежелгі Грекияда басталған. Осыны дәлелдеуге талаптанушылар ортағасырлық [[Шығыс ел]]дерінде де болған. Мысалы, XI - XII ғасырларда [[Омар һайям]] (1048 — 1131), одан соң [[Батыс Еуропа]] елдерінде, мысалы, 1733 жылы итальян ғалымы [[Джованни Саккери]] (1667 — 1733), 1766 жылы неміс математигі [[Иоганн Ламберт]] (1728 — 1777), 1794 жылы француз математигі [[Адриен Лежандр]] (1752 — 1833) [[параллелдік постулат]]ты дәлелдеуге талпынған. Бұл мәселені 1826 жылы орыс математигі Н[[Николай Лобачевский|иколай Лобачевскивдің]] (1792 — 1856) бесінші постулатты теріске шығарған жаңа геометриясы — [[Лобачевский Геометриясы|Лобачевский геометрияс]]ы түбегейлі шешкен. Сонымен, бесінші постулаттың Евклид геометриясының өзге [[аксиома]]ларынан туындамайтыны дәлелденген.<ref>"Математикалық ойашар", "Қазақ энциклопедиясы" Алматы, 2009</ref><br />
<br />
== Дереккөздер == <br />
<references/><br />
{{wikify}}<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
<br />
[[Санат:Математика]]<br />
[[Санат:Алгебра]]<br />
[[Санат:Геометрия]]<br />
<br />
<br />
{{math-stub}}</div>Arystanbek