05:30, 2015 ж. қарашаның 19 кезіндегі Нұрлан Рахымжанов деген

2015-11-19T05:30:25Z

Жаңа бет

'''Ақша-несие саясаты''' - бұл айналыстағы ақша массасын, несие [[көлем]]ін, сыйақы (мүдделендіру) [[мөлшер]]лемесін өзгертуге жалпы банк жуйесінің қызметін реттеуге бағытталған шаралар [[Жиынтық|жиынтығы]].

[[Шаруашылық]] конъюктурасынын, [[жағдай]]ына байланысты ақша-несие саясатының екі түрі болады:
# Рестрикциялық ақша-несие саясаты;
# Экспанцондық ақша-несие [[саясат]]ы.

'''Рестрикциялық ақша-несие саясаты''' — екінші деңгейлі банктердің несиелік [[операция]]лар көлемін шектеуге және қатаң [[шарт]] белгілеуге, сондай-ақ сыйақы мөлшерлемесінің [[деңгей]]ін арттыруға бағытталатын [[шара]]лар жиынтығы.

'''Экспанциондық ақша-несие саясаты''' — [[несие]] беру көлемін кеңейтумен, айналыстағы ақша-массасының өсуіне [[бақылау]]дың әлсіздігімен және сыйақы мөлшерлемесінің төмендеуімен [[байланыс]]ты шаралар.

Соңғы жылдардағы ақша-несие саясатының басты көздеген бағыты: [[инфляция]]ны төмендету және теңгені [[Тұрақтылық|тұрақтылығын]] қамтамасыз ету. Бұл [[мақсат]]қа жетуде Ұлттық Банк қатаң ақша-несие саясатын жүргізуде.

Қазақстан Ұлттық Банкі мемлекеттің ақша-несие саясатын (бұдан әрі — АНС) жүргізуші болып табылады. Нақтырақ айтсақ ақша-несие саясатының [[бағдарлама]]сын және қайта қаржыландыру мөлшерлемесін ҚҰБ Басқармасы анықтайды, ал Директорлар кеңесі оны жүргізеді және өзге ресми мөлшерлемелерді белгілейді. Сонымен [[қатар]] АНС-ның жүзеге асырылуына ҚҰБ-нің ақша-несие саясаты жөніндегі Техникалық комитеті тікелей [[жауап]] береді. Техникалық комитет әр апта сайын АНС-на байланысты [[мәжіліс]] өткізеді және [[ұсыныс]]тар жасайды. Оның құрамы 13 мүшеден: басшы, екі орынбасары, төрт [[департамент]] директорлары, төрт басқарма бастықтары, Төрағаның кеңесшісі және Қаржылық қадағалау [[Агенттік|агенттігінен]] бір өкіл кіреді.

АНС-ның мақсаты — [[инфляция]]ны төмендету және теңгені тұрақтылығын қамтамасыз ету. [[2004]] жылдан бастап, [[Қазақстан Республикасы]] Ұлттық Банкінің қолданып отырған ақша-несие саясатының құралдары екі топқа бөлінеді.
'''Тікелей құралдар''' ([[несие]] бағасы мен немесе сомасына тікелей [[бақылау]]ға арналған):
* несиенің бағасын (Р — сыйақы мөлшерлемесін) не санын (Q) белгілеу немесе шектеу;
* коммерциялық банктердің балансына қатысты несиелік лимиттер белгілеу.
'''Жанама құралдар''' ([[нарық]]қа [[ықпал]] ету арқылы ақшаға деген сұраныс пен ұсынысқа ықпал етуге арналаған):
* ашық нарықтағы [[операция]]лар;
* міндетті резервтік [[талап]]тар;
* несиелеуге және вексельдерді қайта есепке алуға байланысты операциялар.

Қазіргі [[уақыт]]та жоғарыда аталған құралдардың ішінде іс-жүзінде қолданылып отырғандары: ресми сыйақы мөлшерлемелерін [[белгілеу]], қысқа мерзімді ноттарды [[эмиссия]]лау, ашық нарықтағы операциялар.

