https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96Айналма немесе циклдылық процесстері - Түзету тарихы2026-09-08T13:49:56ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96&diff=38461&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:14:44Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:14, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%B9%D0%BD%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D1%81%D0%B5_%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%B4%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%86%D0%B5%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%96&diff=38460&oldid=prev15:39, 2015 ж. қаңтардың 11 кезіндегі Kasymov деген2015-01-11T15:39:19Z<p></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div><br />
Алдында белгілі болғандай, құнсыз сыртқы күй кезіндегі, тік<br />
және кері бағыттағы [[қайтымсыз процесстер]] өтеді. Процесстердің<br />
бағыттылығы және олардың өтуінің жалпы түрін, [[жылудинамикасы]]ның екінші заңымен анықтайды.<br />
<br />
Техникалық жылудинамикасында екінші заңды қолданады да,<br />
жылулық процесс жағдайы кезіндегі жылулықтың [[механикалық жұмыс]]қа айналуын анықтайды. Сонымен, жылудинамикасының<br />
бірінші заңынан шығатын жылулық пен жұмысаралық, санды<br />
қатынастары сақталуы тиіс. Жылулық [[қозғалтқыш]]ында, толассыз<br />
жұмыс атқарылуы үшін, айналмалы процесс қажет. Жұмыстық дене<br />
'''А-В-С-Д-А''' (сурет) тұйықталған қисық сызық бойынша,<br />
бірнеше есе өзінің жағдайын өзгертеді және бастапқы жағдайына A<br />
қайтадан қайтып келеді. Сонымен, жұмыстық дененің бастапқы<br />
және соңғы жағдайы бір біріне ұқсас. A - В - С учаскесіндегі<br />
қаралып отырған айналмалы процессінде, жұмыстық дене кеңейеді<br />
(тік жүріс) және ол кезде, АВСС<sub>1</sub>А<sub>1</sub> ауданында оң кеңею жұмысы<br />
атқарылады.<br />
<br />
Бүл жұмыстың атқарылуы, q<sub>1</sub> меншікті жылулықты жеткізуде<br />
және жылудинамикасының бірінші заңына сәйкес, өтетін U<sub>C</sub> - U<sub>A</sub><br />
меншікті [[ішкі энергия]]ның өзгеруіне, сәйкес қатынасы:<br />
*q<sub>1</sub> = U<sub>C</sub> - U<sub>A</sub> + l<sub>кең</sub><br />
Басқа учаскесінде, жұмыстық дене бастапқы жағдайына A<br />
қайта келеді (кері жүріс) (сурет). Бұл жағдайда, ол С-Д-А<br />
сызығы бойымен сығылады да, сығылу жұмысының шығыны (l<sub>сығ</sub>),<br />
көрсетілген СДАА<sub>1</sub>С<sub>1</sub> ауданы. Ұқсастық бойынша, тік жүріске мына<br />
қатынаспен шығады:<br />
*q'<sub>2</sub> = (U<sub>C</sub> - U<sub>A</sub>) + l<sub>сығ</sub><br />
Сығылу жұмысы ( l<sub>сығ</sub>) мен кеңею ( l<sub>кең</sub>) жұмыстарының<br />
айырмасы, бір [[цикл]]дағы қозғалтқыштың пайдалы жұмысын (l)<br />
көрсетеді:<br />
* l = l<sub>кең</sub> - l<sub>сығ</sub><br />
Бұл процесс, қайтымды ма немесе қайтымсыз процесс пе, оған<br />
