https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%28%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9%29_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8BБатудың (Батый) орыс жеріне жорығы - Түзету тарихы2026-09-08T05:41:07ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_(%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9)_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B&diff=95709&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T19:37:14Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:37, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_(%D0%91%D0%B0%D1%82%D1%8B%D0%B9)_%D0%BE%D1%80%D1%8B%D1%81_%D0%B6%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BD%D0%B5_%D0%B6%D0%BE%D1%80%D1%8B%D2%93%D1%8B&diff=95708&oldid=prevArystanbekBot: /* Дереккөздер */clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2015-03-20T12:07:49Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Дереккөздер: </span>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>1236 жылдың соңында Бату әскерлері Еділ өзенінің жағасына<br />
келіп, [[Бұлғар]] елін жаулап алды.<br />
1237 жылы Еділ мен Дон өзендерінің аралығындағы қыпшақтарды тізе бүктіріп, 120-140 мың әскермен [[орыс]] жеріне шабуылға<br />
дайындалады. Моңғол-татар шапқыншылығы қарсаңында Орыс жері<br />
жеке кінәздіктерге бөлініп жатты. Бытыраңқы кінәздіктердің Бату<br />
әскерлеріне қарсы тұруы оңай емес еді. Әскери күш жағынан да моңғол-татарлар артық болатын. Әсіресе моңғол-татарлардың атты әскері<br />
өте қуатты еді. Батудың соғыс өнерінде бұрыннан пайдаланып келе<br />
жатқан, қала бекіністерін бұзатын жеңіл құралдары болды. Бұл<br />
құралмен орыс қалаларының ағаштан салынған бекінісін бұзу қиынға<br />
түспейтін. Бүған қосымша Бату әскерлері соғыс жүргізудің неше<br />
түрлі әдістерін меңгерді.<br />
Сөйтіп жолындағының бәрін жайпаған Бату 1237 жылдың<br />
қысында қалың қолын [[Еділ өзені]]нен өткізіп, [[Рязань]] қаласына келіп<br />
жетті. Қыста шабуыл жасауды күтпеген рязаньдықтар айтарлықтай<br />
қарсылық жасай алмады. Бес күн бойы монғол-татар әскерінің шабуылына тойтарыс бергенімен, басқа жақтан көмек келмегендіктен,<br />
Рязань қаласы құлап, жау қолына көшті. Келесі кезек орыстың ірі<br />
Владимир-Суздаль кінәздігіне жетті. Алғашқы шайқас Ұлы Владимир кінәзі <br />
Юрий Всеволодович әскерлерімен болды. Монғол-татар әскерлері [[Коломно]] каласы түбінде кінәз Юрийдің әскерін талқандады, [[Мәскеу]] және Клязьма өзендерінен өтіп, бес күн қарсылықтан кейін Мәскеу қаласын алды.<br />
<br />
1238 жылы 4 ақпанда Бату Владимир қаласын қоршайды. Қала<br />
халқы айтарлықтай ерлік көрсетеді. Бірақ үш күннен арыға шамасы келмеген қаланы қорғаушылар жеңіліс табады. Моңғол-татар әскері осылайша [[Ростов]], [[Суздаль]], [[Ярославль]], [[Кострома]], [[Углич]], [[Тверь]] сияқты 14 қаланы бағындырып, Владимир кінәздігінен Новогородқа қарай бағыт алады. Бірақ көктемнің ерте шығуы, орманды және батпақты Новогород жері алға қарай жүруге қиындық тудырады және <br />
монғол-татар әскерлерінің де ұзақ соғыстан қажығаны сезіледі. Сондықтан Бату әскерлерін оңтүстікке қарай бұрады.<br />
Жолында кездескен қалалар мен ауылдарды жаулап алып, 1240 <br />
жылы Киев қаласына келіп жетеді. Киев қаласын қорғауды Даниил<br />
мен Дмитрий кінәздер өз қолдарына алады. Қала халқы өз қаласын<br />
айтарлықтай ерлікпен қорғайды. Қала бекінісін бұзып кіру монғол-татар әскерлеріне оңайға түспейді. [[Киев]] қаласы сегіз күн қарсылық<br />
көрсетеді. Күштің тең болмауы, кінәздіктердің дер кезінде күш біріктіре алмауы Киев кінәздігінің жеңілуіне әкеп соқтырады. Монғол-татар шапқыншылары Киев қаласын талқандап, ежелгі ескерткіштердің көбін жойып жібереді.<br />
Киев қаласын алғаннан кейін Бату әскерлері Галич-Волынь кінәздігіне аттанады. Батыс орыс жерін жаулап алғаннан соң Польшаға, [[Чехия]]<br />
мен [[Венгрия]] жеріне баса-көктеп кіреді. Алайда бірнеше жылға созылған<br />
жорықтардан әбден қажыған Бату әскерлері Еуропа елдеріне одан әрі<br />
ендеп кіре алмайды. Бату әскерлері Еділ өзенінің төменгі сағасына оралып, осында 1243 жылы Сарай-Бату қаласын салғызады. [[Алтын Орда]]<br />
мемлекетін құрады. 1240-1480 жылдар аралығында Орыс жеріне монғол-татар үстемдігі орнайды.<br />
<br />
==Алтын Орда мемлекетінің құрылуы==<br />