Ұлттық Банк өзінің жүргізетін операциялары бойынша мынадай ресми сыйақы мөлшерлемелерді белгілейді:
* ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесі;
* ресми есептік (дисконттық) мөлшерлеме;
* РЕПО және кері РЕПО операциялары бойынша сыйақы мөлшерлемесі;
* «овернайт» займдары бойынша сыйақы мөлшерлемесі;
* овер драфт займдар бойынша сыйақы мөлшерлемесі.
* банктерден тарайтын депозиттер бойынша сыйақы мөлшерлемесі.

'''Ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесі'''— ақша нарығының жалпы жағдайына несие бойынша сұраныс мен ұсынысқа, [[инфляция]] және күтілетін инфляция деңгейіне [[байланыс]]ты белгіленеді. Ұлттық Банкінің [[заң]] актілері, Қазақстан Республикасы Президентінің актілері негізінде немесе ҚҰБ Басқармасының жеке қаулылары бойынша жүргізілетін заем операциялары бойынша қолданылады.

'''Ресми есептік (дисконттық) мөлшерлемесі''' — ақша нарығының жалпы жағдайына, несиелер бойынша сұраныс пен ұсыныс көлеміне байланысты белгіленеді және Ұлттық Банктің коммерциялық [[вексель]]дерді қайта есепке алу операцияларында қолданылады. Ресми есептік (дисконттық) мөлшерлеме жылдық пайыздық мелшерлеме болып табылады және ол айналыс мерзімі алты айлық вексельдерді қайта есептеуде қолданылады.

'''РЕПО және кері РЕПО операциялары бойынша сыйақы мөлшерлемелері''' — жылдық пайыздық мөлшерлемелер, ішкі [[қаржы]] нарығының жағдайына [[байланыс]]ты белгіленеді және мемлекеттік бағалы қағаздармен операциялар жүргізуде қолданылады. РЕПО-ның [[мақсат]]ты мөлшерлесінен ауытқу жағдайында ақшалай қаражаттарды орналастыру немесе тарту жолымен РЕПО нарығындағы сыйақы мөлшерлемелерін реттеу арқылы сыйақы мөлшерлемелерінің елеулі ауытқуын болдырмау.

'''«Овернайт» заемдары бойынша сыйақы мөлшерлемесі''' — Ұлттык Банктің екінші деңгейдегі банктерге, олардың ҚҰБ-ғы корреспонденттік [[шот]]тары бойынша [[есеп]] айырысуды дебеттік қалдықпен аяқтауы барысында бір түнге берілетін заемдары бойынша қолданылады.

'''Овердрафт заемдар бойынша сыйақы мөлшерлемелері''' — Ұлттық Банктің екінші деңгейдегі банктерге, олардың ҚҮБ-ғы теңгеде ашқан корреспонденттік шоттары бойынша төлем жүргізуге немесе ақшалай аударымдар жасауға қажетті ақша қаражаттары [[уақыт]]ша болмаған не жетіспеген жағдайларда займдар бойынша қолданылады.

'''Банктерден тарайтын депозиттер бойынша сыйақы мөлшерлемесі''' — Ұлттық Банктің екінші деңгейдегі банктердің уақытша бос қаражаттарын тартуға [[байланыс]]ты қолданылады.

2005 жылғы 1 кыркүйектен бастап тікелей репо операцияларын жүргізу практикасы, сондай-ак мерзімдері 1 жүмыс күнінен аспа- ғандықтан «овернайт» және «овердрафт» заемдарын ұсыну уақытша тоқтатылды.

'''Ең төменгі резервтік талаптар'''. Ақшалай нарықтағы тепе-теңдікті қамтамасыз етуде, банктерге берілетін [[несие]]лер көлемін реттеуде, банктің өтімділік [[деңгей]]ін реттеуде және олардың міндеттемелері бойынша төлемсіздікті төмендетуде, сол сияқты банктің [[салым]] иелері мен акционерлерінің мүдделерін қорғау максатында Ұлттық Банк ең төменгі резервтік [[талап]]тар тетігін қолданады.

