https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%88%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%B9%D2%93%D1%8B%D0%BDБалықшы тұйғын - Түзету тарихы2026-07-02T23:42:08ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%88%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%B9%D2%93%D1%8B%D0%BD&diff=114856&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-06-26T06:26:06Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:26, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B%D1%88%D1%8B_%D1%82%D2%B1%D0%B9%D2%93%D1%8B%D0%BD&diff=114855&oldid=prev08:04, 2025 ж. наурыздың 16 кезіндегі Aidanaabdikerova деген2025-03-16T08:04:56Z<p></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Сурет:Osprey mg 9605.jpg|thumb|right|200px]]<br />
[[File:Pandion haliaetus MHNT.ZOO.2010.11.93.9.jpg|thumb| ''Pandion haliaetus'']]<br />
'''Балықшы тұйғын''' ({{lang-la|Pandion haliaetus}}) — [[сұңқартәрізділер]] отрядының [[тұйғын]]дар тұқымдасына жататын [[Жыртқыш құстар|жыртқыш құс]].<br />
<br />
Қанатының ұзындығы шамамен 490 мм, салмағы 1,6 кг. Арқасы қарақоңыр, бауыры ақ, жемсауы қоңыр, теңбіл түсті. Басы ақшыл сары, табанында балық ұстауға икемді тікенек балықшытәрізді бүртіктері бар. Балапандарының мамығы көгілдір. Негізінен [[Жайық]] өзені аңғарын қоныстайды. Жыл құсы, сәуірде келіп, қыркүйекте қайтады. Өзен-көл маңайындағы ағашқа ұя салады. Мамырдың басында 2-3 көкшіл жұмыртқа салып, оны мекиені мен қоразы кезектесіп 1 ай бойы басады.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002, ISBN 9965-607-02-8</ref><br />
<br />
Балықшы тұйғын жойылып кету жағдайында тұрған түр. Ертеректе [[Қазақстан]]ның балығы мол және ұя салуға [[ағаш]]тары бар көптеген су қоймаларында мекендеген. Қазір [[ұя]] басар кезінде бірнеше жерлерде: [[Марқакөл (көл)|Марқакөл]] (Оңтүстік [[Алтай]]), [[Жайық]], [[Ертіс]], [[Іле]] өзендерінде ғана кездеседі. Саны 60-70-ке дейін (оның жартысы Шығыс Қазақстанда) кеміді. Негізгі себептер - [[орман]]ды кесу, балық қорларының таусылуы, ересек құстарды жою. Ұяларды есепке алып, олардың әрқайсысының айналасын тыныштық аймаққа айналдыру қажет. [[Қазақстан]]ның [[Қызыл кітап|«Қызыл кітабына»]] енгізілген.<ref>''[[Қазақ Энциклопедиясы]]''</ref><ref>Отырар. Энциклопедия. – Алматы.«Арыс» баспасы, 2005 ISBN 9965-17-272-2</ref><br />
<br />
== Мәртебесі ==<br />
1-ші санат. [[Қазақстан]]да жойылып кету қаупінде тұрған түр.<br />
<br />
== Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы ==<br />
[[Құстар]]дың әлемдік [[фауна]]дағы монотиптік [[тұқымдас]] пен туыстың өкілі.<br />
<br />
== Таралуы ==<br />
Балықшы тұйғын Антарктидадан басқа барлық континенттерде көбейіп, бүкіл әлемде таралған. Олар Оңтүстік Америкада немесе Үнді-Малайзияда өседі ме, белгісіз, бірақ олар кейде қыс мезгілінде кездеседі. Қыста олар Египетте және Қызыл теңіздің кейбір аралдарында ұя салады.<br />
<br />
Олар қауіпсіз ұя салатын жерлер мен балықтардың көптігі бар таяз су аймақтары бар барлық жерде ұя салады. Ұялар әдетте судан 3-5 км қашықтықта орналасқан: батпақтар, көлдер, су қоймалары немесе өзендер, бірақ сонымен қатар судың үстінде жақсы жерде орналасуы мүмкін. Орындар үлкен ұя салуға болатын, құрлықтағы жыртқыштар үшін жету қиын - кейде судың үстінде немесе шағын аралда таңдалады. Өлі ағаш, қалқыма немесе басқа жасанды құрылыс ұя салу орны ретінде қызмет ете алады.<br />