[[Алтын Орда]] Бату (1227-1255) кезінде жерін кеңейтіп, Ертіс өзенінен Дунай өзеніне дейінгі<br />
ұлан-байтақ өңірді қол астына каратты. Сарай-Бату қаласының алтынмен аптап, күміспен күптеген сән-салтанатты хан сарайында<br />
төңіректің төрт бұрышынан келген саудагерлер жиналатын сауда<br />
алаңы болды. Бату өзіне арнап астана құрып, сарай салдырғанымен,<br />
уақыттың көбін ұлан-байтақ қазақ сахарасындағы жайлауларда<br />
өткізіп отырды. Алтын Орданың астанасы алғашқы кезде [[Сарай-Бату]]<br />
қаласында (қазіргі [[Астрахан]] қаласы маңында) болды. Кейінірек Сарай-Беркеге көшірілді.<br />
Бату хан Шығыс Еуропаға жасаған жеті жылдық (1236-1242)<br />
жорығынан кейін, [[Сырдария]] алабынан [[Балқаш]] көліне дейінгі байтақ<br />
жерді ағасы Орда-Еженге берді. Бұл Ақ Орда деп аталды. Арал теңізінің<br />
солтүстігіндегі жерлерді інісі Шайбаниға берді. Ол [[Көк Орда]] деп аталды. Алтын Орда,<br />
Ақ Орда, Көк Орданың неге бұлай аталуы туралы<br />
XVI ғасырда жазылған Өтеміс қажының «[[Шыңғыснама]]» кітабында<br />
былай деп жазылған: «Жошы өлгеннен кейін [[Орда-Ежен]] мен Бату монғол ұлысын басқару билігіне таласып, шеше алмағаннан кейін атасы Шыңғысханға келеді. Шыңғысхан немерелерінің ойың тыңдап болғаннан<br />
кейін үш киіз үй тігуге бұйрық береді. Біріншісі - ак киізден, алтын<br />
босағалы ақ үй - Саинханға (Батуға), екіншісі - күміс босағалы ақ<br />
орда - Орда-Еженге, үшіншісі - боз киізден, болат босағалы көк<br />
орда - Шайбаниға арналады. Осылайша Шыңғысхан үш немересіне<br />
билікті бөліп береді. Алтын Орда - Батуға, Ақ Орда - Орда-Еженге,<br />
Көк Орда Жошының бесінші баласы Шайбаниға тиеді».<br />
Алтын Орда хандығы феодалдық мемлекет еді. Алтын Орда мемлекетінде өмір сүрген халықтардың даму дәрежесі әркелкі болды. Орыс жерінің халықтары Еділ алқабындағы отырықшы-егінші шаруашылықпен айналысты. Алтын Орданың қол астындағы түрік тектес халықтар көшпелі мал шаруашылығымен шұғылданды. Түрік тектес тайпалар құрамында [[қыпшақ]], [[каңлы]], [[арғын]], [[найман]], [[қоңырат]], [[керей]], [[уақ]] болды.<br />
Алтын Орданың мемлекеттік құрылымы әскери негізде құрылды. Хан барлық қарулы күштердің қолбасшысы саналды. Бектердің<br />
құрылтайы мемлекет билігінің бір сатысы саналды. Шешуші кезеңдерде құрылтай шақырылып, мемлекет тағдырына қатысты, маңызды саяси, әскери мәселелер шешілді.<br />
Алтын Ордаға бағынышты аймақтарды басқару үшін өкіл<br />
әкімдер - дарғы бектері мен тамғаш және басқақтар тағайындалды.<br />
Олардың басты міндеті жергілікті халықтарды билеп-төстеу, олардан хан қазынасына алым-салық жинау еді.<br />
Алтын Орда езгісіне тап болған Орыс жері талан-таражға түсіп,<br />
шаруашылығы күйзеліске ұшырады. Алтын Орда мемлекетінде<br />
егіншілер мен малшылардан алынатын алым-салықтың екі түрі<br />
«қалан» және «қапшуыр» деп аталды. «Қалан» салығы бойынша егіншілер жыл сайын өнімнің оннан бірін салық ретінде қазынаға тапсырды.<br />
«Қапшуыр» салығы тәртібі бойынша малшылар жыл сайын мал басына<br />
салық төледі.<br />
Орыс кінәздері өз дербестігінен айырылып, ханға бағынышты күй<br />
кешті. Олар Алтын Ордаға көп сый-сыяпат апарып, ханға сәлем беріп,<br />
тәжім етуге тиіс болды. Оларды кінәз ету-етпеу ханның еркінде еді.<br />
Хан кінәз қойған адамына ерекше құжат - жарлық берді. Осындай<br />
жарлық алған адам ғана кінәз болып есептелді.<br />
==Бату ханның Киевті алуы==<br />
Орыс жылнамасы бойынша 1240<br />
жылы Бату хан қыруар әскерімен Киев каласына келіп, оны қоршап<br />
алды. Барлық жерде татарлар қаптап кетті... Қорған бұзғыш қондырғы-қарулар күні-түні (қабырғаны) дамылсыз соққылаумен болды, ал<br />
қала халқы қатты қарсыласты. Өлген адам көп болды, қан судай ақты.<br />
Қорған бұзғыш қару арқылы қала қабырғасын бұзып, жау қалаға<br />
кірді. Садақ оғынан күн көрінбей қалды. Түн болды. Қала халқы осы<br />
түні ескі қамал қабырғаларының керегесінен жаңадан қоршау салып үлгерді. Таңертең кескілескен үрыс болды. Сөйтіп қала халқы<br />
жеңілді. Жаралы кінәз Дмитрийді Батуға алып келді, Бату оның<br />
ерлігіне риза болып, өлтіртпеді...<br />
<ref>Орта ғасырлардағы дүние жүзі тарихы. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-625-9</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Алтын Орда]]<br />
[[Санат:Ресей тарихы]]<br />
[[Санат:Орта ғасырлар]]<br />
<br />
<br />
{{Hist-stub}}</div>ArystanbekBot