Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:14:46Z

1 түзету

21:52, 2015 ж. қаңтардың 10 кезіндегі Qarakesek деген

2015-01-10T21:52:02Z

Жаңа бет

[[Сурет:Lineale.jpg|thumb|alt=A|500px]]

'''Байырғы қазақ өлшемдері''' – қазақ халқының тұрмыс-салт ерекшеліктеріне, кәсіптік қажеттілігіне байланысты қалыптасқан өлшем бірліктері. Мысалы, '''''«бір қыдыру жер», «түстік жер», «айшылық жол»''''' деген сөз тіркестері қашықтықты білдіреді. [[Шығыс]] халықтарының көбісінде ең кіші салмақ өлшеміне [[арпа]] дәні алынған. Кейбір жазба әдебиеттерде сақталған мәліметтер бойынша арпа дәні [[алтын]] мен [[асыл]] тастардың салмағын теңеуге арналған қазыналық өлшем ретінде қолданылған. Оған қарағанда бір арпа дәні шамамен 45 мг болған. Басқа жерде осы арпа дәні [[ұзындық өлшемі]] ретінде де пайдаланылған. Ал арпаның алты дәнінің еніне тең өлшем [[бармақ]] деп аталған.

Сондай-ақ уақыт мөлшерін болжауға [[Күннің, Айдың]] немесе басқа да аспан шырақтарының көкжиекпен салыстырғандағы орны алынған. [[Егін шаруашылығы]]мен айналысатын аймақтарда уақыт мөлшерін судың белгілі бір ыдыстан ығысып шығу мерзімі бойынша анықтаған. Жетілдіріле келе бұл ыдыстар [[су сағаты]]на айналған. Мұндай бірліктердің басым көпшілігі адамның көзбен шамалауымен, жұмсалған күш сезімімен, белгілі бір қашықтықты жүріп өту мерзімімен мөлшерленген. Сондықтан халық арасында [[жылқы]]ға байланысты '''«ат шаптырым жер», «бие сауым уақыт», «екі елі қазы»''' тәрізді қашықтықты, уақытты, қалыңдықты білдіретін өлшемдік мәні бар сөздер жиі айтылады. Халық арасында сұйықтықты (''[[қымыз]], [[шұбат]], т.б.'') сақтайтын [[көнек]], [[жанторсық]], [[торсық]], [[мес]], [[саба]] тәрізді мал терісінен жасалған ыдыстар сол сұйықтықтың мөлшерін шамалауға жиі қолданылған. Мысалы, торсыққа жеті – сегіз аяқ (''литр'') қымыз сыйса, местің сыйымдылығы екі жарым – үш торсыққа тең.

Заманында ата-бабаларымыздың кеңінен қолданған ''«қолдың қары»'' өлшемі ағылшын ''«ярдымен»'' шамалас. Ал [[Ресей]]де 17 – 20 ғасырларда қолданылып келген ағылшын [[футы]] (''foot – табан'') байырғы қазақ өлшемі ''«табанға»'' жуықтау келеді: ''«табан»'' өлшеміне қазақ табанның енін алса, ағылшын футы – табан тұрқына тең. Сондай-ақ ағылшынның ''дюйм'' (''голландша – үлкен саусақ'') өлшемі қазақ халқының байырғы [[«бармақ»]] өлшеміне (''«Бармақ елі қазы»'') сәйкес келеді. Орыстың '''''«верстасы»''''' мен қазақтың '''''«шақырымы»''''', орыстың '''''«долясы»''''' мен қазақтың '''''«мысқалы»''''', сондай-ақ ағылшынның '''''«фунты»''''' мен қазақтың '''''«қадағы»''''' шығу төркіні, атқаратын қызметі жағынан төркіндес, тектес деуге әбден болады.

[[Орта Азия мен Қазақстан]]да ұзындықтың ең көп тараған байырғы өлшемдері қолдың қары немесе қары – кеуденің орта тұсынан кере созылған қолдың ортаңғы саусағының ұшына дейінгі аралыққа (''80 – 85 см шамасы'') тең ұзындық бірлігі. Кейде оң иықтан бүкіл кеудені бойлай өтіп, кере созылған сол қолдың ортаңғы саусағының ұшына дейінгі аралық та (''шамамен 1 м'') қары ретінде алынады.

