https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D1%80_%28%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C%29Ар (мораль) - Түзету тарихы2026-07-03T02:28:44ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D1%80_(%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C)&diff=113208&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-06-26T06:25:03Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">06:25, 2026 ж. маусымның 26 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D1%80_(%D0%BC%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8C)&diff=113207&oldid=prev08:02, 2024 ж. тамыздың 24 кезіндегі Alphy Haydar деген2024-08-24T08:02:03Z<p></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Сурет:Conscience and law.jpg|thumb|right|300px|Ар және заң, [[Бамберг]], [[Бавария]], [[Германия]]]]<br />
'''Ар''' ({{lang-en|Conscience}}) — ерекше когнитивті-этикалық феномен болып, жеке адамның өз [[мораль|морал философиясына]] сай, немесе ұстанған [[Құндылық|құндылықтар жүйесі]] негізінде қалыптасқан [[эмоция]]лары және рационалды ішкі бұйрықтары мен ережелері. "Ар" сөзі әдетте адамда тума әрі түпнұсқа ізгілік негізі ретінде айтылса, ал "намыс" сезімдік күш ретінде сол ішкі арға сай іс-көруге, батыл өмір сүруге талпыну, біртүрлі ішкі белсенділік пен қайрат көрсетуді білдіреді. "Ұждан" ардың сезімдік күйі. [[Орталық жүйке жүйесі]]нде болатын [[жанашырлық]] реакциялар секілді шұғыл сенсорлы сезінімдер мен рефлексиялық жауаптар әдетте ардан өзгешелікке ие. Жалпы айтқанда, "ар-намыс" және "ар-ұждан" ұғымдары әдетте өз моралдық құндылықтарын басқалар бұзғанда пайда болған [[намыстану]] сезімін, сондай-ақ адам өз моральдық құндылықтарына өзі қайшы әрекеттер жасаған кезде пайда болған [[өкініш]] сезімін сипаттауға қолданылады. Мысалы, "ары жаншылу", "ары шыдамау", "ар-намысы тапталу", немесе "ар-ұжданы шыдамау", "ұжданы күйю", тб. Ар әдетте іс-әрекет алдында адамға [[моральдық тұжырым]] жасауды, өз ісін ар таразысынан өткізуді талап етеді, дегенмен мұндай моральдық тұжырымдар ақылға негізделуі керек пе, әлде тылсым рухқа ма, жоқ әлде сезім бе деген мәселе бойынша [[антикалық дәуір]]ден [[ортағасыр]]ға дейін талай дискуссиялар болып өтсе, ал [[қазіргі заман философиясы|қазіргі замандағы]] адамзаттың моралдық тұрмысында Ар ұғымы әлі де [[романтизм]]дік, немесе [[реакциалы қозғалыс]]тардың таласты тақырыбы болып келеді.<br />
<br />
[[Сурет:Шәкәрім.jpg|thumb|right|300px|Шәкәрім Құдайбердіұлы]]<br />
Діндер әдетте ар-намысты барлық адамдарға тән ішкі моральмен, игілікке толы ғаламмен және/немесе әсіресе табиғаттан тысқары құдіретпен байланыстырады. Діндердің түрлі ритуалистік, [[миф]]тік, доктриналық ерекшеліктері ардың қалыптасу мен орындалу тәжірибесімен, туғызған эмоциямен, [[Руханият|рухани]] киелілік сезімімен және толғаныспен сай келе бермейді.<ref>Ninian Smart. ''The World's Religions: Old Traditions and Modern Transformations''. Cambridge University Press. 1989. pp. 10–21.</ref> Жалпы [[Зайырлылық|зайырлы]], немесе [[Ғылыми әдіс|ғылыми]] көзқарастар ар қабілетінің негізін ''генетикалық белгіленген'' деп есептейді, ал оның мазмұны мәдениеттің маңызды бөлігі ретінде үйрену мен дағдыланудан қалыптасқан дейді.<ref>Peter Winch. ''Moral Integrity''. Basil Blackwell. Oxford. 1968</ref><br />
