Moderator: 1 түзету

2026-07-12T19:02:22Z

1 түзету

1nter pares: +Санат:Қызылорда облысы тұлғалары; +Санат:Атты әскерлер; +Санат:Қоғам қайраткерлері (HotCat құралының көмегімен)

2025-02-20T17:33:14Z

+Санат:Қызылорда облысы тұлғалары; +Санат:Атты әскерлер; +Санат:Қоғам қайраткерлері (HotCat құралының көмегімен)

Жаңа бет

{{Әскери қайраткер
|толық есімі = Байсын Көлдейұлы
|шынайы есімі =
|суреті =
|сурет тақырыбы =
|туған күні = 1835
|туған жері = [[Қызылорда облысы]], [[Шиелі (Қызылорда облысы)|Шиелі ауданы]], [[Жаңатұрмыс ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Жаңатұрмыс ауылы]], [[Дуана көпір]]
|қайтыс болған күні = 1917
|қайтыс болған жері =
|лақап аты =
|бүркеніш аты =
|мемлекет =
|қызмет еткен жылдары =
|атағы =
|білімі =
|әскер түрі = Атты әскер
|басқарды =
|әскери бөлімі =
|шайқасы = Орыс-Қоқан соғысы
* Ақмешітті алу (1853)
|марапаттары =
|байланысы =
|отставкада =
|қолтаңбасы =
|Commons =
}}
'''Байсын Көлдейұлы''' (1835, қазіргі [[Қызылорда облысы]], [[Шиелі (Қызылорда облысы)|Шиелі ауданы]], [[Жаңатұрмыс ауылдық округі (Қызылорда облысы)|Жаңатұрмыс ауылы]], [[Дуана көпір]] – 1917) — [[Қыпшақ]] руының [[Торы]] бөлімінен шыққан Сыр өңірінің көрнекті қоғам қайраткері, Шиелі ауданының дамуына елеулі үлес қосқан тұлға.

== Өмірбаяны ==
Байсын Көлдейұлы қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Жастайынан сөзге [[шешен]]дігімен, көпшілдігімен және [[білім]]ге деген ынтасымен ерекшеленген, ол араб, орыс, өзбек тағы басқа шет тілдерін жетік меңгерген. Өз әулетінің әлеуметтік тұрмысына белсене араласып, ел ішінде [[абырой]]лы болған. Алайда, мал-мүлік жинауды мақсат етпей, өмір бойы барға қанағат еткен. Қартайғанша орта шаруалы отбасы ретінде күн кешкен. Байсын Көлдейұлының өмірі мен қызметі әділеттілік пен қарапайымдылықтың үлгісі ретінде халық жадында сақталды. Оның халыққа деген жанашырлығы мен адалдығы ел арасында құрметке ие болды.<ref name=":0">{{Cite web |url=https://osken-onir.kz/kogam/33965-barany-brlkke-bastaan-baysyn.html |title=БҰҚАРАНЫ БІРЛІККЕ БАСТАҒАН БАЙСЫН |lang=kk |website=osken-onir.kz |access-date=2025-28-01}}</ref>

Байсынның тікелей басшылығымен 1910 жылдарға дейін аудан төңірегінде «[[Арғын арық]]<nowiki/>», «[[Найман арық]]<nowiki/>», «[[Абыз арық]]<nowiki/>», «[[Шегір арық]]<nowiki/>», «[[Орыс арық]]<nowiki/>» (теміржол вокзалына дейін) каналдары қазылған. 1916 жылы Шиеліде «Таштоп» атты мекеме құрылып, бірінші дүниежүзілік соғыс жүріп жатқанда сексеуіл томарларын дайындаған. Байсын қаздырған арна [[Жансейіт]], [[Оқшы ата]] ескі өзегіне қосылып, [[Қанқожа]] су қоймасын құрады. Қазір Байсын атында ауыл, аудан орталығында көше, канал бар.<ref name=":0" />