бағынышсыз. Қайтымды процесс кезінде, бұл [[меншікті жұмыс]]<br />
санды түрінде, тұйық қисық сызықты А-В-С-Д-А ауданға тең.<br />
<br />
[[Ішкі энергия]] (Δu=0), жұмыстық дененің бастапқы жағдайына,<br />
қайта оралуына байланысты өзгереді.<br />
<br />
Циклдың пайдалы жұмысын (l) алу үшін, кеңею жұмысы<br />
( l<sub>кең</sub>) сығылу жұмысынан ( l<sub>сығ</sub>) көп болуы қажет.<br />
Формулалардан анықтаймыз:<br />
*l = q<sub>1</sub> - q<sub>2</sub>,<br />
мұндағы, q<sub>1</sub> - кеңею сызығы А-В-С бойынша жеткізілетін меншікті<br />
санды жылу; q<sub>2</sub> - [[сығылу сызығы]] С-Д-А бойынша, алып кетірілетін<br />
меншікті санды жылулық.<br />
<br />
Сонымен, айналмалы процессті жүзеге асыру үшін, [[жылулық]]ты - жұмыстық денеге жеткізілуі және одан алып кетілуі тиіс.<br />
Жалпы түріндегі, учаскенің айналмалы процессінде, жылулықты<br />
жеткізу, кеңею учаскесімен, ал сол сияқты жылулықты алып кету<br />
учаскесінде - сығылу учаскесімен бірдей болмайды, себебі жеткізу<br />
процессі мен жылулықты алып кету циклдары, сығылу кезінде<br />
өткізілуі мүмкін, сол сияқты кеңеюде де солай. Цикл пішінінің В<br />
және Д нүктелеріне, екі адиабатты [[жанама]] жүргізсек, онда ол<br />
(сурет), екі учаскеге бөлінеді: процесске арналған Д нүктесінің<br />
сол жағындағы Д-В учаскесіне, сағат тілі жүрісі бойынша жылулық<br />
(q<sub>1</sub>) жеткізілуі өтеді және В-Д учаскесінде, Д нүктесінің оң жағы -<br />
жылуды алып кетуі (q<sub>2</sub>) өтеді. Осы нүктелерде жылулық ағынының<br />
таңбалары өзгереді.<br />
<br />
Сірә, циклдың барлық пішініне жинақталып жеткізілген<br />
жылулықты мына теңдеумен шешеді:<br />
*q = q<sub>1</sub> - q<sub>2</sub> = q<sub>1</sub> - q<sub>2</sub><br />
Демек, циклда атқарылған жұмыс (l), айналмалы процесстегі<br />
жұмыстық денеге жеткізілген санды жылулық (q<sub>1</sub>) пен осы процес-<br />
стен алып кетілген санды жылулықтың (q<sub>2</sub>) айырмасына тең, яғни:<br />
*l = q<sub>1</sub> - q<sub>2</sub>,<br />
Жылулықты жеткізуге және алып кету үшін, жылулық көздері<br />
қажет. Егер [[жылу көзі]] жұмыстық денеге жылу берсе, онда оны,<br />
жылулық беруші немесе жылулықтың жоғарғы температурасының<br />
Т көзі деп атайды, ал егер де, жұмыстық денеден жылу алатын<br />
болса, оны жылу қабылдаушы немесе төменгі температуралы Т2<br />
жылулық көзі деп атайды.<br />
<br />
Қалай болса, солай алынған қайтымды циклды жүргізу<br />
тәсілдері, шексіз көп және әр түрлі температурадағы жылулық көздерін қажет етеді. Бұл жағдайда меншікті санды жылулық q<sub>1</sub> деп, ал<br />
барлық жылулық қабылдағыш, жұмыстық дененің q<sub>2</sub> - меншікті<br />
санды жылулық беруі.<br />
<br />
Сонымен, ''жылудинамикалық жүйе дегеніміз - айналмалы<br />
процессті атқарушы; олар жұмыстың денеден, жұмыс объектісінен, жылулық беруші және жылулық қабылдаушылардан құралады.''<br />