Резервтік талаптар ашық нарықтағы [[операция]]лар және пайыз [[саясат]]ымен қатар коммерциялық банктерді жанама акшалай-несиелік реттеудің негізгі құралдарының біріне жатады. Қазақстан банк жүйесінің бүгінгі даму жағдайында резервтік талаптар, бір жағынан, сақтандыру [[институт]]тарының жоқ кезінде, коммерциялық банктердің [[депозит]]терін сактандыру қызметін, екінші жағынан, экономикадағы ақшалай мультипликация үдерісін реттеу [[қызмет]]терін атқарады.

Ақша-несие саясатының бұл құралы [[1993]] жылы 1 [[қаңтар]]да енгізілген Қазақстан Республикасынын, коммерциялық кооперативтік және жеке банктердің қызметін реттеу туралы [[нұсқау]]ға сәйкес, бастапқыда міндетті резерв нормасы депозиттік [[міндеттеме]]лердің 18—20% мөлшерінде бекітілген болатын. Кейіннен оның мөлшері 6%-ға дейін темендеді.

[[Банк]] резервтерінің артық болуы, яғни Ұлттық Банктегі корреспонденттік шоттардағы қаражаттардың өсуіне байланысты резервтік [[талап]]тар шамасын төмендетіп қана қоймай, сол сияқгы резервтеудің альтернативтік [[Тәртіп|тәртібіне]] өтуге, яғни бұл банктердің пруденциялдық нормативтерді орындау барысында корреспонденттік шоттағы қаражаттар сомасын еңтөменгі резервтер мөлшерінің төмен болмауын сақтап отыруға тиістілігін білдіреді.

[[Әлем]]дік тәжірибеде, міндетті резервтердің ете жоғары деңгейде болуы, банк жүйесінің [[қаржы]] делдалы ретіндегі тиімділігін нашарлатып, ал еңтөменгі резервтер нормасының артуы несиелік [[ресурс]]тардың экономикаға құйылуына тосқауыл болатындығын көрсетеді.

Ұлттық Банк екінші [[деңгей]]дегі банктер үшін, олардың пруденциалдық нормативтерді орыңдауына [[байланыс]]ты еңтөменгі резервтік талаптарды орындау барысында банктерге мынадай екі [[тәсіл]] қолданады:
* міндетті резервтер;
* резервтеудің альтернативтік [[тәртіп|тәртібі]].

Резервтік талаптарды орындайтын банктерге Ұлттық Банк орташа [[айлық]] қайта қаржыландыру мөлшерлемесінін. 50% [[көлем]]інде теңгедегі резервтер бойынша, ал еркін алмастырылатын [[валюта]]дағы резервтік талаптар бойынша Лондондағы депозиттер нарығындағы (LIVID) бір айлық депозиттің орташа өлшемді мөлшерлемесінің 50% көлемінде пайыз төлейді.

Қазақстан Республикасы Ұлттық Банктің «Ең төменгі резервтік талаптар туралы» ережесіне сәйкес банктерді мүмкін және күтпеген шығындардан [[сақтау]] үшін екінші деңгейдегі банктер Ұлттық Банк белгіленген резервтік талаптардың [[норма]]ларын орындауы міндетті.

Осыған байланысты [[2004]] жылдан бастап, банктер ай сайын резервтік талаптарды орындау туралы [[есеп]] береді. Ең теменгі резервтік талаптардың көлемі, банктің банктерден басқа [[заң]]ды және жеке тұлғалардың алдындағы барлық депозиттік міндеттемелерінен белгіленген пайыз мөлшерінде анықталады.

