https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BB_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96Айғыржал көтерілісі - Түзету тарихы2026-04-19T04:46:50ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BB_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96&diff=94835&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T19:36:08Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:36, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%B9%D2%93%D1%8B%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BB_%D0%BA%D3%A9%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BB%D1%96%D1%81%D1%96&diff=94834&oldid=prevSibom: /* top */clean up, replaced: июнь → маусым using AWB2016-07-22T10:33:09Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span>clean up, replaced: июнь → маусым using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>'''Айғыржал көтерілісі''', қазіргі [[Жаңаарқа ауданы|Жаңаарқа]] жерінде 1916 жылғы маусым жарлығына қарсы жергілікті халықтың бас көтеруі. Ақмола, Атбасар уезінің қазақтары айтарлықтай қарсылық көрсеткен. <br />
1916 жылдың 7 шілдесі мен 6 қыркүйегінің арасында Омбы әскери округінің штаб бастығы Айғыржал Тәубе көтерілісте қазақтардың қалайша күш біріктіріп жатқаны, оған қарсы [[Семей]] мен [[Ақмола]] облысында әскери жазалаушы топтардың жасақталуын жазады <ref>«Восстание 1916-го года в Средней Азии и казахстане», сб. докум. Изд. АН СССР, М, 1960 г.</ref>. Осы құжатта «Коч-Ачаг» деп көрсетілген жер — Қарағаш. Қарағашта 2000 қол<br />
жиналған бас көтеру болған. Семейде 7 мың, [[Өскемен]]де 3 мыңға тарта, Ақмоланың [[Қорғалжын]]<br />
өзені маңында 30 мыңға тарта қол жиналғаны патша үкіметіне мәлім болады. Көтеріліс тым ұлғайып<br />
бара жатқан соң Омбыдан Ақмола, Атбасар, [[Қызылжар]] уездеріне әскер жіберіледі. [[Ұлытау]]да<br />
7 мындай көтерілісшілер топталғанын естісімен тағы 2 рота жаяу әскер, бір жүздік, 1 рота және<br />
запастағы 33-Сібір атқыштар полкы көтерілісті басуға аттанады. Басқа қару-жарақпен қоса әр<br />
отрядшы пулемет болады. 19 бен 31-дің арасындағыларды Көнек болысы Есжан тізімге алуды бастасымен, <br />
Омар Ақмырзаұлының үгіттеуімен Қараағаш, Көнек болысынан 2 мың адам атқа мініп<br />
[[Айғыржал]] тауына жиналады. Бұларға тағы қол келіп қосылмақшы болады. Көтерілісшілер<br />
Шоңның Оспаны мен Ахмет қажыны хан көтереді.<br />
Қыркүйек айының аяқ кезінде Аймысық тауындағы Омар қыстағына қос тігіп, бекінеді.<br />
Атбасар, Ұлытау, Қарсақпайлатып келе жатқан<br />
жазалаушы отрядтың жолын тосады. Көтерілісшілер Сөрті бойымен келе жатқан солдаттармен<br />
Айнабұлақта кездеседі. Ал отряд басшысының<br />
Қараағаш және Көнек болысына алдын ала жіберген поштабайында «...солдатқа алынатын<br />
жігіттер дайын болсын, отрядқа үй тігілсін, азық-түлік әзірленсін, көлік дайындасын» деген бұйрық<br />
бар еді. Отрядтың тоқтап, ас-су ішкен жерін Аймысық тауынан бақылап, олар жатқан жердегі<br />
қалың қамысқа ат қою тапсырылады. Барлауға жөнелтілген 13 жігіт отрядтың біраз атын айдап<br />
қайтқаны болмаса, жаңбырдың салдарынан қауға өрт жібере алмайды. Қару-жарақ қолға түсірмек<br />
болғандарынан ештеме шықпайды. Ертеңіне жаңбыр құйып тұрғанда қиқулап ат қойған<br />
көтерілісшілерді байқап үлгерген отряд, бораған<br />
оқпен қарсы алады. Осы бетпе-бет кездесуде бірлі-<br />
жарым адам оққа ұшып, Омардың Ақмағамбеті<br />
жараланады. Бораған оққа<br />
төтеп бере алмаған көтерілісшілер Ақшатты, [[Жыланды (тау, Қарағанды облысы)|Жыланды]] тауларына барып,<br />
суат бастарын алып, солдаттарды шөлге қамайды.<br />
Шөлден қырылатынын сезген отряд басшысы айдап<br />
келе жатқан тұжынның біреуін босатып, «сен қазақтарыңа бар, біз жеңілдік,<br />
бізді аштан қырмасын» деген сәлеммен елшілікке<br />
жібереді. Көтерілісшілер Сөрті бойлап келе жатқан<br />
500 солдатты торып жүргенде, Сарысу жолымен<br />
Ақмолаға қайтып бара жатқан 500 солдат Қараағашқа келіп ат шалдырады. Бұл хабарды<br />
естісімен, Тоқа Корысбай аулының ақсақалдары<br />
Елубай мен Торшолақ бастап елді көшіріп<br />
Құдайменде өзенінің бойына әкеледі. Үркіп көшкен<br />
ауылдың бір үйіне шолғыншыларынан хабар<br />
болмаған соң артынан іздеп шыққан 7 солдат<br />
келіп түседі. Отряд шолғыншысын елге соқтырмай<br />
алып кеткен де сол ауылдың адамдары еді. Бетпе-<br />
бет шайқаста екі адамы оққа ұшқан Омардың<br />
Ақмағамбетінің айтуымен жеті солдаттың бесеуі<br />
өлтіріліп, екеуі шала-жансар қалады. Шолғыншылары жоғалған отряд [[Жарын]] руының ауылдарын<br />
басып қалады. Солдаттарды табындар деп, елге<br />
зәбір-жапа көрсетеді. Сөрті жолымен келген<br />
500 солдатты камаған 2000 қол тарап кетеді. Ел<br />
үркіп Ақтау, Қызылтау, Мұнды-Қулыға қарай<br />
көшеді. Бұл жақтағы қалың елден жеті солдат<br />
өліміне кінәлілер деп Шоңның Оспаны, Ахметжаны, Тілен Әлсен қажы бастаған 32 адамды<br />
тұтқындап әкеліп, Ақмоланың түрмесіне жабады.<br />
85 жастағы Әлсен қажы солдаттардың өлімін<br />
мойнына алып, ақыры дүреден өледі. Шоңның<br />
Оспаны да дүре зардабынан мерт болады. Патша<br />
құлаған соң тұтқындар босатылады. Тақыр [[Омар Ақмырзаұлы]] Мұңлы-Қулыны паналап, патша<br />
жазалаушыларының қолына түспеген. Алғашқы<br />
шайқаста жараланған Ақмағамбет сексенге келіп<br />
қайтыс болды.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}<br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Көтерілістер]]<br />
[[Санат:Қарағанды облысы]]<br />
<br />
<br />
{{Kz-hist-stub}}</div>Sibom