Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:10:41Z

1 түзету

ArystanbekBot: clean up, replaced: туылған → туған using AWB

2016-03-23T16:33:00Z

clean up, replaced: туылған → туған using AWB

Жаңа бет

[[Сурет:Redgiants.svg|thumb|Right|300px|Алып қызылжұлдызды күнмен салыстырсақ]]
'''Алып қызыл жұлдыз''' (Red giant) — ыдырау күйіндегі алып жұлдыздардың бірі. [[Жұлдыз]] массасына қарай оның өмір сүру мерзімі миллиондаған жылдарға ұласады. Алып қызыл жұлдыз 0.5 тен 8 күн массасы шамасында болады және массасы одан да алыптарын [[Аса алып қызыл жұлдыз]] (Red supergiant) деп, ал одан да зорын [[Гипергигант]] (Hypergiant) деп атайды.
== Ерекшелігі ==
[[Герцшпругн-Рассел диаграммасы]]нда Алып қызыл жұлдыз [[Негізгі тізбек жұлдызы]]на тән емес, спектрі К, немесе М түріндегі алып жұлдыз екені байқалады. Олар қарамаққа қызарыңқы көрінгендіктен және шамасы біршама үлкен болғандықтан Алып қызыл жұлдыз деп аталған. [[Кит шоқжұлдызы]]ндағы [[Мир жұлдызы]], [[Торпақ шоқжұлдызы]]ндағы [[Альдебаран]], [[Сиыршы шоқжұлдызы]]ндағы [[Арктур]] жұлдызы алып қызыл жұлдыз есептеледі. Ал, [[Сарышаян шоқжұлдызындағы|Сарышаян (шоқжұлдыз)]] [[Антарес]], [[Орион шоқжұлдызы]]ндағы [[Бетельгейзе]], [[Тазы шоқжұлдызы]]ндағы [[Тазы VY жұлдызы]] қатарлылар [[Аса алып қызыл жұлдыз]] есептеледі.

Көп санды алып қызыл жұлдыздардың өзегі термоядролық реакцияға түсіп ыдырамаған гелий атомдарынан құралады. Олардың энергиясын гелий қабатының сыртындағы өртенген сутегі қабаты қамдайды. Сондықтан олар алып қызыл жұлдызының RGB тармақ жұлдызын құрайды. Дегенмен, өзегі көміртегі қатарлы ауыр атомдардан құралған алып қызыл жұлдыздар да болады, олар AGB жұлдыздары есептеледі. Жұлдыз атмосферасындағы көміртегі мөлшері біршама көбірек AGB жұлдыздарының спектрлік түрі CN -нен CR түріне дейін болады.

== Өзгеруі ==
[[Сурет:Mira 1997.jpg|thumb|right|200px|Мир алып қызыл жұлдызы]]
Массасы күннің 0.5-тен 7 есесіндей жұлдыз өз өзегіндегі сутегі отынын тауысқан соң жану өзек сыртындағы сутегісі бар қабатқа ауысады. Ал өзегіндегі гелий жұлдызды энергиямен қамдай алмай ауыр салмақ себебінен қусырыла қызады және өзек төңірегіндегі қабаттардағы сутегі өзегіне құйылып, шұғыл энергия бөліп шығара бастайды. Бұл оның әуелгісіне қарағанда жарқырай түсуін туғызады (әуелгісінің 1,000～10,000 есесіндей) және көлемі де ұлғаяды. Көлемнің ұлғаю мөлшері жарық шығару қабілетінен артып кеткенде беткі қабатының температурасы төмендейді. Сөйтіп беткі қабаты температурасының әлсіреуінен жарығы қызылға жылжып, алып қызыл жұлдыз болып көрінеді. Теориялық тұрғыдан айтқанда, жұлдыз спектрі А дан К түріне дейінгі [[негізгі тізбек жұлдызы]] алып қызыл жұлдызға, немесе тіпті [[аса алып қызыл жұлдыз]]ға айналады. Ал, О дан В ға дейінгі түрдегі жұлдыздар [[Алып көк жұлдыз]]ға (бұл алып қызыл жұлдыз өзгерісіне ұқсамайтын үрдісті бастан кешіреді) айналады.

