https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8BАдамның мінез-құлығы - Түзету тарихы2026-04-20T17:15:46ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B&diff=54505&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T18:57:00Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:57, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D0%BC%D1%96%D0%BD%D0%B5%D0%B7-%D2%9B%D2%B1%D0%BB%D1%8B%D2%93%D1%8B&diff=54504&oldid=prevArystanbek: Arystanbek (т) өңдемелерінен Қуаныш026 соңғы нұсқасына қайтарды2016-12-12T02:12:14Z<p><a href="/index.php/%D0%90%D1%80%D0%BD%D0%B0%D0%B9%D1%8B:%D2%AE%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%96/Arystanbek" title="Арнайы:Үлесі/Arystanbek">Arystanbek</a> (<a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B_%D1%82%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83%D1%8B:Arystanbek&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қатысушы талқылауы:Arystanbek (мұндай бет жоқ)">т</a>) өңдемелерінен <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%81%D1%83%D1%88%D1%8B:%D2%9A%D1%83%D0%B0%D0%BD%D1%8B%D1%88026&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қатысушы:Қуаныш026 (мұндай бет жоқ)">Қуаныш026</a> соңғы нұсқасына қайтарды</p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Image:Sechenov.jpg|left|200px|thumb|[[Сеченов Иван Михайлович]]]]<br />
<br />
Адам ағзасы басқа тірі ағзалар сияқты өзінің биологиялық қажеттілігін қанағаттандыруға ұмтылады. Осы арқылы ағза өзінің ішкі ортасының тұрақтылығын сақтап отырады. Адам ағзасы өз қажетін<br />
қанағаттандыру үшін үнемі тамақтанады, тыныс алады және т.б.<br />
Соған байланысты өседі, дамиды және тіршілігін жалғастырады.<br />
Адам қоғамдағы өз мінез-құлығы аркылы әлеуметтік және [[рухани қажет]]ін қанағаттандырады. Мұндай қажеттіктерге еңбек етуі, білім<br />
алуы, шығармашылық жұмысы, білгенін басқаларға үйретуі және<br />
т.б. жатады. Адам өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін міндетті<br />
түрде алдына мақсат қояды. Ішкі сезімге беріліп, ойлайды, қиялданады, есіне түсіреді. Мұның бәрі әр адамның жеке ішкі сезімі арқылы<br />
миында алдын ала бейнеленеді. Бұлар адамның психикасына тән қасиеттер.<br />
[[Сеченов Иван Михайлович|И. М. Сеченов]] [[адам психикасы]] мен [[жоғары жүйке қызметі]]нің<br />
рефлекстік сипатының ұқсастығына ерекше мән берді. [[Психология|Психология ғылымының]] [[физиология]]мен өте тығыз байланысты екенін атап<br />
көрсетті.<br />
<br />
Әрбір адам белгілі бір әлеуметтік ортада тіршілік ететіндіктен, сол<br />
ортаның тыныс-тіршілігімен санасады. Адам қоғамда басқа адамдармен қарым-қатынас жасамай, өмір сүре алмайды. Отбасында, ұжымда, қоғамда тіршілік етіп, сол аркылы психикасы қалыптасады. Осындай қарым-қатынастың нәтижесінде әрбір адам жеке тұлға ретінде<br />
өмір сүреді. Адамның психикасының қалыптасуында сөздің де маңызы зор.<br />
Өз қажетін қанағаттандыру мақсатында қалыптасқан күрделі [[психикалық үдерістер|психикалық]] және [[физиологиялық үдерістер]] жиынтығы - [[мінез-құлық]]ты білдіреді.<br />
<br />
[[Image:Frans Hals - Portret van René Descartes.jpg|right|200px|thumb|[[Рене Декарт]]]]<br />
Адамның мінез-құлығын және жануарлардың мінез-қылығын зерттейтін ғылымды [[этология]] ({{lang-el|«еtһоs» - мінез, «logos» - ілім}})<br />
дейді.<br />
Рефлекс — [[жүйке қызметі]]нің негізі, оның түрлері. Адам денесіндегі<br />
барлық тіршілік үдерістердің тікелей жүйке жүйесінің басқаруымен<br />
жүретіні өздеріңе белгілі (жүйке жүйесін, рефлексті естеріңе түсіріңдер).<br />
Ағзаға сыртқы және ішкі ортаның өзгерістері тітіркендіргіш ретінде<br />
әсер етіп, [[рефлекс]] пайда болады. Рефлекс арқылы ағза үнемі өзгеріп<br />
тұратын сыртқы ортаның өзгерістеріне бейімделеді. Ішкі мүшелермен мүшелер жүйелері қызметтерінің үйлесімді жүруі рефлекс арқылы реттеледі. Рефлекс кезінде үлкен ми сыңарларының қыртысында сыртқы және ішкі ортадан келетін тітіркендіргіштердің әсері<br />
талданады.<br />
Рефлекс ұғымын ғылымға алғаш рет еңгізген француз ғалымы - [[Рене Декарт|Р.Декарт]] ([[1596]]-[[1650]]).<br />
<br />
Рефлекстерді шығу тегіне сәйкес шартсыз жөне шартты рефлекстер деп екі топқа бөледі.<br />
Шартсыз рефлекс орталық жүйке жүйесінің төменгі бөлімдері<br />