[[Сурет:Carl Reichert Zwei schlechte Gewissen.jpg|thumb|right|200px|"Ары мазалаған екеу" <br />
(Karl Reichert, 1836–1918)]]<br />
Ар ұғымы қазақ мәдениетіндегі қазық ұғымдардың бірі есептеледі. “Малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы”. "Ар бұйрығы", "арға сын"... Ар туралы ежелгі дүниетанымдық ойлардың жаңғырығы ретіндегі мақал-мәтелдерді айтпағанда, [[Абай Құнанбайұлы|Абай]], [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім]] еңбектерінде жиі қарастырылған. Шәкәрімнің "Үш анық" философиялық еңбегіндегі үшінші анық осы Ар ұғымы болып, "ар ілімі" идеясын ұсынған.<br />
<br />
Ар туралы жиі қолданылатын [[метафора]]лар көп: "ішкі дауыс", "ішкі бұйрық", "ішкі жарық",<ref name="autogenerated2000">Rosemary Moore. ''The Light in Their Consciences: The Early Quakers in Britain 1646–1666''. Pennsylvania State University Press, University Park, PA. 2000. ISBN 978-0-271-01988-8</ref> немесе мысалы, гректер "даймондық белгі" (daimōnic) деп атаған, [[философ]] [[Сократ]] сүйенген нәрсе, ол әдетте адам қателесер, адасар кезде белгі беретін, адамды жамандықтан жалтартатын (ἀποτρεπτικός), тоқтататын ішкі дауыс. Қазақта "Жүрегіңді тыңда", Арыңды басшылыққа ал", "Арға қиянат", "Жігітті намыс, қоянды қамыс өлтіреді", "Ер мойнында қыл арқан шірімейді", "Бетінің арын белбеуіне түйіп" ... секілді көптеген әдеби сөз тіркестері мен мақал-мәтелдер бар. Төмендегі сипатталғандай, ар-намыс ұғымы әлемде жаппай қолданылатын<ref name="autogenerated2001">Booth K, Dunne T and Cox M (eds). ''How Might We Live? Global Ethics in the New Century''. Cambridge University Press. Cambridge 2001 p. 1.</ref> ұлттық және халықаралық құқықтық ұғым болып,<ref name="autogenerated1948">БҰҰ - United Nations. Адам Құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы - Universal Declaration of Human Rights, G.A. res. 217A (III), U.N. Doc A/810 at 71 (1948). http://www.un.org/en/documents/udhr/ accessed 22 October 2009.</ref> әлеуметтік жақсылықтар үшін игілікті істерге жетелейді,<ref name="artforamnesty1">[https://www.amnesty.org/en/blog/art-for-amnesty/ambassador-of-conscience Amnesty International. Ambassador of Conscience Award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140426160449/http://www.amnesty.org/en/blog/art-for-amnesty/ambassador-of-conscience |date=2014-04-26 }}. Retrieved 31 December 2013.</ref> әрі әдебиет, музыка және кино секілді көптеген шығармашылық салаларының маңызды тақырыбы болып келеді.<ref>Wayne C Booth. ''The Company We Keep: An Ethics of Fiction''. University of California Press. Berkeley. 1988. p. 11 and Ch. 2.</ref><br />
<br />
== Көзқарастар ==<br />