<br />
Келтірілген [[сүлбе]]дегі, толассыз әрекеттегі қозғалтқыштың<br />
жұмыстық денесі, дәл сол бір, айналмалы процессті қайталайды.<br />
Нақтылы жағдайда, жұмыстық дене, әдетте жаңартады (толықтырады), сол жағдайы кезіндегі тең мөлшерде толығуын, оны оқтын -<br />
оқтын жаңа алмастыруымен жүргізіледі. Бірақ та, ол, циклдың дәл<br />
сол бір жұмыстық денесімен салыстыруы бойынша, циклге айырмашылық енгізбейді және әдетте-жылулық [[қозғалтқыш]]тарының циклдарын қарастыру кезінде, ол айырмашылықтар есепке алынбайды.<br />
<br />
Жоғарыда қарастырылғанға қарағанда, өте маңызды қорытынды шығады, ол жылудинамикасының екінші заңының мазмұнын және оның әр түрлі тұжырымдамасын құрайды.<br />
<br />
Жылулықтың жұмысқа айналу кезіндегі толассыз әрекеттегі<br />
қозғалтқыш, жылу бергіштің (q<sub>1</sub>) жеткізілген санды жылудың, тек<br />
қана, бөлігі жұмысқа айналады; қалған бөлігі (q<sub>2</sub>) міндетті түрде<br />
жылу қабылдағышқа жылулық түрінде қайта берілуі тиіс. Жылудың<br />
бүл бөлігі қозғалтқыштағы қайтымды немесе қайтымсыз процесске байланыссыз, жылудың жұмысқа айналуындағы жоғалуы жүреді.<br />
Сонымен, жылудың жұмысқа айналуы үшін, жылу бергіш болуы<br />
қажет. Ол жұмысшы денеге жылу беріп және жылу қабылдағыш<br />
жұмысшы денеден жылулықты қабылдайды.<br />
<br />
Мұндай қозғалтқышта, жылу бергіштен жеткізілген барлық<br />
жылулық, түгелімен жұмысқа айналуын [[Кельвин]] мәңгілік қозғалтқыштың екінші түрі ([[рода]]) деп атады. Тәжірибе негізінде, екінші<br />
заң - [[мәңгілік қозғалтқыш]]тың, екінші түрі мүмкін еместігін анықтайды.<br />
<br />
Толассыз әрекеттегі қозғалтқышқа, жылу берудегі жылуының<br />
толық жұмысқа айналуы мүмкін емес.<br />
<br />
Бүл тұжырымдауға ол да және тік пен кері бағыттағы<br />
жылулық процесстерінің бірдей еместігін қарастырады. Осыған<br />
байланысты, жылудың жұмысқа айналу бағыты (q —> l), өздігінен<br />
пайда болмайтын бағытта деп аталатыны, міндетті түрде орнын<br />
толтыра, өздігінен пайда бола өтуінің, жылу көзінен жылудың<br />
жоғарғы T] температурамен жылулық көзінің Т<sub>2</sub>, (Т<sub>1</sub> —> Т<sub>2</sub>) температурамен өткендігі.<br />
<br />
Жылулық циклының бағалануына арналған, алмағайып<br />
көрсеткіші болып - [[ПӘК]] саналады да, санды жылулықтың пайдалы<br />
жұмысқа түрленуінің, жеткізілген жылулық санына қатынасы жатды. Егер, циклдар қайтымды процесстерден тұратын болса, онда<br />
оны [[идеалды циклдар]] деп, ал оның ПӘК - термиялық деп аталады.<br />
<math>\eta = L/Q_1 = (Q_1 - Q_2)/Q_1 = 1 - Q_2/Q_1</math>.<br />
Сонымен, термиялық ПӘК циклы, әр уақытта бірден кем,<br />
себебі q<sub>2</sub>>0. Бұл нақтылы жағдайдағы айналмалы процесс кезінде,<br />
сөзсіз болатын [[шығын]], кейде өте көп циклге жеткізілетін жылулықты (q<sub>1</sub>) 50.....75% құрайды.<br />
