Moderator: 1 түзету

2026-06-26T06:26:07Z

1 түзету

Goutam1962: +video #WPWP

2025-08-18T09:27:13Z

+video #WPWP

Жаңа бет

{{мағына|Барыс}}
{{Taxobox
| name = Барыс
| status = EN
| status_system = iucn3.1
| status_ref = <ref name="iucn">{{IUCN2006|assessors=Cat Specialist Group|year=2002|id=22732|title=Uncia uncia|downloaded=11 мамыр 2006}}</ref>
| trend = left
| image = Uncia uncia.jpg
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Сүтқоректілер]]
| ordo = [[Жыртқыштар]]
| familia = [[Мысықтәрізділер|Felidae]]
| subfamilia = [[Pantherinae]]
| genus = '''''Uncia'''''
| species = '''''U. uncia'''''
| binomial = ''Uncia uncia''
| range_map=snow leopard range.png
| range_map_caption=Range map
| binomial_authority = ([[Иоганн Христиан фон Шребер]], 1775)
}}
[[File:Snow leopard in Ladakh.webm|thumb|right|Ладактағы барыстың видеосы]]

'''Қар барысы, Ілбіс''' ({{lang-la|Uncia uncia}}) [[Орталық Азия]] тауларын, Солтүстік Үндістан, [[Пәкістан]], Байкал, [[Тибет]] өңірлерін мекендейтін [[мысық]].

<nowiki/>Көп түркі және көшпенді елдер үшін, барыс ұлттық таңба. [[Алматы]] қаласының қалатаңбасында - барыс, [[Татарстан|Татарстан Республикасының]] елтаңбасында - қанатты барыс.

Қазақ ежелден барыстың тектілігін, батылдығын, айлакерлігін пір тұтқан. Дәстүрлі жыл санауымыздың үшінші жылы Барыс жылы. Барыс [[Алматы]], [[Астана]] қалаларының [[төлтаңба]]ларында бейнеленген.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref>

==Атауының шығу тарихы==
Тува жерінде бұл түрді ирбиш, Жетісу жерінде ильберс, Алматының шығысында ирвиз, түркі тілдерінде ирбиз деп атаған. Сондықтан оны ілбіс немесе барыс деп атап кеткен.

== Таралуы ==
Жыртқыштар отряды - Carivora. Мысықтар тұқымдасы – [[Мысықтәрізділер|Felidae]].

Түрдің таралуы Орталық Азия және Оңтүстік Сібір тауларын қамтиды. [[Алтай таулары|Алтай]] тауларында бірең-сараң аңмен кездесу [[Күршім жотасы|Күршім]], [[Қоржынтау|Холзун]], [[Оңтүстік Алтай жотасы|Оңтүстік Алтай]], [[Тарбағатай жотасы|Тарбағатай]], сондай-ақ [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]], [[Қарақаба]] өзендерінің жоғарғы жағында, [[Марқакөл (көл)|Марқакөл]] маңында байқалды. [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]], [[Тарбағатай жотасы|Тарбағатай]], [[Сауыр жоталары|Сауыр]] мен [[Алтай таулары|Алтайдың]] биік жоталарында таралған; таулардың альпі және субальпі белдеулерінде құзды, жартасты жерлерді мекендейді. Қаратауда ([[Сырдария]]лық) XX ғ. 40-шы жылдары жойылып кеткен. [[Іле Алатауы|Іле]] және [[Жоңғар Алатауы ұлттық паркі|Жоңғар Алатауларының]] онша биік емес жоталары – [[Торайғыр (тау)|Торайғыр]], [[Сөгеті]], Кіші және Үлкен Бөгеті, Қатутау, [[Ақтау жотасы|Ақтау]], Шолақ, [[Матай жотасы|Матай]], [[Алтынемел асуы|Алтынемелде]] барыс тұрақты мекендемейді, бірақ оларға анда-санда енгені байқалады.

Тасты құздар, негізінен, таудың [[Субальпілік белдеу|субальпі]] және [[Альпілік бедері|альпі]] белдеулерінде. Сонымен бірге, онша биік емес тауларда да олардың тік, тасты құзды беткейлерінде ұшырасады.

Барлық жерде саны өте аз; тек аздап Алматы қорығында жиірек кездеседі. [[Іле Алатауы]]нда 30-35, [[Теріскей Алатауы]]нда – 2-3, [[Кетпен жотасы|Кетпенде]] – 2-3 барыс тіршілік етеді. XX ғ. 60-80 жылдары [[Күнгей Алатау]]ында оның іздері жиі кездесетін. Сол жылдары Жоңғар Алатауында 50 барыс тіршілік етті, ал [[Сауыр жоталары|Сауырда]] іздері ғана көрінді. Батыс [[Тәңір тауы|Тянь-Шаньда]] сирек, [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]] қорығында 2-3 барыс өмір сүреді. XX ғ. 70-80 жылдары Қазақстанда барлығы 180-200-дей барыс бар екендігі анықталды, ал қазірде бұл көрсеткіш 120-130-дай ғана. Сирек, таралу аймағы тарылып, саны кемуде. Осы күні Қазақстанда жалпы саны - 200 бастан аспайды; санының кемуінің негізгі себептері - [[қасақылық]] және негізгі қоректік объектілер ([[таутеке]], [[арқар]], [[елік]]) санының азаюы.