Банктердің ең төменгі резервтік талаптарды орындаудың екі әдісі қолданылды:
# Баламалы — ай сайын қаражаттардың резервтік активтерде орналастыру, ондағы резервтік активтердің орташа айлық сомасы айдың әрбір жұмыс күніндегі депозиттік міндеттемелердің орташа айлық сомасынан пайыз түрінде есептелінетін еңтеменгі резервтік талаптардың орташа айлық [[көлем]]інен кем болмауы керек.
# Балшасыз — қаражаттарды Ұлттық Банктегі резервтік [[шот]]та орналастыру, ол шоттың қалдығы айдың бірінші [[жұмыс]] күні бойынша депозиттік міндеттемелердің пайыз түрінде есептелген мөлшерінде ең төменгі резервтік [[талап]]тарға тең болуы қажет.

[[2006]] жылы ең төменгі резервтік талаптар бұрынғы 6% деңгейінде сақталғанына қарамастан, ең төменгі резервтік талаптарды [[есептеу]] базасы кеңейді және резервтік активтердің тізбесі қысқарды.

[[2006]] жылың 12 [[шілде]] айынан бастап, міндетті резерв нормасын белгіленетін банктік міндеттемелер [[құрылым]]ы төмендегідей түрлерге өзгертілді:
* банктердің ішкі міндеттемелері бойынша міндетті резерв нормасын 6% деңгейінде белгілеу. Мұндағы банктің ішкі міндеттемелері қайтару [[мерзім]]іне байланыссыз резиденттердің алдындағы банктің міндеттемелерінің сомасын сипаттайды.
* банктердің өзге де міндеттемелері бойынша міндетті резерв нормасы — 8%-ға белгіленді. Мүндағы банктің өзгеде міндеттемелері бейрезвдент алдындағы банктің міндеттемелері мен резидентгік белгісіне байланыссыз [[қарыз]]дық бағалы қағаздар бойынша міндеттемелерінің сомасын білдіреді.

'''Ашық нарықтағы оперяциялар''' — бұл Ұлттық Банктің айналыстағы [[ақша]] массасының келемін реттеу [[мақсат]]ында екінші реттегі нарықта мемлекеттің бағалы қағаздарын сату және сатып алумен байланысты операциялары.

Бұл біршама ақша массасын, коммерциялық банктердің етімділігі және несиелік [[жұмыс]]тарды реттеудің ыңғайлы әдістерінің бірі болып табылады. Оның негізгі мәні ақша [[эмиссия]]сын тоқтату арқылы банктердің несиені эмиссиялауын шектеуді білдіреді.

Ұлттык Банк нарықта бағалы қағаздарды сату арқылы оны сатып алушылардың резервтік шоттарынан тиісті соманы ұстап қалады. Сөйтіп, керісінше, банктерге несие беруді және ақша шыға- руды ынталандыру [[мақсат]]ында Ұлттық Банк бағалы қағаздарды сатып алады да, тиісті соманы банктердің резервтік шотына қайта аударады.

Айналыстағы акша массасына [[ықпал]] ету мақсатында ҚҰБ айналысқа өзінің кысқа [[мерзім]]ді ноталарын шығарады. Қысқа мерзімді ноталарды орналастыру ҚҰБ-мен қысқа мерзімді ноталармен операциялар жасау туралы [[келісімшарт]] жасаған және нақты ұстаушылар ретінде клиенттердің шоттарын жүргізу [[құқық]] беретін бағалы қағаздар нарығында, брокерлік және диллерлік қызметті жүргізуге арналған [[лицензия]]сы бар бағалы қағаздар нарығының қатысушылары арқылы жүзеге асырылады.

Қазақстан Ұлттық Банкі ақша-несие саясатының басты бағыттарына және қаржы нарығының конънктурасына сәйкес және бекітілген қысқа мерзімді ноталарды шығару шарттарына сай аукционға қатысушылардың өтініштерін қанағаттандыруға құқылы.

Қазақстан Ұлттық Банкісінің алғашқы агенттерімен келісім бойынша айналысқа шығарылған қысқа мерзімді ноталарды мерзімінен бұрын өтеуге немесе айналыстан толық не жартылай алуға құқығы бар.

