https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2026-09-09T10:54:59Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80&diff=25445&oldid=prev 2025-04-25T18:05:24Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:05, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D0%B5%D0%B9%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BB_%D0%BF%D0%B0%D0%B9%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8B_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80&diff=25444&oldid=prev 2014-05-26T18:25:12Z

<p>clean up, replaced: Пайдаланылған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Бейметалл (бейруда) қазбалар''' - құрамынан металдар өңдірілмейтін, табиғаты мен сипаты жағынан сан түрлі [[пайдалы қазба]] түрлерінің үлкен тобы.&lt;ref&gt;Геология терминдерінің сөздігі. Н. Сейітов, А. Абдулин.— Алматы: Қазақстан, 1996,ISBN 5-615-01738-4&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Бұл қазбалар халық шаруашылығындағы қолданылу салаларына орай бірнеше түрлерге бөлінеді: [[химиялық шикізат]]тар — апатит, фосфориттер, барит, минералды тұздар, күкірт, гипс т. с. е.; [[отқа төзімді шикізат]]тар — отқа төзімді саздар, тақтатастар, магнезит, талькті тас т. б.; электротехникалық пьезооптикалық жылу және дыбыстұмшалаушы, мұқалмас, қышқылға және сілтіге төзімді шикізаттар — слюдалар, флюорит, пьезокварц, корунд, хризотил және амфибол-талшықтастар, тальк, диатомит т. б.; құрылыс материалдары — граниттер, базальттар, диабаздар, ізбестастар, мергелдер, саздар, құмдар, кесектастар т. с. е.; асыл, зергерлік және техникалық тастар — алмас, замартас, ақық, халцедон т. б. Тау жыныстары мен минералдардың кейбір түрлері көп жағдайда әртүрлі салаларда колданылуы мүмкін.<br /> ==Бейметалл пайдалы қазбалардың жіктелімі==<br /> Бейметалл пайдалы ңазбалар өздерінің айрықша физикалық және физикалық-химиялық ңасиеттері, минералдық құрамының ерекшеліктері, сонымен қатар әр<br /> түрлі өнімдер мен материалдар алу мүмкіндігі бойынша<br /> кең пайдаланылады. Олар құрамынан металдар айырып<br /> алуға ([[калий]], [[магний]], [[натрий]], т.б. айтпағанда) және табиғи отын ретінде (зымыран отыны болатын бор қосылыстары мен фтор қосылыстарын санамағанда) қолданылмайды. Бейметалл пайдалы қазбалар тобы түрлерінің саны бойынша металл пайдалы қазбалар тобы мен<br /> жанғыш пайдалы қазбалардан әлдеңайда көп. Бейметалл пайдалы қазбалар табиғи түрінде немесе алдын ала<br /> өңдеуден кейін пайдаланылады.<br /> Табиғи күйде қолданылатындар - минералдар мен таужыныстар; [[асбест]], қабаттас (слюда), тальк, исланд шпаты, алмас, оптикалық [[флюорит]], асыл және әшекей тастар, анартас, корунд сияқты өнеркәсіптік минералдар;<br /> құм, гравий, ңүрылыс тастары (магмалық, метаморфтық<br /> және шөгінді таужыныстар); оттөзімді, жылуоқшаулауыш және байланыстырушы материалдар ретінде пайдаланылатын [[графит]] , диатомит, [[магнезит]] пен [[доломит]];<br /> [[астұз]], цеолит, бентонит және басқа табиғи сорбенттер.<br /> Өңделген күйде пайдаланылатындар - шыны (кварц<br /> құм, далашпат), [[керамика]], қышқылтөзімді және жылуоқшаулауыш материалдар (саз, кремний таужыныстар,<br /> вермикулит, т.