https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BC 2026-04-18T12:14:16Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BC&diff=29145&oldid=prev 2025-04-25T18:08:29Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:08, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D2%93%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D1%80%D0%B4%D0%B5%D0%BC&diff=29144&oldid=prev 2015-11-03T09:36:26Z

<p><a href="/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/Cat-a-lot&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Уикипедия:Гаджеттер/Cat-a-lot (мұндай бет жоқ)">Cat-a-lot</a>: Аласталуда... <a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D2%AE%D0%B9-%D1%82%D2%B1%D1%80%D0%BC%D1%8B%D1%81%D1%8B&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="Санат:Үй-тұрмысы (мұндай бет жоқ)">Санат:Үй-тұрмысы</a></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Сурет:Sign first aid.svg|200px|thumb]]<br /> '''Алғашқы жәрдем'''. Кенеттен қатты ауырғанда, мертігіп, жарақаттанғанда және адамның денсаулығы мен өміріне қатер төнетін<br /> басқа да жағдайда дәрігер келгенше, не ауру<br /> (жарақаттанған) адамды емдеу мекемелерге<br /> жеткізгенше алғашқы қарапайым жәрдем<br /> шаралары жасалуға тиіс. Ауырған не жарақаттанған адамдар кейде өзіне-өзі жәрдем<br /> жасай алады. Мәселен, егер адамның [[стенокардия]] (жүрек демікпесі) ауруы ұстаса, онда<br /> ол кенет тоқтай қалып, тілінің астына<br /> валидол не нитроглицерин таблеткасын салады, егер уланса ас қазанын шаяды (1 литрдей суды ішіп, көмекейіне саусағын жүгіртіп, бірнеше қайтара құсады); жарақат<br /> түскен жерін жуып, оған дәрі жағады т. б.<br /> (Улану, Тағамнан улану, Жарақат мақалаларын қараңыз).<br /> <br /> [[Адам]] көлденең кездейсоқ жағдайға ұшырағанда, жарақаттанғанда, [[қан]] кеткенде, кенеттен есінен айырылғанда оған жедел жәрдем<br /> көрсетуге тура келеді. Мұндағы ең басты<br /> мақсат — жарақаттану зардабын одан әрі<br /> өршітпеу: күн өткен адамды (Күн өту мақаласын қара) көлеңкеге апару, ал газдан<br /> иіс тигенде — таза ауаға шығару, суға батқанды құтқару (Суга бату мақаласын қараңыз); токқа түскенді одан ажырату (Заңымдану мақаласын қараңыз); өртке шалдыққан<br /> адамның киіміндегі отты өшіру т. б. Екінші міндет — қарапайым медициналық дәрідәрмектер мен құрал-жабдықтарды пайдалана отырып, оқиға болған жерде алғашқы<br /> дәрігерлік жәрдем көрсету. Үшінші міндет —<br /> дереу жедел жәрдем көрсететін [[дәрігер]]ді шақыру,<br /> не жарақаттанған адамды жақын арадағы<br /> медициналық мекемелерге жеткізуді ұйымдастыру. Жарақаттанған не ауырған адамды, осы мақсатқа арналмаған транспортпен тасыраңда, оның қорабына қалың етіп<br /> [[шөп]], сабан төсеп, зембілді соған жайғастырған жөн. Жәрдем көрсетілетін адамды<br /> екі кісі қолын айқастыра ұстап көтеруге де,<br /> қолма-қол жасалған зембілге жайғастырыл<br /> жеткізуге де болады. Алғашқы дәрігерлік<br /> жәрдемнің және одан кейінгі емдеу шараларының ойдағыдай болуының, тіпті әл үстіндегі адамның өмірін сақтауда ең алғашқы<br /> көмектің дер кезінде, әрі мұқият атқарылуының айрықліа маңызы бар. Алғашқы жәрдем<br /> амалдарын қолданғанда, аурудың немесе жарақаттың жалпы сипаты ескеріледі.