https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D1%80%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BDАрынғазы хан - Түзету тарихы2026-04-18T23:21:28ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D1%80%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD&diff=90099&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T19:28:05Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:28, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D1%80%D1%8B%D0%BD%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD&diff=90098&oldid=prevНұрлан Рахымжанов: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */2016-04-13T10:11:31Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Кіріспе бөлімін өңдеді</span></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Сурет:Арынгазы.jpg|thumb|right|200px|Арынғазы Абылғазыұлы]]<br />
'''Арынғазы Абылғазыұлы''' ([[1783 жыл|1783]] — [[1833 жыл|1833]]) - [[Кіші жүз]] ханы, [[Қайып хан]]ның немересі. 1815 ж. әкесі [[Абылғазы]] қайтыс болғаннан кейін [[шекті]], [[жаппас]], [[арғын]], [[Алтын руы|алтын]], т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда [[хан]] сайланған.<br />
<br />
<br />
Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. [[Шерғазы хан|Шерғазы]]мен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. [[Хиуа]] ханы [[Мұхаммед Рахым]]мен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. [[Арынғазы сұлтанның қозғалысы|Арынғазы қозғалысы]] деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, [[Орта жүз]] бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған [[ислам діні]]н, мұсылмандық құқықты, [[шариғат]]ты тірек ету. Сөйтіп, ол [[би]]лер мен [[старшын]]дарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.[[Петр Кириллович Эссен|Эссен]] оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен. <br />
<br />
<br />
Шерғазының соңынан [[Санкт-Петербург]]қа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған [[I Николай]] оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, [[Калуга]]ға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, [[Ресей]]ге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерей]], т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Эндиклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 ISBN 9965-607-02-8</ref><ref>Тереньтев М.А., История Средней Азии. т. 1. СПб, 1906</ref><ref>Крафт И., Сборник узаконий о киргизах степных областей, Оренбург, 1898</ref><br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
{{дереккөздер}}<br />
<br />
{{Kazakh Khans}}<br />
<br />
[[Санат:1783 жылы туғандар]]<br />
[[Санат:1833 жылы қайтыс болғандар]]<br />
[[Санат:Кіші жүз хандары]]<br />
[[Санат:Шыңғыс әулеті]]</div>Нұрлан Рахымжанов