Жұлдыз өзегіндегі қусырылу [[гелийдің үштік реакциясы]]н (Triple-alpha process) оталдыратындай тығыздық пен температура шартына жеткенде гелийдің [[термоядролық реакция]]сы басталады.
[[Сурет:Estrellatipos.png|thumb|right|250px|Ұлғаю барысы]]
Массасы күннің 2.5 есесінен төмен жұлдыздар туралы айтсақ, гелий өзегін жалғасты қусырылуынан өзегіндегі гелийдің жиналуына қарсылық үдеп, гравитацияға қарсы электронды қысым пайда болады. Сондықтан, температурра өрлеп 100 млн градусқа барғанда [[Ақ ергежейлі жұлдыз]] секілді тығыз жұлдыз қалыптасады. Бұл түрдегі гелийлік жану өз ішіндегі энергияны бірден сыртына шығара алмайтындықтан, энергияны жинай келе жұлдыздың қысқа мезеттік кенет жарқырауын туғызуы мүмкін. Сосын өзегі тағы да энергия жеткіліксіздігіне ұшырап, сыртқы қабатындағы сутегі жұқа қабатта, күрделі үлгіде гелийге айналып өзегіне жинала береді. Сөйтіп ұзақ уақыт гелий жиналып белгілі шектен өткенде өзекті қоршаған көміртек - оттегі бай қабатта тағы да гелийлік жарқырау пайда болады. Бұл кезде жұлдыз [[Герцшпругн-Рассел диаграммасы|H-R диаграммасы]]ндағы алып жұлдыздар қатарына жайғасады және әр реткі шұғыл жарқыраудан кейін келесі алып жұлдыз түріне ауысып отырады.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S Our Sun. III. Present and Future]，2006ж. өзгертілген.</ref><ref>[http://www.astro.umd.edu/~miller/teaching/astr606/lecture18.ps lecture18]，2006ж. өзгертілген.</ref><ref>[http://www-astronomy.mps.ohio-state.edu/~pogge/Ast162/Unit2/lowmass.html Lecture 16: Low-Mass Stellar Evolution]，2006ж. өзгертілген.</ref>
[[Сурет:Solar Life Cycle.svg|thumb|мини|770px|Күннің болған және болатын толық тарихындағы ғұмыр циклы]]
Күн массасының 2.57 есесінен үлкен жұлдыздардың термоядролық реакциясы тез жүреді, өзегі ыстық болады, оның оталуы ақ ергежейлі жұлдыз түріне жетпей тұрып басталады, барлық ядролық қозғалыстар біртегіс және үздіксіз жүріледі. Мұндай жұлдыздарда ауыр металл мөлшері аз ([[металға кедей жұлдыз]]) болғанда олар H-R диаграммасындағы орта тармаққа қосылады. Ал, Металға бай жұлдыздар бұл кезде H-R диаграммасында қызыл жұлдыздарға қосылады.<ref>[http://solarscience.msfc.nasa.gov/feature1.shtml orange sphere of the sun]</ref>
== Алып қызыл жұлдыз сатысын бастан кешірмейтін жұлдыз ==
[[Сурет:Pistol star and nebula.jpg|thumb|right|300px|Пистолет жұлдызы, [[өзгергіш жарқын көк жұлдыз]] түріне жатады]]
Массасы шағын Қызыл ергежейлі жұлдыздың (＜0.5 күн массасы) [[конвективті зона]] қабаты болып, [[конвективті күй]]де болатындықтан ондай жұлдыздың элементтері негізінен тең шамада толып тұрады.<ref>[http://www.astrophysicsspectator.com/topics/stars/MainSequence.html The Astrophysics Spectator: Main Sequence Star]，2006ж.</ref> Оның өзегіндегі температура онсыз да жоғары болмаған соң, және массасы тым кішкентай болған соң бүкіл жұлдыз өзін қусыру арқылы тартылыс күшті ұстап тұруының қажеті болмайды. Сондықтан бұл түрдегі жұлдыздар өзінің "қартайған" шағына жетсе де сутегі молшылығы болмаса да қусырылу арқылы өзегіндегі термоядролық реакцияға отын жеткізіп беруінің қажеті болмайды, өзегіндегі сутегіні сарықса да алып қызыл жұлдызға айналмайды.</ref>[http://spiff.rit.edu/classes/phys230/lectures/planneb/planneb.html Late stages of evolution for low-mass stars]，2006ж.</ref> Олардың [[негізгі тізбек жұлдызы]]ндағы өмірі біздің ғаламның жасынан әлдеқайда ұзақ болғандықтан бұл түрдегі жұлдыздардың өзгерісі тек теориялық тұрғыда ғана мүмкін, ал нақты оларды өлшеу тәжірибесі жоқ.