Алғашқы агенттер [[аукцион]]ға қатысуға өтініш беру ұсынысын екі түрде жасайды: бәсекелестік және бәсекелестік емес.

Қазақстан Ұлттық Банкі бәсекелестік емес [[сипат]]тағы өтінішті қанғаттандыруды, [[қаржы]] нарығының конънктурасына сәйкес аукционның шартын хабарлау арқылы алғашқы агенттерге және бейрезиденттерге қысқа мерзімді ноталарды сату [[көлем]]інің үлесің дербес түрде анықтайды.

[[Аукцион]]ды өткізу барысында бастапқы кезекте аукционның шартында хабарланған шекте бәсекелестік емес ұсыныстары бар өтініштерді қанағаттандырады.

Осылайша, Ұлттық Банк ноталарды зейнетақы активтерін [[инвестициялау]] құралы ретіндегі тартымдылығын қысқарту және қысқа мерзімді мөлшерлемелер арқылы қаржы нарығындағы ахуалды реттеуге біртіндеп көшу жөніндегі [[ниет]]ін жүзеге асыруды жалғастырады.

'''Валюталық интервенция''' деп ұлттық валюталық бағамына әсер ету [[мақсат]]ында Ұлттық Банктің шетел валютасын сату және сатып алу жолымен валюталық [[нарық]]тағы операцияларға араласуын айтады.

Отандық банктік тәжірибемізде [[1999]] жылдың 4 [[сәуір]] айына дейін немесе еркін өзгермелі бағам режиміне өткенге дейін Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің валюталық нарықтағы [[интервенция]]лау саясаты алтын-валюта резервтері есебінен жүзеге асырылды.

Еркін өзгермелі бағам режиміне өткенен кейін де Қазақстан Ұлттық Банкі ұлттық валютаның айырбас бағамының алыпсатарлық өзгерістерінежол бермеу [[мақсат]]ында валюталық интервенциялауды қолданылып отырғаны жасырын емес. Соған байланысты аталған бағам режимін басқарылатын [[режим]] деп қарастырған дұрыс болады. Еркін өзгермелі бағамға өтуге біздің ұлттық валюта бағамының шетел валютасына қатысты тұрақсыздығы мүмкіндік бермейтіні сөзсіз.

Ұлттық Банктің валюталық нарықтағы интервенциясы дербес түрде кез келген банктер және валюталық [[биржа]]лар арқылы кез келген валюталық мәмілелер түрлерін пайдалану негізінде жүзеге асырылады.

Мұның салдарынан алтын-валюта резервінің құнсыздану қаупі туындады. Осындай жағдайларды болдырмау [[мақсат]]ында Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі ішкі [[валюта]] нарығында сатып алушы ретінде қатысып, алтын-валюта резервінің ұлғаюына септігін тигізді. Бұл жерде бір [[нәрсе]]ні естен шығармаған жөн, яғни Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі ішкі валюта нарығындағы сұраныстан артық шетел валютасын сатып алған кезде, айналысқа артық [[ақша]] эмиссияланады жөне ол ақшаның құнсыздануына жол береді. Осындай теріс салдарларды болдырмау үшін Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі «стирилизациялау» құралын пайдаланып отыр. Яғни, айналысқа шығарылған артық ақша [[көлем]]інде өзінің қысқа мерзімді ноталарын шығарып, артықақшаны айналыстан алып отырды.<ref>Ақша, несие, банктер теориясы: Оқулық. — Алматы: «Жеті жарғы», 2011. — 368 бет. ISBN 978-601-288-026-7</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан ұлттық банкі]]
[[Санат:Макроэкономика]]
[[Санат:Экономикалық саясаттар]]

Ақша-несие саясаты - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

05:30, 2015 ж. қарашаның 19 кезіндегі Нұрлан Рахымжанов деген

← Ескі түзетулер	19:24, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)