Moderator: 1 түзету

2026-07-12T19:01:27Z

1 түзету

Орел Карл: «Экологиялық апаттар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

2022-09-10T10:51:13Z

«Экологиялық апаттар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

Жаңа бет

{{Шөл
|Атауы = Аралқұм
|Шынайы атауы =
|Сурет = Aral sea 20090503.jpg
|Сурет тақырыбы =
|Карта =
|Карта тақырыбы =
|Орналасуы =
|Түрі = құмды-сортаң
|Теңiз деңгейiнен биіктігі =
|Ұзындығы =
|Ені =
|Ауданы = 38 000
|Өзендер = Әмудария
|Өзен 1 =
|Каналдар =
|Канал 1 =
|Көлдер = Арал теңізі
|Көл 1 =
|Оазистер =
|Оазис 1 =
|Орташа жылдық температурасы =
|Қаңтардағы орт. температура =
|Шілдедегі орт. температура =
|Жауын-шашын =
|Координаттары = 44/40/00/N/60/40/00/E
|CoordScale =
|Елдер = Қазақстан/Өзбекстан
|Аймақтар = Қызылорда облысы/Қарақалпақстан
|Ортаққордағы санаты = Aral Kum
|Позициялық карта =
|Позициялық карта 1 =
}}
'''Аралқұм''' — кеуіп жатқан [[Арал теңізі|Арал теңізінің]] орнында пайда болған жаңа шөл<ref name="no">{{cite web|author=|date = 2000|url=http://enrin.grida.no/aral/aralsea/english/arsea/arsea.htm|title=State of Environment of the Aral Sea Basin|publisher=Regional report of the Central Asian States|accessdate=2009-05-22|lang=en|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927183650/http://enrin.grida.no/aral/aralsea/english/arsea/arsea.htm|archivedate=2006-09-27}}</ref>. Құмды-сортаң шөл Өзбекстан мен Қазақстан аумағында, [[Қарақұм]] және [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]] шөлдерінің солтүстік-батыс шетінде жатыр. Шөлді Аққұм деп те атайды<ref>{{Cite web |url=http://www.godmol.ru/ekologija/127-aralskoe-more.html |title=Экология. Арал теңізінің экологиялық апаты |access-date=2012-01-18 |archive-date=2018-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180629102349/http://www.godmol.ru/ekologija/127-aralskoe-more.html |deadlink=yes }}</ref>.

2005 жылы Көкарал бөгеті салынғаннан кейін [[Солтүстік Арал теңізі|Солтүстік Арал]] қалпына келуде, ал [[Оңтүстік Арал теңізі|Оңтүстік Арал]] Аралқұмның көлемін ұлғайта кеуіп барады.

Шөлейттену нәтижесінде аймақтың биоәртүрлілігі өсімдіктер мен жануарлардың 200 түріне азайды. Кеуіп қалған көл түбінің қазіргі флорасы 1960 жылдардан бастап дами бастады. Ол 134 туыс және 300 түрі бар 34 өсімдік тұқымдастарынан тұрады. Негізгі өкілдері: ''[[Бізбелдік|Salicornia europaea]]'', ''Suaeda crassifolia'', балшықты топырақта ''Tripolium vulgare'', сонымен қатар құмды топырақта ''Suaeda acuminata'' және ''Atriplex fominii''<ref>Walter Wucherer, {{cite web |url = https://www.ufz.de/data/du_wuch3833.pdf |deadlink = yes |title = ''Primary succession on the dry sea floor of the Aral Sea'' |archiveurl = https://web.archive.org/web/20090225185732/http://www.ufz.de/data/du_wuch3833.pdf |archivedate = 2009-02-25 }}, University of Bielefeld, Department of Ecology</ref>.

Аралқұм 38 мың км²-ден астам аумақты алып жатыр<ref>{{cite web|datepublished=2003-05-28|url=https://centrasia.org/newsA.php?st=1054073580|title=Аралқұм келе жатыр. Жаңа Азия шөлі|publisher=centrasia|accessdate=2009-05-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180820234954/https://centrasia.org/newsA.php?st=1054073580|archivedate=2018-08-20|deadlink=no}}</ref>. [[Шаңды дауыл|Шаңды дауылдар]] жылына шамамен 100 миллион тонна улы тұздар мен шаң шығарады. Су қоймасының бұрынғы түбінен шыққан ұсақ шаңның құрамында суармалы егістіктерден шайылып кеткен [[Минералды тыңайтқыш|минералды тыңайтқыштар]] мен [[Пестицидтер|пестицидтердің]] қалдықтары бар. Күшті ауа ағыны шөл даланың үстімен батыстан шығысқа қарай өтіп, аэрозольдің [[Орталық Азия]] шекарасынан тысқары жерлерге жылдам таралуын жүзеге асырады. Аралқұмның улы заттары [[Антарктида|Антарктидадағы]] пингвиндердің қанынан, кәдімгі Арал шаңы – [[Гренландия (арал)|Гренландия]] мұздықтарында, [[Норвегия]] ормандары мен [[Беларусь|Беларустың]] егістік алқабында табылған.
[[Сурет:Aral Sea Bed (431479).jpg|thumb|left|300px|Арал теңізі болған жер]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Арал теңізі]]
[[Санат:Өзбекстан шөлдері]]
[[Санат:Қазақстан шөлдері]]
[[Санат:Қызылорда облысы географиясы]]
[[Санат:Қарақалпақстан географиясы]]
[[Санат:Экологиялық апаттар]]

← Ескі түзетулер	19:01, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Аралқұм (шөл) - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

Орел Карл: «Экологиялық апаттар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)