https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0%D2%9B 2026-04-18T09:25:56Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0%D2%9B&diff=19463&oldid=prev 2025-04-25T18:01:22Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:01, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%82%D0%BF%D0%B0%D2%9B&diff=19462&oldid=prev 2015-10-23T07:46:40Z

<p></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Сурет:Griaz.jpg|thumb|[[Батпақты жер]]]]<br /> ==Анықтама==<br /> '''''Батпақ'''''&lt;ref&gt;Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5&lt;/ref&gt; — ылғал шамадан тыс жиналып, [[шымтезек]] түзілу процесі жүріп жатқан жерлер. Батпақ жер беті сулары [[ойыс]]тарда, [[шұңқыр]]ларда, сондай-ақ, жер бетіне жақын орналасқан су өткізбейтін қабаттарда [[іркілу|іркіліп]] жиналғанда немесе жер асты сулары жер бетіне жақын жатқанда, беткі [[топырақ]] қабаты толық [[Ылғалдылық|ылғалдыққа]] дейін қаныққанда және осы жерлерде ылғал сүйгіш [[өсімдіктер]] өскенде пайда болады. [[Қазақстан]] жерінде ауқымды Батпақтар жоқ, өйткені [[республика]] жері, негізінен, құрғақ — сулану аз да, булану мол. Дегенмен, жергілікті табиғи-климаттық жағдайларға, тіпті кей алқаптарда адамның тікелей әрекетіне байланысты Қазақстанда Батпақтың өзен-көл жағалауындағы Батпақ, сор Батпақ, [[тақыр]]лық Батпақ, [[саз]]дық Батпақ, [[техноген]]дік Батпақ, т.б. түрлері кездеседі. Өзен-көл жағалауларындағы Батпақ тұщы су әрі күн сәулесі жеткілікті аймақтарда орын алатындықтан, мұндай жерлерде қамыс, қоға қалың өседі. Сор Батпақ — республиканың оңтүстігіндегі [[шөл]] және [[шөлейт]] белдемдердің ойпаң жерлерінде, көлдердің жағалауларында, ал кейбір жылдары, тіпті, сол көлдердің табандарында да кездеседі. Мұнда кейбір сораң шөптерден басқа өсімдік өспейді. Тақырлық Батпақ — шөлді аймақтардың ойпаттау жерлеріндегі тақырда кездеседі. Саздық Батпақ — Қазақстанның оңтүстік мен оңтүстік-шығысындағы таулы аймақтар етегіндегі бұлақтар төңірегінде түзіледі. Техногендік Батпақ — кең ауқымды су құрылыстары жүргізілген аймақтарда (бөген салу, канал қазу, күріш суару алқаптары, т.б.) пайда болады. Мысалы, [[Қапшағай]] бөгені салынғаннан кейін, оның жағалауындағы жер асты суының деңгейі көтеріліп, 200 мың [[гектар|га]] жер батпаққа айналды, сөйтіп ауыл шаруашылығы айналымынан шығып қалды.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&quot;&lt;/ref&gt; <br /> [[Сурет:Tourbière des Ponts-de-Martel.JPG|thumb|Батпақ]]<br /> Батпақ — жер бетінің шамадан тыс ылғалданған бөлігі. Олардың беткі қабаттарында құраған [[өсімдік]]тердің толық ыдырамаған, кейін шымтезекке айналатын қалдықтары жиналады. Б. үстінде мол ылғал мен ағыссыз жағдайға бейімделғен өсімдіктер ғана өседі. Қалындығы 0,3 м-ден кем болмайтын, минералды таужыныстардың бетіне шөккен, ылғалға қанық органикалық материалдардан (шымтезек) тұрады. Ылғал шымтезек қабаттың калындығы 30 см болса — батпақ, ал 30 смден аз болса — батпактанған жер деп аталады. Қоректену сипатына, [[жер бедері]]не байланысты, орналасу жағдайына және негізгі өсімдік кұрамына карай Б. басты-басты үш экологиялык түрге бөлінеді: [[эвтрофты]] ([[ойпаңдық]]), [[олиготрофты]] ([[беткейлік]]) және [[мезотрофты]] ([[өтпелі]]). Б. негізінен көлдердің шарасын өсімдік басу немесе құрлықтың батпақтануы (орман, шабындық өртендері) жолымен қалыптасады. Өсімдіктердің басымдылығына қарай — орманды, бұталы, шөптесін, мүкті Б.; микробедерге байланысты — төбешікті, жайпақ, шығыңқы (дөңбек) және т.б. Б.; макробедеріне қарай — аңғарлық, жайылмалық, беткейлік, суайрыктык Б. болып жіктеледі. Қазақстанда батпактар көбінесе [[солтүстік]]те, [[Батыс Сібір жазығы|Батыс Сібір]] ойпатында кеңінен тараған. Әлемдегі батпақтардың жалпы көлемі 2682 мың шаршы км, яғни құрлық аумағының 2,1%-ын алып жатыр.&lt;ref&gt;Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым. — Алматы: 2003 жыл. ISBN 9965-472-27-0&lt;/ref&gt;<br /> <br /> &lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Қосымша==<br /> '''Батпақ''' (Болото) — құрлықтың (орманды, шалғынды жерлердің, кесілген және өртенген орман орындарының) батпақтануы немесе суқоймаларды шоп басуынан пайда болған, жылдың көп бөлігінде ылғалдылығы тоқыраған, мол немесе баяу азаятын құрлық бөлігі. Сулық-минералдық қоректену жағдайларына байланысты ойпаңдық — евтрофтык батпақ, өтпелі — [[мезотрофтық батпақ]], [[қалқыма]] — олиготрофтық батпақ деп бөлінеді. Љсімдіктерінің басым типтері бойынша: орманды, бұталы, шымтезекті, мүкті; [[макробедер]]і бойынша: төбелі, жайпақ, ойпаң және тағы да басқалары; макробедері бойынша: аңғарлық, жайылмалық, беткейлік, [[Суайрық|суайрыктық]] деп ажыратады. Батпақтануға су өткізбейтін қабатгың болуы әсер етеді.<br /> <br /> ==Батпақтану==<br /> 1) суқоймаларды батпақты өсімдіктердің басып кетуі; 2) грунт суларының көтерілуі, ағынның тоқырауы, су іріккіш тау жыныстарының жер бетіне жақын жатуы салдарынан, сондай-ақ булану режімінің өзгеруі (мысалы, орманда өрт болуының) нәтижесінде топырақ пен грунттың суға шылқуы. Батпақтану көбіне батпақтанған және батпақты топырақтардың түзілуіне, оның бетінде шірімеген органикалық заттар мен шымтезектің жиналуына себепші болады.<br /> <br /> ==Батпақтар гидрологиясы==<br /> Батпақтағы ылғал қозғалыстарының физикалық процестерін және батпақ пен қоршаған ортаның ылғал алмасу процестерін зерттеумен айналысатын құрлық гидрологиясының бөлігі.<br /> <br /> ==Батпақтық су торабы== <br /> Батпақты атыраптарда тараған жылғалардың, өзеншелердің, көлдердің және ми батпақтардың жиынтығы.&lt;ref&gt;Қазақ тілі термињдерініњ салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: &quot;Мектеп&quot; баспасы, 2007. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер== <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Геология]]<br /> [[Санат:Ғылым]]<br /> [[Санат:Су шаруашылығы]]<br /> [[Санат:Сөздік]]<br /> [[Санат:Мұнай және газ геологиясы]]<br /> [[Санат:Терминология]]</div>

Kasymov