Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:07:29Z

1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: -Санат:Этнографизм; -Санат:Лексика; +Санат:Күрес; +Санат:Палуандар (HotCat құралының көмегімен)

2017-02-20T11:16:08Z

-Санат:Этнографизм; -Санат:Лексика; +Санат:Күрес; +Санат:Палуандар (HotCat құралының көмегімен)

Жаңа бет

'''Балуан / Палуан''' - күрес өнерін жетік меңгерген алып күш иесі.

Көне [[Иран]]да палуан (палван, пехлеван) деп [[ақсүйек]] [[әскер]]илерді атаған, бұл сөз көне түркі тіліндегі «алып» сөзімен мағыналас. [[Шығыс елдері]]нде орта ғасырларда балуандар соғыс кезінде басы металдан кұйылған ауыр шоқпар күрзімен қаруланып, әскери қосындардың «күрзішілер» бөліктерін құраған. [[Күрес өнері]]мен айналысатын, ас-тойларда [[сайыс]]қа түсетін зор күш иесін қазақтар «балуан» деп атайды.

Балуандықпен айналысатын адам ұлттық күрестің айла-тәсілдерін жетік меңгеріп, күшін жетілдіру үшін ауыр салмақты заттарды көтеріп жаттыққан. Балуандар күрес сайыстарына өз руларының атынан шығып, руының намысы үшін күрескен. Жеңістерге жетіп, елінің атын шығарған балуандардың есімі бүкіл [[халық]]қа танымал болып, ел құрметіне бөленген. Балуандар базар, жәрмеңкелерде, ойын алаңдарында жұрт алдында ауыр заттарды, кірдің тастарын көтеріп те өнер көрсеткен <ref>Жансүгіров I. Шығармалар. Алматы: Қазмемкөркемәдеб, 1958</ref>.

Күш-қайратымен, күрестердегі жеңістерімен есімі бүкіл қазақ қауымына танымал болған, [[Балуан Шолақ]] атанып кеткен әнші-композитор [[Нұрмағамбет Баймырзаұлы]] (1864-1916), [[Иманжүсіп Құтпанұлы]], XIX ғ.-дың аяғы мен XX ғ.-дың басында өткізілген әлемдік додаларда кәсіби [[классикалық күрес]] жарыстарына қатысып, [[әлем чемпионы]] атанған, есімі әлемге әйгілі болған [[Қажымұқан Мұңайтпасұлы]] (1871-1948) бар қазақ ардақтаған нар тұлғалы азаматтар.

Балуандық [[өнер]]мен [[Абай]]дың әкесі [[Құнанбай]], ата- бабалары [[Өскенбай]] мен [[Ырғызбай]] да айналысқан. Әсіресе, [[Ырғызбай]] талай ноқталы және қоңыраулы дейтін балуандарды жеңіп, үлкен атақ-даңққа ие болған екен. '''Балуан'''дардың бір-бірімен күреске шығуын халық балуанға түсті десе, қарсыласын жығып, өз қауымының атын шығарып жүрген балуандарды «түйе балуан» деп атаған. Сонымен қатар күші мен әдіс-амалы айырықша асқан жеңілуді білмейтін балуанды күресетін ортаға ноқталап әкелетін болған. Бұл үрдіс бір жағынан қарсыласының мысын басу үшін қолданылатын [[психология]]лық тәсіл болса, екінші жағынан балуанның асқан жеңімпаз ретіндегі мәртебесін айғақтайтын [[символ]]дық рөл атқарған <ref>Таникеев М.Т. История физической культуры в Казахстане: Дореволюционный период. Алматы: Каз. Ин-т физ. культуры, 1977</ref>.

Балуандар күреске шыққанда шалбар ғана киеді. Шалбардың балағын қара санға дейін түріп, беліне үш қабаттап қайыс арқан байлаған. Алғашқы қарсыласымен белдесіп жеңіске жеткен балуан келесі қарсыласын күтіп, сол алаңның бойына жайғасып отырады .
==Нар балуан ==
Нар балуан (абсолютті чемпион), атағы ауыр салмақ дәрежесінде жеңіске жеткен ең күшті балуанға беріледі. Қазақша күрестен жарыс біткеннен кейін орта салмақтан жогары дәрежедегі балуандардың барлығы "Нар балуан" атағы үшін белдесулерге түседі. Мұнда жеңіске жеткен шеберге Нар балуан атағы беріледі.<ref>Әлімханов Е. Қазақ палуандық онері. Алматы: Өнер, 2008</ref>.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Күрес]]
[[Санат:Палуандар]]

← Ескі түзетулер	18:07, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Балуан - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Нұрлан Рахымжанов: -Санат:Этнографизм; -Санат:Лексика; +Санат:Күрес; +Санат:Палуандар (HotCat құралының көмегімен)