[[Қарыс]] – толық жазғандағы бас бармақ пен шынашақ ұштарының арасына тең ұзындық (шамамен 19 – 20 см) бірлігі. Ол тұрмыста, құрылыс жұмыстарында пайдаланылған. Мысалы, киіз үйдің уығы он екі – он алты қарыс мөлшерінде жасалады.

Қарыстың туынды бірлігі – [[сүйем]], ол кере созылған бас бармақ пен сұқ саусақ ұштарының арасына тең (''шамамен 17 – 18 см''). Ал бармақ пен бүгілген сұқ саусақтың арасына тең өлшемді сынық сүйем дейді. [[Сүйем]] – шамамен аршынның ширегіне (''төрттен бір бөлігіне'') тең. [[Елі]] – сұқ саусақтың еніне тең ұзындық бірлігі (''шамамен 2 см''). Қазы майының қалыңдығы, ою-өрнектің мөлшері, т.б. елімен өлшенген.

[[Буын]] – ортаңғы саусақтың ұшынан оның ортаңғы буынына дейінгі аралыққа тең ұзындық (''шамамен 5 – 6 см'') бірлігі. Сәулетті сарайлар мен түрлі ғимараттардағы ою-өрнектің мөлшері осы буынмен өлшенген. Ол тігін, киім пішу жұмыстарында да қолданылған.

[[Қадам]] – адамның бір адымына тең ұзындық (''шамамен 60 – 70 см'') бірлігі. [[Құлаш]] – иық деңгейіне сәйкес кере созылған екі қол ұшының арасына тең ұзындық бірлігі.
[[Орта Азия]] мен [[Қазақстан]]да кеңінен тараған кейбір салмақ өлшемдері:

[[Табақ]] – шамамен он екі [[орыс фунты]]на тең салмақ бірлігі. Ол үлкен табақ (''шамамен 11,7 – 12 кг'') және кіші табақ (шамамен 3,9 – 4 кг) болып екіге бөлінеді. Үлкен табақ астық салығын төлеу кезінде, ал кіші табақ сауда-саттық, алыс-беріс жұмыстарында қолданылған. ''Қап'' – негізінен астық мөлшерін өлшеуге арналған салмақ бірлігі. Ол [[Орта Азия]] мен Қазақстанның оңтүстік, оңтүстік-шығыс аудандарында шамамен 65 – 66 кг-ға, ал кей жерлерінде алты пұтқа (96 кг), тең болған.

[[Батпан]] – Ресейдің шет аймақтарында (негізінен азиялық бөлігінде) пайдаланылған салмақ бірлігі. Көне орыс жазбаларында ол 10 фунтқа тең делінеді.

[[Қадақ]] – ертедегі шығыс елдерінің көбісінде қолданылған салмақ бірлігі. Ол Еуропада кең тараған фунт өлшеміне сәйкес келеді.

[[Мысқал]] – Шығыс елдерінде кең тараған салмақ бірлігі. Мысқал '''''араб елдерінде, Үндістанда, Шығыс Африкада, Орта Азия мен Қазақстанда''''' қазыналық өлшем ретінде пайдаланылған. Мысқал 4,31 г-ға тең болған, алтын мен күміс ақшалардың, бағалы заттар, дәрі-дәрмектер мен бояулардың өлшемі ретінде қолданылған. Қазақ халқының егін шаруашылығымен айналысқан жерлерінде жер аумағын өлшеу үшін қолданған өлшем бірліктерінің ішінде ең көп тарағаны – танап. Қазақстанның суармалы егіншілік аудандарында ('''[[Тараз]], [[Қазалы]], [[Шымкент]]''', т.б.) 1820,83 шаршы метрге тең. Алайда түрлі тарихи себептерге байланысты өлшемдік мәні бар терминдеріміз нақты мәнге ие бола алмаған. Мұның үстіне уақытпен бірге өлшемдер жиі өзгеріске ұшырап отырған.
<ref>Балалар Энциклопедиясы, II- том</ref>
== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Ғылым]]

{{stub}}

← Ескі түзетулер	18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Байырғы қазақ өлшемдері - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

21:52, 2015 ж. қаңтардың 10 кезіндегі Qarakesek деген