Балапандары қорек іздеп ұядан 14 км-ге дейін барады, ал қалған уақытта 10 км-ге дейін ұша алады.<br />
<br />
Ертеде [[Қазақстан]]ның көптеген суқоймаларында мекендеген. Қазір негізгі ұялайтын орындары [[Марқакөл (көл)|Марқакөл]] көлі мен [[Қара Ертіс]] өзені. Бұлардан басқа 1976 ж. [[Жаркент]] қаласынан оңтүстікке қарай [[Өсек көлі]]нде, 1981 жылы [[Орал қаласы]]на жақын Жайық өзенінде, 1982 ж. [[Қапшағай су қоймасы]]нда Кіші Қалқанда, 1985 ж. – [[Сырдария өзені]]нде ұялары табылған. 1981-1985 жылдары бірен-саран жұптары ұялайтын мерзімде [[Зайсан көлі]]нде, [[Павлодар облысы]]ндағы Ертіс өзенінің бойында, [[Балқаш көлі]]нің оңтүстік жағалауында, [[Бұқтырма (өзен)|Бұқтырма]] өзенінің аңғарындағы көлдерден де кездескен.<br />
<br />
== Мекендейтін жерлері ==<br />
Суы мөлдір және жағасы орманды, балыққа бай суқоймалары.<br />
<br />
== Саны ==<br />
XX ғасырдың 40-шы жылдарында көп жерлерде кәдімгідей болған , бірақ 50-60-жылдарда көпшілік суқоймаларында жойылған. 80-ші жылдары [[Қазақстан]]да 30-35 жұбы сақталған, олардың ішінде Марқакөл көлінде 1978-1985 жылдары 7-11 жұбы, [[Қара Ертіс]] өзенінде 1980 ж. – 5 жұп ұялады. Марқакөл көлінде саны тұрақты. Деседе [[республика]]да балықшы тұйғынның жағдайы өте нашар.<br />
<br />
== Негізгі әсер ететін факторлар ==<br />
[[Өзен]]дер мен [[көл]]дердің жағалауларында [[шаруашылық]] және [[рекреация]]лық қызметтердің күшеюі. Тікелей жою, ұяларын бұзу, [[суқойма]]ларын шаруашылық мақсатта игеру, мазалау факторы, жағалаудағы [[орман]]дарды отау, [[балық]] қорының қысқаруы.<br />
<br />
== Биологиялық ерекшеліктері ==<br />
Наурыздың аяғы – сәуірде ұшып келеді. Сәуірдің аяғы – мамырдың басында [[жұмыртқа]] салады. Ұяда 2-3, өте сирек 4 жұмыртқа болады. Шайқау 34-40 күнге, орташа 37, созылады. [[Балапан]]дары ұяда 49-60 тәулік болады. Марқакөл көлінде 10 ұядан шыққан 27 балапанның 21-і қанатына қонды. Қайтуы тамыздың үшінші онкүндігінен қазанның 20-на дейін созылады. Негізінен балықпен қоректенеді.<br />
<br />
== Қолда өсіру ==<br />
Қолда өсіру жайында деректер белгісіз.<br />
<br />
== Қабылданған қорғау шаралары ==<br />
Марқакөл қорығында, [[Катонқарағай ұлттық паркі|Қатонқарағай]] және [[Алтынемел ұлттық паркі|Алтынемел]] ұлттық парктерінде қорғалады.<br />
<br />
== Қажетті қорғау шаралары ==<br />
Ұялайтын жерлеріне кадастр жүргізу, олардың айналасында 200-400 м радиусте тыныштық аймағын құру. Ұялауға қолайлы жерлерде, ағаштарға қондырғылар және басқа типтегі жасанды ұялар орналастыру.<br />
<br />
== Зерттеу жөніндегі ұсыныстар ==<br />
Аймақтар бойынша санын анықтау, биологиясын зерттеу, жасанды ұяларға тарту бойынша эксперименттер жүргізу.<br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
<references/><br />
<br />
{{commons|Pandion haliaetus}}<br />
{{бастама}}<br />
<br />
[[Санат:Сұңқартәрізділер]]<br />
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар]]<br />
[[Санат:Қазақстан құстары]]<br />
[[Санат:Жойылу қаупінен тыс түрлер]]<br />
[[Санат:Сирек түрлер]]<br />
[[Санат:Еуразия құстары]]<br />
[[Санат:Солтүстік Америка құстары]]<br />
[[Санат:Африка құстары]]<br />
[[Санат:Жаңа Зеландия құстары]]<br />
[[Санат:Аустралия құстары]]<br />
[[Санат:Оңтүстік Америка құстары]]<br />
[[Санат:Жыл құстары]]</div>Aidanaabdikerova