Moderator: 1 түзету

2025-04-25T17:54:55Z

1 түзету

Kasymov: Жумажан Сырымбек (т) өңдемелерінен Sibom соңғы нұсқасына қайтарды

2017-03-29T17:05:51Z

Жумажан Сырымбек (т) өңдемелерінен Sibom соңғы нұсқасына қайтарды

Жаңа бет

[[File:Kos-aral.jpg‎|thumb| alt=A.| ''Барсакелмес''.]]
'''Барсакелмес''' – [[Арал теңізі]]нің солтүстік бөлігіндегі түбек. [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал ауданы]]нда орналасқан. Теңіз суы тартылғанға дейінгі ұзындығы 28 км, енді жері 8 км, ауданы 133 км<sup>2</sup> ([[1987]]) арал болған. Түбек ендік бағытта созылып жатыр. [[Жер]] қыртысы [[неоген]] шөгінділерінің [[саз]]ды [[тақтатас]] және [[мергель]] [[тау]] жыныстарынан тұрады. Оның бетін төрттік кезеңнің шөгінділері жапқан. [[Жер]] бедері дөңесті-белесті болып келеді. Абсолюттік биіктігі (Шағалалы төбесі) 113 м. [[Құм]]ды жерлерінде шағылдар мен [[құм]] төбешіктер бар. Барсакелместің батыс бөлігінің жағалауы [[жартас]]ты, [[жарқабақ]]ты, шығысы жазық, жайпақ келген. [[Климат]]ы тым [[континенттік]], [[шөлдік]]. [[Қыс]]ы суық, [[жаз]]ы ыстық. [[Қаңтар]]дың орташа [[температура]]сы –10°С, кейбір күндері –35°С-қа дейін төмендейді. Шілдедегі орташа [[температура]] 26,5°С, кейде 40°С-қа дейін көтеріледі. [[Жауын-шашын]]ның жылдық мөлшері 100 – 120 мм. Жер асты суы ащы. Топырағы сұр, [[сортаң]] және құмдақ. Өсімдіктен [[сексеуіл]], [[бұйырғын]], [[теріскен]], [[жусан]]ның бірнеше түрі, [[адыраспан]] және әр түрлі сораң шөптер кең тараған. [[Теңіз суы]]ның тартылып қалуына және топырағының кебірленіп тұзға айналуына байланысты түбектегі жануарлар ([[ақбөкен]], [[құлан]], [[қарақұйрық]], [[ор қоян]], т.б.) [[ҚАПШАҒАЙ АҢШЫЛЫҚ-ҚОРЫҚ ШАРУАШЫЛЫҒЫ|Қапшағай аңшылық-қорық шаруашылығына]] және [[Үстірт]] қорығына көшірілген.

Барсакелмес – [[Арал теңізі]]нің солтүстік батыс бөлігіндегі Барсакелмес [[арал]]ында (қазір Барсакелмес түбегінде) [[1939]] жылы ұйымдастырылған мемлекеттік қорық. Жерінің аумағы жиырма мың гектар. Қорықтың мақсаты жануарлардың кейбір түрлерін сақтау және олардың өзін қоршаған табиғатқа бейімделуін зерттеп, саны азайып бара жатқан [[ақ бөкен]] мен [[қарақұйрық]]ты қорғау болды. Қорық жерінің негізі – құммен қоршалған саз топырақты [[сортаң]] шөл. [[1965]] жылға дейін мұндағы тұзды көлдерде[[аққу]], [[бірқазан]], [[су құзғын]] ұялайтын. Теңіз суының тартылуына қарай қазір қорықта көл де, құстар да жоқ. Мұндай жағдай қорықтағы [[өсімдіктер]] мен [[жануарлар]]дың тіршілік етуіне өз әсерін тигізіп отыр. Бұрын аралда жоғары сатыдағы өсімдіктердің екі жүз елуден аса түрі өссе, бауырымен жорғалаушылардың сегіз түрі ([[тасбақа]], [[қалқантұмсықты жылан]], [[қарашұбар жылан]], [[жұмырбас кесіртке]],[[жүрдек кесіртке]], [[ысылдағыш жармасқы]], т.б.), жыл құсының екі жүз он бір түрі ([[дуадақ]], [[қылқұйрық]], [[шіл]], [[жылқышы]], [[шүрілдек торғай]], [[көк торғай]], тағы басқа) болды; [[1970 – 90]] ж. олардың саны күрт азайып, тіпті кейбір түрлері жойылып кетті. [[Бидайық]], [[жусан]], [[сексеуіл]] сияқты өсімдіктер сиреп барады. Қорықта негізінен [[ақбөкен]], [[қарақұйрық]] және [[құлан]] қорғалады. Тік жартастарда дала қыраны, [[бөктергі]] және [[ителгі]] ұялайды. [[Қорық]]та [[1950]] ж. құланды жерсіндіру басталды. [[1953 – 65]] ж. [[Түрікменстан]]ның [[Бадхыз қорығы]]нан осында он тоғыз құлан әкелінді. [[1976]] ж. Барсакелмес қорығында құланның саны бір жүз елу жеті болса, соңғы кездегі [[Арал теңізі]]ндегі экологиялық жағдайдың аса нашарлауынан, олардың саны күрт төмендеді. Сақтап қалу үшін құландар Қазақстанның басқа қорықтары мен қорықшаларына көшірілді.
<ref name="source1">Қазақ энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер==
<references/>

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
* [http://викисфера.рф/wiki/Аральское_море Аральское море]

{{wikify}}

[[Санат:Түбектер]]
[[Санат:Қазақстан аралдары]]
[[Санат:Арал теңізі]]

{{stub}}

← Ескі түзетулер	17:54, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Барсакелмес - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Kasymov: Жумажан Сырымбек (т) өңдемелерінен Sibom соңғы нұсқасына қайтарды