Ардың жалпы адамзаттық қабылданған мағынасы, немесе оның этикалық шешім қабылдаудағы рөлі туралы әмбебап ортақ келісімді анықтама жоқ, дегенмен ол туралы үш түрлі көзқарас жүйесі бар:<br />
[[Сурет:Bronze Marcus Aurelius Louvre.jpg|thumb|right|200px|[[Марк Аврелий]]дің қола мүсінінің қалдығы, [[Лувр]], [[Париж]]: "Құдайды ескере отырып, бір риясыз әрекеттен екіншісіне өт. Әне сонда ғана рахат пен тыныштық табасың."]]<br />
* [[Дін|Діни]] көзқарастар<br />
* [[Зайырлылық|Зайырлы]] көзқарастар<br />
* [[Философия]]лық көзқарастар<br />
=== Ар туралы діни көзқарастар ===<br />
[[Упанишадтар]]дың, [[Брахма Сутралар]]дың және [[Бхагавад Гита]]ның әдеби дәстүрлерінде ар-намыс жақсылық пен жамандық туралы білімнің қасиетін білдіретін белгі есептеледі, оны қайта-қайта туылған адам жаны көптеген замандар бойында белсенді әрекеттерді орындаудан және содан жинақталған жақсы [[карма]]дан алады.<ref>Ninian Smart. ''The World's Religions: Old Traditions and Modern Transformations''. Cambridge University Press. 1989. p. 382</ref> [[Шанкара|Ади Шанкара]] өзінің [[Вивекачудамани]] моральдық дұрыс әрекетінде (яғни, басқалардан материалдық, немесе рухани сый күтпестен кішіпейілділікпен және мейірімділікпен жақсылық жасауды негізгі міндет ретінде ұстану) ар "жүректі тазартуға" және рухты тыныштандыруға көмектеседі, бірақ соған ғана сүйеніп "шындықты тіке қабылдай" алмаймыз дейді.<ref>Shankara. ''Crest-Jewel of Discrimination'' (''[[Vivekachudamani|Veka-Chudamani]]'') (trans Prabhavananda S and Isherwood C). Vedanta Press, Hollywood. 1978. pp. 34–36, 136–37.</ref> Бұл білім мәңгілік пен мәңгілік еместі ажыратуды және түптеп келгенде, толғаныс барысында шынайы Мен (self) және таза сана әлемі өзара бірігіп кеткенін түсінуді талап етеді.<ref>Shankara. ''Crest-Jewel of Discrimination'' (''[[Vivekachudamani|Veka-Chudamani]]'') (trans Prabhavananda S and Isherwood C). Vedanta Press, Hollywood. 1978. p. 119.</ref><br />
<br />
[[Зороастризм]] сенімінде өлген соң жан Бөлуші Көпірінде (Bridge of the Separator) сотқа тап болады; онда жаман адамдар өздерінің жоғары табиғаты, немесе арды терістегені үшін жазаланады, әрі "олар Жалғандар Үйінде (House of the Lie) мәңгілік қонақ болады".<ref>John B Noss. ''Man's Religions''. Macmillan. New York. 1968. p. 477.</ref><br />
<br />
Қытайдың Рын (Ren) ұғымы арды, қоғамдық салт пен дұрыс адамара байланысты білдіреді; ол адамның жақсылық пен үйлесімділікке деген ішкі қабілетін көрсететін өмір моделі ретіндегі Дао (Жол) ережесін ұстануға көмектеседі.<ref>AS Cua. ''Moral Vision and Tradition: Essays in Chinese Ethics''. Catholic University of America Press. Washington. 1998.</ref><br />
<br />
