https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B 2026-09-06T05:51:14Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B&diff=122812&oldid=prev 2026-06-26T06:39:12Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:39, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D1%81%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D1%8B%D1%80%D1%8B&diff=122811&oldid=prev 2021-12-20T00:56:32Z

<p>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.8.5</p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Бесік жыры''' — [[тұрмыс-салт жырлары]]ның көне түрінің бірі.<br /> <br /> Әлемде ''Бесік жырын'' айтпайтын халық жоқ. [[Халық педагогикасы]]ның мәйегіне айналған бесік жырында халықтың төл [[тарих]]ының, дәстүрлі [[мәдениет]]інің, ежелгі [[наным]]-[[сенім]]інің, [[дүниетаным]]ының көрінісі бар. Бесік жырын барша халық ұлттық тәрбиенің кәусар бұлағы деп таниды. Әлем халықтарының бесік жырлары әр елде әр түрлі аталғанымен, атқаратын міндеті, мазмұн байлығы, поэтикалық құрылымы мен саз-әуені жағынан үндесіп жатады. Бесік жырының басты қызметі — [[бесік]] тербелісіне ыңғайлас сазды [[әуен]], ырғақты сөзбен [[бала]]ны тыныштандыра отырып, оның жан жүйесі мен санасына ұлттық тәрбиенің алғашқы нәрін сіңіру. Бесік жыры баланың [[сәби]] кезінде, яғни 1 — 5 жас аралығында, бала жанына жағымды әуенмен айтылады, әуен-сазсыз бесік жырының мәні де, сәні де келмейді. Қазақ бесік жырының үлгілерін алғаш [[Әбубәкір Ахметжанұлы Диваев|Ә.Диваев]] хатқа түсіріп, 1905 ж. жариялаған. Содан бері там-тұмдап жиналып келе жатқанымен, халық жырларының асыл үлгілері әлі де толық хатқа түсе қойған жоқ. <br /> [[File:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Lullaby (1875).jpg|thumb| alt=A.| ''[[А. Бурго, Бесік Жыры]]''.]]<br /> Бесік жырларын мазмұны мен поэтикалық құрылымына қарай дәстүрлі бесік жырлары және суырып салма бесік жырлары деп екі топқа бөлуге болады. Дәстүрлі бесік жырлары ел арасында ежелден айтылып, әбден қалыпқа түскен, барлық жерлерде мазмұн желісі мен әуені өзгертілмей орындалатын жырлар. Олар: “Әлди, әлди ақ бөпем, Ақ бесікке жат, бөпем!” деген ана мейіріміне толы өлең жолдарымен басталып, баланы жұбататын, алдандырып тәтті ұйқыға батыратын шумақтарға ұласады. Сонымен қатар ана:<br /> <br /> :“...Айыр қалпақ киісіп,<br /> :Ақырып жауға тиісіп,<br /> :Батыр болар ма екенсің!<br /> :Бармақтары майысып,<br /> :Ою-өрнек ойысып,<br /> :Ұста болар ма екенсің!<br /> <br /> :Таңдайларың тақылдап,<br /> :Шешен болар ма екенсің!<br /> :...Құрығыңды майырып,<br /> :Түнде жылқы қайырып,<br /> :Қызмет қылар ма екенсің?!<br /> <br /> :Қолымыздан іс алып,<br /> :Бақытымызға жан балам,<br /> Бізді бағар ма екенсің?!” деп баласының болашағын, ел мүддесін, өз арман-мұратымен астастыра жырға қосады.<br /> <br /> Ал суырып салма бесік жырларында айтушы жанрлық түрді пайдалана отырып, кезеңдік жағдайларды, өзінің ішкі мұң-сырын өлеңге қосады. Мәселен, [[Григорий Николаевич Потанин|Г.Н. Потанин]] хатқа түсірген бесік жырының бір үлгісінде: ''“Таудан Тоғас түскен жоқ, Секемен тары піскен жоқ. Тоғас түссе етекке, Қой жүреді жетекке. Жылама, бөпем, жылама”'' деп жарты құрсақ жатақтар өмірінің ауыр тірлігі суреттелді. Сырлы сөз бен сазды әуен астасып келетін бесік жыры халық педагогикасының бастау бұлағы ғана емес, қазақ әйелінің жан дүниесін танытатын, кезеңдік ел тұрмысынан мол мағлұмат беретін шалқары кең жанр. Оның осы мүмкіншілігін кейінгі жазба әдебиет өкілдері мен сазгерлер де кеңінен пайдаланып келеді. <br /> <br /> ==Ауыз әдебиетінің жанры==<br /> Қазақтың музыкалық-поэтикалық фольклорындағы тұрмыс-салт әндерінің арасында кең тараған. Бесік жыры екі түрлі міндет атқарады:<br /> <br /> # сәбиді жұбату және оның болашағына деген ата-аналық тілегін білдіреді; <br /> # ананың балаға деген мейірі, махаббаты, ой-арманы, ізгі ниеті, халықтың ақыл өсиеттері айқын керінеді.<br /> <br /> Бесік жырына халықтық сипат, дәстүрлі идеапизация, оптимизм тән. Өлеңі 7-8, кейде 11 буынды әнтүрінде құрылады. [[Әуезов]] бесік жырын арнайы зерттемеген. [[Ташкент]] қаласында шыққан «[[Жас қайрат (журнал)|Жас қайрат]]» журналының 1924 ж. 3-4-сандарында жарияланған «Халық әдебиеті туралы» деген мақаласында {{Дәйексөз|«халықтардың арасында ауыздан ауызға көшіп, бірден бірге қалып айтылып жүрген: [[өлең]], [[жыр]], [[Ертегі|ертек]], [[Мақал-мәтелдер|мақал]], [[жаңылтпаш]], айырым бесік жырлары, діндар өлеңдер, үлгілі әңгімелер... басқа да, осылар сияқты сездердің бірсыпырасы халық әдебиетіне жатады»}} деп, бесік жырын халық ауыз өдебиетінің жанры ретінде атаған. Жазушының басқа ауыз әдебиетіне арналған еңбектерінде кездеспейді.<br /> <br /> «[[Абай жолы (роман)|Абай жолы]]» эпопеясында:<br /> :Қорқытпа менің баламды, <br /> :Гулей соққан ақ боран. <br /> :Балам әже қойнында, <br /> :Келе алмайсың сен бұған, -<br /> деп басталатын бесік жырын енгізіп, Әуезов халық даналығынан туған фольклорлық мұраны пайдаланудың тамаша үлгісін керсеткен («Абай аға» тарауы).&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> <br /> ==Сыртқы сілтемелер==<br /> *[http://ana-bala.kz/?p=189 Бесік жыры туралы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130102220924/http://ana-bala.kz/?p=189 |date=2013-01-02 }}<br /> <br /> [[Санат:Бесік жырлары]]<br /> [[Санат:Тұрмыс-салт өлеңдері]]</div>

InternetArchiveBot