б.), байланыстырғыш заттар (әктас, бор,<br /> мергель, гипсит), минералдық тыңайтқыштар (фосфоит, апатит ) , химиялық өнімдер ([[күкірт]], [[күкірт]] ті таужыныстар , бораттар, минералдық тұздар, [[барит]], т.б.)<br /> алуға жарамды минералдар мен таужыныстар.<br /> Өнеркәсіптік өңдеу үдерісінде құнды химиялық элементтер, минералдар мен минералдық агрегаттар алу<br /> үшін пайдаланылатын бейметалл пайдалы қазба түрлеріне қатысты &quot;кен&quot; термині қолданылады. Оларға [[асбест]],<br /> [[графит]] , [[слюда]] ([[мусковит]], [[флогопит]]), [[апатит]], [[фосфорит]],<br /> [[күкірт]], [[барит]], калийлі және басқа да көптеген кендер<br /> жатады.<br /> Бейметалл пайдалы қазбалар металл және жанғыш<br /> пайдалы қазбалардан сапасын бағалау мен өнеркәсіптік<br /> қолдану бағыттары бойынша айрықшаланады. Оларды<br /> зерттегенде маңыздысы - құрамындағы пайдалы компоненттер мөлшерін анықтау ғана емес, бастысы - өңдеу<br /> технологиясы мен ақырғы өнеркәсіптік өнімнің сапасына әсер ететін техникалық және физикалық- химиялық<br /> қасиеттерін анықтау. Сондықтан бейметалл пайдалы<br /> қазбалардың сапасы стандарт, техникалық шарт пен<br /> кондиңиялар арқылы шектеліп, олардың әр түрінің,<br /> түрлесінің және шикізат сортының өнеркәсіптің белгілі<br /> бір саласында қолдану мүмкіндігін анықтайды.<br /> Бейметалл пайдалы қазбалар көбінесе көп мақсатта<br /> қолданылатын шикізат болып табылады. Мәселен, [[флюорит]] өзінің сапасының нақты көрсеткіштеріне байланысты оптикада, шыны, [[металлургия]] мен [[химия]] өнеркәсібінде; [[күкірт]] - ауыл шаруашылығында улы химикаттардың құрамдас бөлігі ретінде, [[химия]], резеңке, қағаз<br /> бен тамақ өнеркәсібінде; неолиттер - ауыл шаруашылығында, газдарды, табиғи және ақаба суды тазартуға, металдар айырып алуға қолданылуы мүмкін.<br /> Сонымен қатар, көптеген бейметалл пайдалы қазба<br /> Қасиеттерінің ортақ болуына байланысты өнеркәсіпте<br /> бір-бірін алмастыруы мүмкін. Бұл жағдайлар бейметалл<br /> Пайдалы қазба кенорындарының зерттелуі мен өнеркәсіптік құндылығын бағалаудың күрделілігін білдіреді. Пайдалы қазбалар қорын, құнды компоненттер<br /> мөлшерін (бейметалл кен үшін), өндіру мен өңдеудің<br /> кен-технологияльщ жағдайларын анықтаумен қатар<br /> олардың физикалың-механикалық, [[физика]]лық- [[химия]]лық және технологиялық қасиеттерін зерттеу қажет.<br /> Осының негізінде шикізат сертификацияланады және<br /> әр сорт үшін өнеркәсіптік қолданылуының нақты бағыттары анықталады<br /> Бейметалл пайдалы қазбаларды өнеркөсіптік қолданылуы бойынша жіктеу, олардың әр түрлілігіне және пайдаланылуының көп мақсаттылығына байланысты күрделі мәселе болып табылады. Жіктелімдер ішінде ең белгілілері - П.М.Татаринов, Б.М.Крейтер, Б.Бейтс, И.Ф.Романович, В.М.Борзунов, Н.П.Ермаков пен В.И.Смирнов<br /> ұсынған нұсқалары. Олар бейметалл шикізаттың практикалық пайдалану салаларын минералогиялық-петрографиялық ерекшеліктері, пайдалы қасиеттерінің сипаты және өңдеу жағдайлары бойынша бөлуді қарастырады. Жіктелімдердің көпшілігінің басты кемшілігі - бір<br /> пайдалы қазбаны өр түрлі жіктелімдік топқа жатқызу<br /> қажеттілігіне байланысты болуында.