Массасы жоғары O、B жұлдыздары (25 күннің массасынан үлкендері) [[Герцшпругн-Рассел диаграммасы|H-R диаграммасы]]ның сол жақ бұрышына орналасқан болып, олар [[алып көк жұлдыз]]дар және [[аса алып көк жұлдыз]]дар болып келеді. Олар H-R диаграммасының ең жоғарғы тұсына қарай жылжитындықтан, гелийлік термоядролық реакция арқылы жарқырауы өте жоғары [[өзгергіш жарқын көк жұлдыз]]ға (Luminous blue variables (LBVs)) айналады, немесе [[Вольф - Райе жұлдызы]]на (Wolf-Rayet stars) айналады. Сосын олар Ⅱ түрдегі, немесе Ⅰb、Ⅰc түріндегі [[ғаламатжұлдыз]] жарылысын бастан кешіріп, өзінің қысқа жұлдыздық ғұмырын аяқтайды.

== Алып қызыл жұлдыз ретіндегі күн ==
[[Негізгі тізбек жұлдызы]] болған [[күн]]нің қазіргі сипаты және болашақтағы алып қызыл жұлдыз ретіндегі күн
5, немесе 7.5 млрд жылдан кейін біздің күн алып қызыл жұлдызға айналады.<ref>[http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1993ApJ...418..457S/0000467.000.html Our Sun. III. Present and Future,by Sackmann, I.-J., Boothroyd, A. I., & Kraemer, K. E., Astrophysical Journal v.418, p.457]</ref> Ғалымдардың есептеуінше ол кезде күн ерепайсыз үлкейеді және қазіргі [[күн жүйесі]]ндегі [[Меркурий (ғаламшар)|Меркурий]], [[Шолпан (ғаламшар)|Шолпан]], [[Жер (ғаламшар)|Жер]], [[Марс (ғаламшар)|Қызылжұлдыз]] секілді [[ғаламшар]]лар мен басқа да ғарыштық нысандарды түгел жұтып алуы әбден мүмкін.<ref>{{cite web | title = Red Giants | publisher = HyperPhysics（hosted by the Department of Physics and Astronomy of [[Georgia State University]]）| url = http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/astro/redgia.html | accessdate = 2006-12-29 }}</ref><ref>{{cite web | last = Strobel | first = Nick | title = Stages 5-7 | work = Lives and Deaths of Stars | date = 2004-06-02 | url = http://www.astronomynotes.com/evolutn/s5.htm | accessdate = 2006-12-29 }}</ref><ref>{{cite web | title = The fading: red giants and white dwarfs | url = http://nrumiano.free.fr/Estars/fading.html | accessdate = 2006-12-29 }}</ref> Дегенмен, күннің тартылыс күші де массасының азаюынан әлсірей түсетіндіктен, марстан былайғы ғаламшарлар түгелдей күн жүйесінен сыртқа қарай беттеп қозғала бастайды. [[Меркурий (ғаламшар)|Меркурий]], [[Шолпан (ғаламшар)|Шолпан]] ғаламшары күнге жұтылары сөзсіз, бірақ [[жер шары]]ның тағдырын әлі де анықтай түсуге тура келеді. [[Толқыту күші]] (Tidal force) болмаған жағдайда жер шарының күнді айналу жолы сыртқа қарай 1.5 [[астрономиялық бірлік]] кеңейеді.
Бірақ таяудағы зерттеулер жершары мен күннің толқыту күші болатынын, сондықтан жер бәрібір күнге жұтылатынын растауда. Бірақ осының алдында күннің сутегісі сарқылғандықтан жер бетіндегі [[биосфера]] әлдеқашан күйреген болады және артқан күн энергиясы жер шарындағы суды парландырып жібереді. Осыдан 3 млрд жылдан кейін жер шары беті бейне марс беті секілді шыжыған ыстық болады, ары қарай 5 млрд жыл өткенде жер шары бетіндегі ауа сыртқы әлемге шашырап кетеді. Сөйтіп жер шары күл басқан қара түнек ғаламшарға айналады.<ref>[http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20 Earth may still be vanish before sun expands further on]</ref>

== Алып қызыл жұлдыз кітаптарда ==
[[Сурет:Mansteel1.png|thumb|right|200px|Суперман образы]]
[[Суперман]] туралы комикс кітаптарда Суперман туған [[Криптон]] [[ғаламшар]]ын қамтыған [[ғаламшар жүйесі]] (planetary system) айналып жүрген жұлдыз алып қызыл жұлдыз есептеледі. Оқиға желісі бойынша Суперманның күш қайнары жершары айналып жүрген сары күннен келген. Әрине, Киносында Кпиптон ғаламшарынан көрінетін жұлдыз [[Аса алып қызыл жұлдыз]] есептелді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Астрономия]]
[[Санат:Физика]]
[[Санат:Астрофизика]]
[[Санат:Жұлдыздар]]
[[Санат:Шоқжұлдыздар]]

← Ескі түзетулер	18:10, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Алып қызыл жұлдыз - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

ArystanbekBot: clean up, replaced: туылған → туған using AWB