<br /> Жарақаттанған жағдайда аққан қанды тоқталу шаралары жасалады. Ол үшін қан<br /> шыққан жердің жоғарғы жағынан тамырлы,<br /> жарақаттың ауыр-жеңілдігіне қарай қысып<br /> таңады да, жарақаттың үстіне таза [[бинт]],<br /> [[мақта]], дәке немесе шүберек қойып бастайды.<br /> Содан кейін ол адамды міндетті түрде таяу<br /> маңдағы дәрігерлік мекемелерге жеткізеді.<br /> Онда жарақаттанған жер дәріленеді, тігіл еді, сіреспе не құтыру ауруына қарсы егіледі.<br /> Буыны шыққанда, сүйегі сынғанда, сіңірі<br /> үзілгенде не созылғанда адамды қозғалтпай<br /> жатқызу керек. Ол үшін мертіккен жерге<br /> жұқа тақтай, ағаш қабығын, [[картон]] т. б.<br /> затты қойып, оны бинтпен, орамалмен, белбеумен, шүберекпел орап тастайды. Егер сүйегі аман болып, сіңірі созылған, үзілген,<br /> буыны шыққан жағдайда тек айқастыра таңыл тастаса да болады. Осылайша жәрдем<br /> көрсетілген адамды тез арада жарақат емдейтін пунктке не басқа да дәрігерлік мекемеге жеткізеді. Онда жарақат [[рентген]]мен<br /> тексеріліп, алғашқы дәрігерлік жәрдем көрсетіледі. Денені [[химия]]лық [[зат]]тар күйдіргенде<br /> және үсікке шалдыққан жағдайда, зақымданған жерді таңар алдында, теріні сутегінің<br /> асқын тотығымен, қайнаған таза сумен жуалы, ал күйікті [[спирт]]ке (араққа) малынған<br /> дәкемен таңады. Көзге шөп-шалам түскенде,<br /> әсіресе көз жарақаттанғанда кір [[қол]]мен, бет<br /> орамалмен сүртіл, [[инфекция]] жұқтырып алмау керек, бүл жағдайдағы алғашқы жәрдем туралы [[Көру]] мақаласынан оқуға болады).<br /> [[Ауру]] адам кенеттен есінен танғанда, оны бір<br /> қырынан не шалқасынан жатқызып, басын<br /> бір жағына бұрып қояды (бұлай етпеген<br /> жағдайда, ол лоқси қалса, құсығы тыныс<br /> жолдарына кетіп, тұншығып өліп кетуі<br /> мүмкін), омырауын ағытыл, таза ауа<br /> келуін қамтамасыз етеді (терезені ашады<br /> т. б.). Аяқ астынан іш бүріп қатты ауырғанда, аурулы жатқызып, ішіне мұз не салқын су басады; мұндайда асқазанды шаюға,<br /> іш жүргізетін дәрі-дәрмектер беруге болмайды (Соқырішек мақаласын қараңыз).<br /> Үйде, машинада, туристік жорықта жүргенде<br /> медициналық жәрдем көрсету үшін аптечка<br /> қамдап қойған жөн Үй аптечкасы мақаласын<br /> қараңыз), онда семья мүшелерінің, жорыққа<br /> қатысқандардың т. б. ескі сырқатына қарай<br /> алынған дәрі-дәрмектер де болуы тиіс.<br /> <br /> Алғашқы жәрдемнің ең басты шарасы —<br /> өміріне қауіп төнген адамды өлімнен арашалау (яғни дәрігерге дейінгі реанимация).<br /> Әдетте, адам өлген сәтте, оның әр түрлі<br /> органдары мен организміндегі тканьдер тіршілігін сол бойда емес, бірте-бірте тоқтатады, сондықтан оның қызметін, соның ішінде негізгі тіршілік қызметін де — қан айналымы мен тыныс алуын — кейбір жағдайда қалпына келтіруге болады. Тірілту қысқа уақыттың ішінде — [[клиника]]лық өлім сәтінде, яғни<br /> тыныс алуы мен қан айналысы тоқтаған<br /> мезетте, әдетте, 4—5 минут аралығында<br /> жүзеге асырылады. Бұдан кейін биологиялық<br /> өлім басталады да, адамды тірілту, ақылесін қалпына келтіру өте қиынға түседі<br /> (үсік шалғай не суық суға батқандардані<br /> басқасы).