<br /> <br /> ==Қолданылуы==<br /> Қазіргі кезде бейметалл пайдалы қазбалар өздерінің<br /> жетекші пайдалы қасиеттері мен өнеркәсіпте қолданылуының басты бағыттары бойынша үш топқа бөлінуі<br /> мүмкін:<br /> 1) индустриялық шикізат: асыл, әшекей және техникалық тастар - [[алмас]], лағыл ([[рубин]]), жақұт ([[сапфир]]),<br /> зүбаржат ([[изумруд]]), табас ([[топаз]]), [[анартас]], [[малахит]], [[ақық]],<br /> т.б.; пьезооптикалың және электротехникалық шикізат -<br /> [[пьезокварц]], [[исланд]] шпаты, [[оптикалық кварц]], оптикалық<br /> [[флюорит]], [[мусковит]], [[флогопит]]; жылу- және дыбысоқшаулауыш, қышқыл және сілтітөзімді, сонымен қатар<br /> оттөзімді материалдар мен металлургиядағы қоспа шикізат - [[графит]] , [[асбест]] ([[хризотил]] мен [[амфибал]]), [[тальк]], [[магнезит]], [[флюорит]], ауыртас ([[барит]]), [[витерит]]; табиғи оптағыш-жұтқыштар ([[сорбент]]тер) - [[цеолит]], [[бентонит]], т.б.;<br /> 2) химиялық және агрономиялық шикізат: минералдық тұздар - калийлі, [[калий]]-[[ магнийлі, [[астұз ]], [[натрий]] [[сульфат]]ы, табиғи сода; [[фосфор]] шикізаты - [[апатит]] пен [[фосфорит]]; [[күкірт]] пен [[бор]] шикізаты;<br /> 3) кұрылыс материалдар өнеркәсібі үшін минералдық<br /> шикізат: жеңіл бетон толтырғыштар мен жылуоқшауағыш материалдар өндірісі үшін - көбіктас ([[пемза]]),<br /> жанартау және [[әкті туф]], [[диатомит]], [[трепел]], [[опока]], [[перит]], [[вермикулит]]; құрылыстық және қаптама тас - [[магмалық]], шөгінді және метаморфтық таужыныстар; байланыстырушы материалдар өндірісінің шикізаты - [[карбонат]] таужыныстар, [[гипсит]] пен [[ангидрит]]; құрылыстық<br /> құм мен құм-гравий материал; керамикалық шикізатсаз бен [[каолин]], [[далашпат]], [[пегматит]]; шыны шикізаты;<br /> тасқұю шикізаты; минералдық пигменттер.<br /> Индустриялық шикізатқа біріктірілген пайдалы қазбалар - айрықша физикалық қасиеттері бар (жылуға<br /> төзімді, оттөзімді, қаттылыгы жоғары, пьезоәлектрлік<br /> және оптикалық қасиеттері бар, т.б.) минералдар мен<br /> таужыныстар. Олар табиғи күйінде немесе байытылғаннан кейін пайдаланылады. [[Химия]]лық және [[агрономия]]лық кен құнды [[химия]]лық элементтер мен қосылыстар<br /> айырып алу үшін терең өңдеуден өтеді. Ал үшінші топқа жататындар - құрылыс материалдары өнеркәсібінде<br /> табиғи күйінде, сонымен қатар термикалық немесе физикалық - химиялық өңдеуден кейін қолданылатын тау-жыныстар.<br /> Бұл бөлінген топтардың шекарасы қатаң емес. Көп<br /> мақсатта қолданылатын бейметалл пайдалы қазбалардың<br /> жекелеген түрлері ([[барит]], [[магнезит]], [[гипс]], [[ангидрит]], [[флюорит]], [[кварц]], [[далашпат]], [[нефелин]], т.б.) жіктелімнің әр түрлі<br /> тобына жатқызылуы мүмкін.&lt;ref&gt;Пайдалы қазбалар. Оқулық. - Астана: Фолиант, 2008. - 440 б. ISBN 9965-35-411-1&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Пайдалы қазбалар]]</div>

ArystanbekBot