=== Әскери қызметі ===
==== Орыс-Қоқан соғысы (1850–1868) ====
Жасынан зерек, ширақ, әрекетшіл болып өскен Байсын туған ағасы Томанға ілесіп, 1853 жылы [[Ақмешіт қамалы]]н Қоқандықтардан қорғау соғысына қатысады. Ол кезде Сыр бойы қазақтары [[Қоқан]], [[Хиуа]] хандарының отарында болған. 1853 жылы генерал Перовский 3 000 әскерімен [[Ақмешіт]] қаласын қоршауға алғанда Қоқан басшыларын қууға қазақ жігіттері белесене ат салысқан. Қыпшақ қолын [[Нияз батыр]] басқарған. Ағайынды Томанмен Байсында осы Нияз бастаған атты әскер ішінде болған.<ref name=":0" />

Қыпшақ жігіттері [[Жөлек]], [[Жаңақорған]], [[Түркістан]], [[Шымқорған]], [[Созақ]] бекіністерін азат белсене ат салысқан. Осындай ұрыстардың бірінде орыстың командир офицері жараланып, оны Томан атына мінгестіріп, жау ортасынан аман алып шығады. Ұрыстарда ерлігімен, шолғыншылық, жер танымалдық қабілетімен көзге түсіп жүрген Томанның бұл ерлігі орыс әскер басшысы [[Михаил Григорьевич Черняев|М.Г. Черняев]]тың өзін тәнті етеді. 1865 жылы Қоқан хандығының басты қамалы Ташкент құлайды. Бір ұрыста Томан Көлдейұлы оққа ұшып, қаза табады. Жалғыз қалған Байсын 1867 жылдан [[Түркістан генерал-губернаторлығы]]ның орталығына айналған Ташкент қаласында қалып қояды. Генерал Черняевтың Байсынға өзі қамқорлық жасап, оқытады. Байсын сол кездері [[Ташкент]]те қазы болған деседі. Елдегі ағайын-жұрттың шақыруымен Байсын 1887–1878 жылдар шамасында туған жеріне қайтып оралады.<ref name=":0" />

== Екінші жалпы қазақ-қырғыз съезі ==
[[Екінші жалпықазақ съезі|Екінші жалпы қазақ-қырғыз съезі]] бүкіл Алаш баласын біріктіріп, өз алдына [[автономия]] құру туралы қаулы қабылдады. Осыған байланысты Түркістан қазағымен келісу мақсатында Алаш Орда 5-інші қаңтарда [[Түркістан]] шаһарында Сырдария облысының сиезін шақырды. Бұл съезге Байсын ақсақал Көлдейұлы қатысты.<ref>«Қазақ» газеті, №255, желтоқсан, 1917 жыл. Орынбор.</ref><ref>Шығармаларының 9 томдық толық жинағы.7 том.– Астана, 2013.</ref><ref>{{Cite web |url=https://alash.kz/kz/article/ekinshi-jalpi-qazaq-qirgiz-syezi-bukil-alash-balasin-biriktirip-oz-aldina-avtonomyya-etuge-qauli-qildi-1.html |title=Екінші Жалпы қазақ-қырғыз сиезі бүкіл Алаш баласын біріктіріп, өз алдына автономия етуге қаулы қылды |lang=kk |website=alash.kz |access-date=2025-09-05}}</ref>

== Ұрпақтары ==
Ұрпақтары 1921 жылы [[Сыр бойы]]ндағы «[[Қотыр қыстау]]<nowiki/>» деген бабалар қыстағында үлкен асы берілген. Ол кезде жүзге жуық киіз үй тігіліп 40–50 бас жылқы, 100-ден астам қой сойылып, саба-саба қымыз дайындалған. Алыстан келген қонақтар мен әр [[ру]]ға арнайы үй тігіліп, мол сый-сияпаттар жасалған.<ref name=":0" />

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қызылорда облысы тұлғалары]]
[[Санат:Атты әскерлер]]
[[Санат:Қоғам қайраткерлері]]

← Ескі түзетулер	19:02, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Байсын Көлдейұлы - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

1nter pares: +Санат:Қызылорда облысы тұлғалары; +Санат:Атты әскерлер; +Санат:Қоғам қайраткерлері (HotCat құралының көмегімен)