https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80Алкиндер - Түзету тарихы2026-04-18T08:05:37ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80&diff=44977&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:25:26Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:25, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B4%D0%B5%D1%80&diff=44976&oldid=prevНұрлан Рахымжанов: Cat-a-lot: Аласталуда... Санат:Оқулық2015-10-19T04:22:23Z<p><a href="/index.php?title=%D0%A3%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%93%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B5%D1%82%D1%82%D0%B5%D1%80/Cat-a-lot&action=edit&redlink=1" class="new" title="Уикипедия:Гаджеттер/Cat-a-lot (мұндай бет жоқ)">Cat-a-lot</a>: Аласталуда... <a href="/index.php?title=%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%82:%D0%9E%D2%9B%D1%83%D0%BB%D1%8B%D2%9B&action=edit&redlink=1" class="new" title="Санат:Оқулық (мұндай бет жоқ)">Санат:Оқулық</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>Қанықпаған [[Көмірсутектер|көмірсутектердің]] тағы бір түрімен танысайық. Олар [[құрам|құрамында]] үш еселі байланысы бар көмірсутектер — алкиндер.<br />
<br />
[[File:Alkyne General Formulae V.1.png|thumb|right|200px|Алкиндер]]<br />
<br />
Алкиндер — құрамында, бір үш еселі [[Байланыс|байланысы]] бар жалпы формуласы С<sub>n</sub>Н<sub>2n-2</sub> болатын қанықпаған көмірсутектер.<br />
<br />
Жалпы [[формула|формуласы]] арқылы алкиндердің сәйкес алкендерден де қанықпағандығы басым екенін байқауға болады. Бұған [[көз]] жеткізу үшін [[көміртек]] сандары бірдей көмірсутектердегі [[сутек|сутектерді]] салыстырайық:<br />
<br />
::С<sub>2</sub>Н<sub>6</sub> этан, С<sub>2</sub>Н<sub>4</sub> этен, С<sub>2</sub>Н<sub>2</sub> этин.<br />
<br />
Алкиндердің жалпы формуласы алкадиен көмірсутектерімен бірдей: С<sub>n</sub>Н<sub>2n-2</sub>. Бірақ [[молекула]] құрамындағы байланыстары өзгеше. Анықтамаларына қарап, алкадиендер мен алкиндерді салыстырып, қандай [[айырмашылық|айырмашылықтары]] бар екендігін өздерің табыңдар.<br />
<br />
Құрамында үш байланысы бар ең қарапайым [[көмірсутек]] — этин ([[ацетилен]]) С<sub>2</sub>Н<sub>2</sub>. Бірінші мүшесі ацетиленнен С<sub>2</sub>Н<sub>2</sub> басталатындықтан, алкиндер ацетилен көмірсутектері деп те аталады. Алкиндердің жалпы формуласы С<sub>n</sub>Н<sub>2n-2</sub> бойынша ацетиленнен кейінгі көмірсутектердің молекулалық [[формула|формулаларын]] өздерің жазуларыңа болады.<br />
<br />
==Алкиндердің құрылысы==<br />
Ацетилен молекуласындағы әр [[көміртек]] атомы бір сутек [[атом|атомымен]] [[байланыс|байланысады]] және өзара үш еселі байланыс арқылы жалғасады.<br />
<br />
Алкиндерде үш байланыс жанындағы көміртек атомы sp- гибридтенген күйде болады. Көміртектің екі гибридтенген орбитальдарының біреуі [[сутек]] [[атом|атомының]] s-орбиталімен, келесісі екінші көміртек атомының sp-гибридтенген орбиталімен σ-байланыстар түзуге жұмсалады да, ацетилен молекуласындағы атомдардың бәрі 180°бұрыш жасап, бір түзудің бойында орналасады. Гибридтенуге қатыспаған екі р-орбитальдары өзара [[перпендикуляр]] жазықтықтарда орналасып, екінші көміртек атомының осындай орбитальдарымен арасында екі π-байланые түзіледі. Яғни, [[ацетилен]] молекуласындағы екі кеміртек атомының арасындағы үш байланыстың біреуі σ-,екеуі π-байланыстан тұрады. Үш байланыстың (С = С) [[Ұзындық|ұзындығы]] 0,120 нм (қос байланыстан да қысқарақ екеніне көңіл аударыңдар), байланыс энергиясы 830 кДж/моль.<br />
<br />
==Алкиндердің атаулары мен изомерлері==<br />
Алкиндердің аталуы алкендердің аталуына ұксас. Халықаралық [[номенклатура]] бойынша алкиндерді атағанда, алкандардың -ан жұрнағын -ин жұрнағына алмастырады. Үш байланыс негізгі [[тізбек|тізбекке]] кіруі керек. Көміртектерді еселі [[байланыс]] жакын орналасқан шеттен бастап нөмірлейді. [[Молекула|Молекулада]] қос және үш байланыстар болса, немірлегенде қос байланыс шешуші рөл атқарады. <br />
<br />
Алкиндерге де алкендер тәрізді көміртек [[қаңқа|қаңқасына]], еселі байланыс орнына сәйкес изомерлер тән. Сонымен қатар алкиндердің де көмірсутектердің басқа кластарынан изомері болады. Алкиндер мен жалпы формулалары бірдей (С<sub>n</sub>Н<sub>2n-2</sub>) алкадиендер арасында класаралық изомерлер бар.<br />
<br />
==Алкиндердің алынуы==<br />
1. [[Өнеркәсіп|Өнеркәсіпте]] ацетиленді көп кездесетін химиялық шикізат — табиғи газдан алады. Метанды пиролиздесе (жоғары [[температура|температурада]] қыздырса), ол көміртек пен [[сутек|сутекке]] айырылатынын білесіңдер. Реакцияны жүргізу [[жағдай|жағдайына]] байланысты метанды айырғанда, ацетилен аралық өнім ретінде түзіледі:<br />
<br />
::2СН<sub>4</sub> → С<sub>2</sub>Н<sub>2</sub> + ЗН<sub>2</sub><br />
<br />
Егер түзілген ацетиленді [[реакция]] жүретін ортадан тез алып кетіп салқындатпаса, ол әрі қарай [[көміртек]] пен сутекке айырылып кетеді.<br />
<br />
2. Алкиндерді сәйкес алкандарды дегидрлеп алуға болады. Мысалы, [[этан|этанды]] 1200°С-қа дейін қыздырғанда, ацетилен мен сутекке айырылады:<br />
<br />
::С<sub>2</sub>Н<sub>6</sub> → С<sub>2</sub>Н<sub>2</sub> + 2Н<sub>2</sub><br />
<br />
3. [[Лаборатория|Лабораторияда]] және күнделікті тұрмыста ацетиленді кальций карбидін сумен әрекеттестіріп алады. Ал [[кальций]] карбидін электрпеште сөндірілмеген әк пен коксті жоғары [[температура|температурада]] (2000°С) әрекеттестіру арқылы алады:<br />
<br />
::СаО + ЗС → СаС<sub>2</sub> + CO<br />
::СаС<sub>2</sub> + 2Н<sub>2</sub>О → Са(ОН)<sub>2</sub> + С<sub>2</sub>Н<sub>2</sub><ref>Химия: Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Ә. Темірболатова, Н. Нұрахметов, Р. Жұмаділова, С. Әлімжанова. – Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. – 352 бет, суретті. ISBN 9965-36-092-8 </ref><br />
==Пайдалнаылған әдебиеттер==<br />
<references/><br />
{{stub}}<br />
{{wikify}}<br />
<br />
<br />
[[Санат:Химия]]</div>Нұрлан Рахымжанов