1976 және 1985 жылдары барыстар [[Алматы хайуанаттар бағы]]<nowiki/>нда өсіп-өнген. [[Ақсу-Жабағылы қорығы|Ақсу-Жабағылы]], [[Алматы қорығы|Алматы]] және [[Марқакөл қорығы|Марқакөл]] қорықтарында және үш қорықшаларда қорғалады. [[Жоңғар Алатауы ұлттық паркі|Жоңғар]] қорығын ұйымдастырып, қазіргі бар қорықшаларда қорғау жұмыстарын жақсарту қажет.

== Биологиялық ерекшеліктері ==
Барыс – мысық тұқымдасына жататын жыртқыш аң. Дене тұрқы 125 – 135 см, биіктігі 60 см (шоқтығынан алғанда), құйрығы 90 – 100 см, салмағы отыз – қырық килограмдай. Түсі көк сұр, теңбіл шұбар, сақина тәрізді дөңгелек қара дақтары бар, жүні ұзын әрі қалың. Қазақстан мен [[Орталық Азия]]ның биік тауларында (2000 м-ден астам) кездеседі. Оның ең көп жүретін жері – басын мәңгі қар басқан тасты тік беткейлер мен қиялар. Қыста қар қалың түскенде, барыс таудың орманды белдеуіне дейін төменге түседі. Барыс тұяқты жануарларды, әсіресе, арқарды, тау текені, тау ешкілерін, еліктерді, ал құстардан ұлар мен кекіліктерді ұстап жейді. Қорегін негізінен іңірде немесе түнде аулайды. [[Қазақстан]]дағы барыстың саны жүз сексен – екі жүздей. Олар негізінен Ақсу-Жабағылы, Алматы, Марқакөл қорықтары мен Алматы, Лепсі, Тоқты қорықшаларында мекендейді. Аулауға тыйым салынған, санының азайып кетуіне байланысты халықаралық және ұлттық «[[Қызыл кітап]]қа» (1996) енгізілген.

Бір жерде тұрақты тіршілік етеді, бірақ күн көру жағдайы нашарлағанда кейде алысқа қоныс аударуы мүмкін. Қыста тұяқты аңдар тау етектеріне қарай түскенде, барыстарда сол маңға қарай қоныс аударады. Оның негізгі азықтары –[[таутеке]], [[елік]], [[Жабайы шошқа|қабан]], [[Кермарал|марал]], [[арқар]], [[Қояндар|қоян]], [[Шақылдақтар|шақылдақ]], [[Ұларлар|ұлар]] мен [[кекілік]]тер. Жыныстық жағанан екі жасында жетіледі. Күйге түсуі – ақпан-наурыз айларында, балаларын мамыр-маусым айларында туады. Әдетте 1-5, сирек – 2-3 жас барыстар дүниеге келеді.

== Қолда өсіру ==
Хайуанаттар парктерінде ұсталады және жақсы көбейеді.
== Қорғау шаралары ==
Негізгі шектеуші факторлар браконьерлік, қоректер санының кемуі.

СИТЕС-дің 1-ші қосымшасына енгізілген. Ақсу-Жабағылы, Алматы, Марқакөл, Батыс Алтай қорықтарында, [[Сайрам-Өгем ұлттық паркі|Сайрам-Өгем]], [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле-Алатау]], [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай ұлттық парктерінде]] және бірқатар қорықшаларда қорғалады.

Қажетті қорғау шаралары: Ерекше қорғалатын табиғи территориялар ұйымдастыру, қарғаудың тиімділігін арттыру және браконьермен күресті күшейту қажет.

Зерттеу жөніндегі ұсыныстар: Соңғы оншақты жыл ішінде барысты ғылыми зерттеу болған жоқ. Сондықтанда Қазақстандағы барыстың қазіргі жағдайын терең зерттеу керек.<ref name=":0">1. Слудский, 1973; 2. Грачев, Федосенко, 1977; 3. Федосенко, 1982; 4. Жиряков, Байдавлетов, 2002; 5. Джаныспаев, 2002; 6. Березовиков, 1982; 7. Шербаков, Кочнев, 1986; 8. Анненков, 1982; 9. Зинченко, Березовиков, 1986; 10. Грачев, 2002; 11. Колбинцев, 2001.</ref>

== Ғылыми зерттеулер мен қорғау шаралары ==
Қазақстанда ирбистің таралуы мен жағдайын бақылау мақсатында бірнеше ғылыми жобалар жүзеге асырылуда. Олар жануардың популяциясын сандық бағалау, тіршілік ету ортасын зерттеу, генетикалық зерттеулерді қамтиды (Ерғалиев және т.б., 2021). Сонымен қатар, Қазақстан үкіметі мен халықаралық қорықтар ирбистің мекендеу ортасын қорғауға және заңсыз аулауға қарсы күреске бағытталған бағдарламаларды іске қосқан (Snow Leopard Conservation Foundation, 2020).<ref name=":0" />

=== Статус ===
III-ші санат. Ареалы қысқарып, саны азайып келеді. Барысты 2-ші санатқа көшіру керек. Халықаралық табиғат қорғау Одағының (МСОП) қызыл тізіміне (ЕN – санаты), Қырғызстан, [[Өзбекстан]], [[Тәжікстан]], [[Ресей]] Қызыл кітаптарына енгізілген.

=== Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы ===
Дүниежүзілік және Қазақстан фауналарында туыстың жалғыз өкілі.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Мысықтәрізділер]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер]]

← Ескі түзетулер	06:26, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Барыс (жануар) - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Goutam1962: +video #WPWP