<br />
Жылудинамикасында, сонымен бірге кері циклды қарас-<br />
тырады. Оның өзіне тән қасиеті, сығылу (l<sub>сығ</sub>)<br />
жұмысы, кеңею (l<sub>кең</sub>) жұмысына қарағанда көп. Бұл жұмыста, цикл<br />
пішінімен шектелгенде, цикл жұмысын жүзеге асыруға жұмсалады.<br />
Дәл осындай циклмен, [[тоңазытқыш]] қондырғылар немесе қондырғылар жұмыс істейді, ондағы жылулықты, <br />
сұйық [[сорғы]] деп аталатын қондырғыны пайдалану жолымен, дененің ең төменгі температурасынан жылулықты алып кету, денеге жоғарғы температурамен<br />
жеткізу арқылы, іске асырылады (өздігінен пайда болмайтын<br />
бағытта).<br />
<br />
Егер, идеалды газдар процессіне арналған суреке сәйкес,<br />
формулаға n=const шамасын қойып, [[меншікті жылу сыйымдылығы]]ның келесі, тұрақты шамаларын аламыз: изохорлы<br />
процесстер үшін (n=±∞) c=c<sub>ν</sub>; изобарлы процесстер үшін (n=0) с=с<sub>р</sub>;<br />
изотермиялық процесстер үшін (n= 1) с =±∞; изоэнтропиялы процесстер үшін (n = к) с = 0.<br />
<br />
k>n> 1 кезінде, меншікті жылу сыйымдылығы теріс таңбада<br />
болады. Осының көрсеткеніндей, процесстердегі сала үшін<br />
көрсетілген n шамаларынан, dq және dT өзгеруі, әр түрлі [[алгебра]]лық<br />
таңбаларында болады. Онда, жылуды жеткізу есебінен кеңеюі<br />
кезінде және жарым - жартылай [[ішкі энергия]]ның кему есебінен,<br />
яғни температураның төмендеуінен (dq<dT) жұмыс орындалады.<br />
<br />
Зерттеулерді жеңілдету үшін, жұмыстық дененің қайтымсыз<br />
жағдайының өзгеруінен, шартты түрдегісін, қайтымдының сол<br />
соңғы жағдайымен алмастырады. Мысалы, [[газ]]дың ағуындағы<br />
[[үйкеліс]]ті, жылу ажыратылған кезіндегі, қайтымсыз өзгеру күйін<br />
шамамен политропты түріндегі теңдеуімен есептелінеді.<br />
Сонымен, тұрақты көрсеткіш n=const деп қабылдайды, ол процесс<br />
үшін орташа шамадағы көрсеткішке тең.<br />
<br />
Егерде, жылу қабылдағыштан меншікті мөлшерлі жылу<br />
бөлінсе және жылубергішке (q<sub>1</sub>) беретін болса және бұл кезде меншікті жұмыс (l) атқарылса, онда q<sub>1</sub>- q<sub>2</sub>- жылуды (q<sub>2</sub>) алып кетуге<br />
жұмсалатын меншікті жұмыс.<br />
Идеалды цикл үшін<br />
*<math>\epsilon = q_2/l = q_2/(q_1 - q_2)</math><br />
Осыған орай, мынадай сұрақ туындайды: ''қандай цикл жетілген және бұл кезде қандай жағдайлар сақталуы керек?''<br />
Теориялық циклдың ең жоғарғы мүмкінді [[термиялық ПӘК]] болатын,<br />
берілген аралық температура болу жағдайын, француз ғалымы [[Николя Леонар Сади Карно]] 1824 ж. үсынған.<ref>Кабашев Р.А. ж. б. Жылу техникасы: Оқулық/ Р.А. Кабашев, А.К. Кадырбаев, A.M. Кекилбаев. -Алматы: «Бастау» баспаханасы, 2008. - 425 б. Суреттері 140 сурет. Библиографиялы тізімі 17. ISBN 9965-814-30-9</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Жылу техникасы]]<br />
[[Санат:Ғылым]]</div>Kasymov