Ар ұғымы [[буддизм]]де де ерекше мәнге ие.<ref>Jayne Hoose (ed) ''Conscience in World Religions''. University of Notre Dame Press. 1990.</ref> Мысалы, [[Пали]] жазбаларында [[Будда]] ар-намыстың жағымды аспектісін таза жүрекпен және сабырлы, дұрыс басқарылған ақылмен байланыстырады. Ар мұнда рухани күшке қатысты, әрі "әлемнің бір қорғаушысы". Будда сондай-ақ арды жанашырлықпен сабақтастырып, дүниедегі [[құмарлық]]тардың қысымы мен [[азап]]тардың жазасына барынша төзіп, дұрыс әрекетіміз ең соңында жүрекке дұрыс бойлау мен дұрыс [[толғану]] күйіне жеткенге дейін жалғасуын талап етеді.<ref>Ninian Smart. ''The Religious Experience of Mankind''. Fontana. 1971 p. 118.</ref> Сантидева (685–763) [[Наланда]]дағы ұлы солтүстік үнділік буддистік университетте жазып жариялаған «Бодхичарйаватара» (Bodhisattvacaryāvatāra, яғни Бодхисаттваның өмір жолына арналған нұсқаулық) кітабында былай деп жазады: жомарттық пен төзімділік секілді кемел ізгіліктің рухани маңызы зор, такапарлық пен нәпсі секілді жаман қасиеттер қаумалаған кезде сананы "жиналған ағаш кесегі" секілді шынықтыру керек, сонда адам толғанысқа шөгу (meditative absorption) барысында дұрыс түсінуге қарай ілгерілей алады.<ref>Santideva. ''The Bodhicaryavatara''. trans Crosby K and Skilton A. Oxford University Press, Oxford. 1995. pp. 38, 98</ref> Ардың буддизмдік нұсқасы барлық тіршілік иелеріне деген риясыз сүйіспеншілік ретінде көрінеді, бұл сезім біртіндеп күшейіп, тіпті де пак сана болып оянады,<ref>Lama Anagarika Govinda in Jeffery Paine (ed) ''Adventures with the Buddha: A Buddhism Reader''. WW Norton. London. pp. 92–93.</ref> онда ақыл-ой түрлі сезімдік қызығушылықтардан алыстап, өзін жеке біртұтастық ретінде таниды.<ref>[[Ajahn Thate]]. Steps Along the Path. Thanissaro Bhikkhu (trans) Theravada Library 1994. http://www.accesstoinsight.org/lib/thai/thate/stepsalong.html (last accessed 11 May 2013)</ref><br />
<br />
=== Ар туралы Зайырлы қөзқарастар ===<br />
=== Ар туралы философиялық көзқарастар ===<br />
<br />
==Сілтемелер==<br />
{{Div col|colwidth=30em}}<br />
* [[Татулық-жаулық комплексі]]<br />
* [[Намыс]]<br />
* [[Ұждан]]<br />
* [[Альтруизм]]<br />
* [[Ар наразылығы]]<br />
* [[Сана]]<br />
* [[Саналылық]]<br />
* [[Этика]]<br />
* [[Эволюциялық этика]]<br />
* [[Морал эволюциясы]]<br />
* [[Еркін ерік]]<br />
* [[Кінә (сезім)|Кінә]]<br />
* [[Ішкі жарық]]<br />
* [[Сана–дене проблемасы]]<br />
* [[Моралдық сезімдер]]<br />
* [[Адами құндылық]]<br />
* [[Моралдылық]]<br />
* [[Адами құрылым]]<br />
* [[Сана философиясы]]<br />
* [[Ақыл және күш]]<br />
* [[Ақылдылық]]<br />
* [[Пайым]]<br />
* [[Әлеуметтік ар]]<br />
* [[Нәзік дене]]<br />
* [[Синдерезис]]<br />
{{div col end}}<br />
<br />
==Сыртқы сілтемелер==<br />
* [https://kodeksy-kz.com/konstitutsiya/22.htm КР Конституциясы 22-бап. Әркiмнiң ар бостандығына құқығы бар]<br />
* [https://www.zharar.com/kz/makal/2502-namys.html Ар, ұят, намыс [мақал-мәтелдер<nowiki>]</nowiki>]<br />
* [https://massaget.kz/blogs/25729/ "Арыма саяхат" (Эссе) ]<br />
* [https://anatili.kazgazeta.kz/news/46995 Ар мен ұждан]<br />
== Дереккөздер ==<br />
<references/><br />
{{wikiquote}}<br />
{{Commons category|Conscience}}<br />
[[Санат:Адам қасиеттері]]<br />
[[Санат:Философия]]<br />
[[Санат:Этика]]<br />
[[Санат:Сана философиясы]]<br />
[[Санат:Мораль]]</div>Alphy Haydar