<br /> <br /> Клиникалық өлім мертігуден, уланудан, қатты<br /> тоңудан не қатты қызудан, [[су]] ға батып<br /> тұншығудан, көмейдің ісінуінен, тыныс жолдарына әлдененің тұрып қалуынан, [[ток]] соғу<br /> салдарынан, тыныс тарылғаннан, кенеттен<br /> ұстаған сырқаттан (миокард инфаркті, [[ми]]<br /> [[қан]] айналысының бұзылуы т. б.), басқа да<br /> себептерден болуы мүмкін. Демнің бітіп,<br /> жүрек қызметінің тоқтағанын дененің «әдеттен тыс» қалпынан — басының түр-әлпетінің, қол-аяғының ұйқыдағы адамға үқсамалтын жансыз қалпынан аңғаруға болады. Мұндайда кеуделе тыныс қозғалысы білінбейді,<br /> беті мен мойын терісі бозарып, көгереді,<br /> көзінің қарашығы үлкейіп, тамыр соғуы<br /> сезілмейді; [[жүрек]] соғуы (кеудесіне құлақ<br /> тосқанда) естілмейді. Мұндай жағдай адамның көлденең кеселге тап болғанын, немесе<br /> кенеттен есінен танғанын көрсетеді. Сондықтан ауру диагнозын анықтауды күтпей-ақ,<br /> жедел жәрдем көрсете бастаған дұрыс.<br /> Тыныс алуын қалпына келтіру үшін әуелі<br /> денесін қысып тұрған киімдерден (галстугін,<br /> жағасын, белдігін, көйлекті т. б.) босагады<br /> да, тыныс жолдарына ауа еркін келетіндей<br /> жағдай жасайды. Сырқаттың аузы-мұрнындағы тыныс алуына бөгет болатын заттарды:<br /> сілекей-қақырықты, [[тамақ]] қалдығын, қан<br /> ұйындысын, тіс протезін т. б. алады.<br /> Соңғы кезге дейін қолдан тыныс алдыру<br /> (Сильвестр әдісі т. б.) әдісі кеңінен қолданылып келді. Мұндайда қол, иық, кеуде<br /> бұлшық еттерін ары-бері қозғалтады. Алайда<br /> мұндай әдісте дем ішке тартылғанда небары<br /> 300 ем3 ауа енеді, ал адамды тірілту үшін<br /> ең кемі 800 ем3 ауа қажет (дені сау адам<br /> бірқалыпты тыныс алғанда 600—700 ем3<br /> ауа жұтады). Сондықтан [[медицина]]лық аспаптар мен құралдар болмаған жағдайда қолдан<br /> дем алдыру (өкпеге ауа жіберу) үшін ең<br /> дұрысы аузына, не мұрнына тікелей ауызбен ауа жіберу әдісін қолданған жөн. Ауызбен ауа жіберу жансызданған адамды тірілтуге толық жеткілікті, өйткені үрленген ауа<br /> құрамында 16% оттегі (ал атмосфера ауасында 21%) болады. Зардап шегуші адамның басын неғұрлым шалқайтып ұстап,<br /> иегін жоғары котеріп үрлеген жөн, сонда үрленген ауа асқазанға емес, өкпеге барады;<br /> ол үшін нықтық астына биіктетіңкіреп жастық не бүктеген киім қояды. Жәрдем көрсетуші адам бір қолымен оның мұрнын<br /> қысып, екінші қолымен иегінен тартып аузын ашады (ашылған ауызға дәке не бинт<br /> ұстаған жөн), сонан соң демді ішке тартып<br /> алып, сырқаттың аузына аузын жапсырыл,<br /> дәке арқылы бар күшімен үрлейді, содан<br /> кейін басын көтеріп, оның «дем шығаруын»<br /> күтеді. Әдетте оның «дем шығаруы» өте<br /> баяу өтеді (ауаны мұрнынан жіберген жағдайда сырқаттың аузын алақанымен жабады, не саусағьщен төменгі ерінді жоғарғысына жансыра қысады. Ауа жіберуді минутына<br /> 12—15 рет қайталайды. Алғашында ішке ауа<br /> жібергенде, ол өкпеге оңай үрленеді, бірақ<br /> кейіннен сырқаттың өкпесіне ауа еніп, ол<br /> керілген сайын ауаның енуі қиындай түседі.<br /> Қолдан тыныс алдыруды ойдағыдай жүргізген жағдайда — ауа үрленген кезде жәрдем<br /> көрсетілген адамның кеудесі кеңи бастағандығын байқауға болады.<br /> <br /> Жүрек мүлде тоқтал қалғанда және оның<br /> жиырылып-cозылу қызметі бұзылғанда жүрек сыртына массаж жасалады. Алайда<br /> [[жүрек]] ырғағы әдеттегідей естілмесе де, уақытты өткізбей, дереу жүрек тұсына [[массаж]]<br /> жасау қажет. Өкпені қолдан желдету қанның оттегімен қанығуына мүмкіндік береді,<br /> сондықтан да жүрекке массаж жасаудың<br /> ең басты міндеті — организмде қанның<br /> жүруін қамтамасыз етіп, адамның ең маңызды тіршілік органдарына оттегін жеткізу,<br /> соның нәтижесінде дербес жүрек қызметі<br /> мен тыныс жолдарын қалпына келтіру.<br /> <br /> Жүрек тұсына массаж былай жасалады.<br /> Жәрдем етуші адам сырқаттың жүрек тұсындағы төс сүйекті алақанымен күрт басады, сонда тоқтаған жүрек төс сүйек пен<br /> омыртқа аралығына қысылып, оның көлемі<br /> кішірейеді де, қолқа мен өкпе артериясындағы қан сығылып шығады. Алақанды босатқанда төс сүйек жазылып, жүрек өз көлемін қалпына келтіреді, тамырдан келген<br /> қан оған қайтадан құйылады. Жүректің<br /> жиырылып-созылуы осылайша қамтамасыз<br /> етіледі де, мұның өзі оның кәдімгі насос<br /> секілді жұмыс істеуіне және қанның айналуына мүмкіндік береді Жәрдем көрсетілуші<br /> адам қатты орынға (еденге, жерге, жауырын,<br /> тұсына дейін орындық қойылған кереуетке<br /> т. б.) жатқызылады. Төс сүйекті қос қолдан<br /> салмақ сала (егер адам еденде жатса тізерлеп<br /> отырады; ал биік төсекте жатса — аяғының<br /> астына биіктеу нәрсе қояды) нығыздап басады.<br /> <br /> Төс сүйекті секунд сайын басып-босату<br /> және 4—5 секунд сайын 1 рет ауызға-ауызды тақап ауа үрлеу (яғни төс сүйекті 5 рет<br /> сыққан сайын 1 рет немесе 10—12 сығудан<br /> кейін 2 рет) тиімді нәтиже береді, соның<br /> нәтижесінде сырқаттың көз шарасы кішірейт, күре тамыры соғуы байқалып, терінің<br /> көгергені тарай бастайды. Адамды тірілту<br /> шараларын ол өз бетінше тыныс алып, жүрегі<br /> соға бастағанға дейін жасайды, мұның өзі<br /> қан айналысын жақсарта түседі (күре тамырлық соғуы біліне бастайды). Жүрекке массаж<br /> жасау мен қолдан тыныс алдыру едәуір<br /> күш-жұмсауды қажет ететіндіктен, оны 3<br /> адам кезектесіп атқаруы тиіс. Кеудені басып,<br /> жүректі сығумен бір мезетте өкпеге ауа үрле уге болмайды, ондайда өкпе жыртылып<br /> кетуі мүмкін. Жас адамға қарағанда ересек<br /> адамның сүйегі морт сынғыш келетіндіктен,<br /> массаж жасаған кезде кеудені тым қатты<br /> баспаған жөн.<br /> <br /> Ауру адамның қан айналысын қалпына келтіріп, тыныс алуын қолдан қамтамасыз ету<br /> оның жүрегінің өз бетінше соғуы мен тыныс алуын қалпына келтірмегеннің өзінде де,<br /> клиникалық өлім күйін ұзартыл, [[биология]]лық өлім күйіне жібермеуге, сөйтіп жедел<br /> жәрдем бригадаларының дер кезінде тиімді<br /> әрекет жасауына мүмкіндік береді.<br /> &lt;ref&gt;Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> <br /> [[Санат:Тұрмыс]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}<br /> <br /> [[ar:إسعافات أولية]]<br /> [[tr:İlkyardım]]</div>

Нұрлан Рахымжанов