([[жұлын]], [[сопақша]], [[ортаңғы ми]], [[мишық]]) арқылы жүзеге асады. Алдыңғы мидың үлкен ми сыңарлары алып тасталған жануарларда<br />
шартсыз рефлекс сақталады. Шартсыз рефлекстер адамның жасына<br />
сәйкес үнемі өзгеріп отырады.<br />
Туа пайда болған ретті тізбек арқылы бірімен-бірі байланысқан<br />
шартсыз рефлекстер жиынтығы - [[түйсік]] - [[инстинкт]] ({{lang-la|«instictus» - түйсіну}}) деп аталады. Түйсік - едәуір күрделі мінез-құлықтың бір түрі. Түйсік көбінесе топтасып тіршілік ететін<br />
бунақденелілерде де айқын байқалады. Түйсік арқылы ағзаның ішкі<br />
ортасының қажеті қанағаттандырылады.<br />
<br />
Жаңа туған [[нәресте]]нің алғаш рет анасын емуі - тағамдық шартсыз рефлекске жатады. Көзге бір затты жақындатқанда көзді жұму -<br />
қорғаныштық шартсыз рефлекс. Сәбиге таныс емес затты көрсеткенде<br />
соған карай басы мен көзін бұруы - бағдарлаушы шартсыз рефлекс.<br />
Шартсыз рефлекстер арқылы ағзаның ішкі ортасының тұрақтылығы<br />
қамтамасыз етіледі. Ішкі мүшелер мен мүшелер жүйесінің қызметі<br />
үйлесімді түрде жүреді.<br />
<br />
==Шартты рефлекстер==<br />
Шартты рефлекстер. Ми қыртысында шартты рефлексті жүзеге<br />
асыратын жүйке - рефлекс орталықтары орналасады. Жүйке орталығы мен жүйкелер арасында шеңбер түрінде үнемі байланыстар болып тұрады. Шартты рефлекстер кезінде ми қыртысы мен мидың басқа<br />
бөлімдерінің арасында уақытша байланыстар түзіледі.<br />
Шартты рефлекстер - ағза мінез-құлығының ең қарапайым<br />
көрінісі. Шартты рефлекстер бірімен-бірі белгілі бір реттілікпен жүзеге асатын бірнеше кезеңдерден тұрады. Шартты рефлекстер аркылы<br />
адам тамағын табуға, кауіпті жағдайлардан қорғануға әрекет жасайды. Мүның бәрі де жоғары жүйке қызметі аркылы жүзеге асады.<br />
<br />
==Жоғары жүйке кызметінің күрделенуі==<br />
Жоғары жүйке кызметінің күрделенуі сөздің пайда болуымен тікелей<br />
байланысты. Адамның мінез-құлығы негізінен екі түрлі жағдайларға байланысты қалыптасады. <br />
Біріншіден — ағзаның ішкі қажетін қанағаттандыру. <br />
Екіншіден - сыртқы орта жағдайларына бейімделу.<br />
Мидың және жүйке жүйесінің баска бөлімдерінің қызметі рефлекстер түрінде жүзеге асады, яғни рефлекстік сипатта болады. Ми<br />
қыртысының рефлекстік қызметін ғылыми түрғыда түсіндірген орыс<br />
ғалымы - [[Сеченов Иван Михайлович|И.М.Сеченов]] ([[1829]]-[[1905]]). Ол «[[Мидың рефлекстері]]» ([[1863]])<br />
еңбегінде рефлекс ұғымына жан-жақты анықтама берді. Ғалым алғаш рет біздің саналы жөне санасыз әрекеттеріміздің бәрі рефлекстерге негізделгенін дәлелдеп берді. И. М. Сеченовтың пікірі бойынша,<br />
рефлекстер үш кезеңді қамтиды. <br />
Оның бірінші кезеңінде сыртқы<br />
тітіркендіргіштердің әсерінен сезім мүшелерінде қозу пайда болады.<br />
Екінші кезеңінде - мида қозу мен тежелу үдерістері жүреді. Осы<br />
үдерістердің нөтижесінде психикалық құбылыстар (түйсіну, сезу, т.б.)<br />
пайда болады. Үшінші кезеңінде - адамның мінез-құлығы әрекеттер<br />
арқылы көрініс табады. И.М.Сеченовтың зерттеулері мидың төменгі<br />
орталықтары, оның жоғары орталықтарының тікелей бақылауында<br />
жүретінін дәлелдеп берді. Ми қыртысындағы рефлекс орталықтары<br />
көптеген шартсыз рефлекстердің қызметін кейде тежеуі, кейде күшейтуі<br />
мүмкін.<br />
<br />
[[Image:Ivan Pavlov (Nobel).png|left|200px|thumb|[[Павлов Иван Петрович]]]]<br />
Рефлекстер туралы ілімді одан әрі толыктырып дамытқан көрнекті<br />
орыс ғалымы [[Павлов Иван Петрович|И. П. Павлов]] ([[1849]] - [[1936]]) . Ол - жоғары жүйке<br />
қызметінің физиологиясы — мінез-қүлық туралы ғылымның негізін<br />
салушы ғалым. Ғалым мінез-құлықты зерттеуде шартты рефлекстердің<br />
қальпггасу әдістерін ашты. И.П.Павлов жоғары жүйке кызметі тікелей<br />
шартты рефлекстер жиынтығынан түратынын толық дәлелдеп берді.<br />
<br />
'''Бірінішіден''', шартты тітіркендіргіштің әсер ету уакыты шартсыз<br />
тітіркендіргіштердің өсерімен сәйкес келуі кажет. Мысалы, бұрын ет<br />
жеп көрмеген итке етті көрсетсе де иттің оған сілекейі бөлінбейді. Итке<br />
етті көрсетіп, артынша ет беруді бірнеше рет кайталаса, ет көріне салысымен сілекей бөліне бастайды.<br />
<br />
'''Екіншіден''', шартты тітіркендіргіштің өсері шартсыз тітіркендіргіштің алдында бірнеше рет кайталануы шарт. Қоңырау шалып, артынан<br />
итке тамак беруді бірнеше рет кайталаса, шартты рефлекс түзіледі.<br />
<br />
'''Үшіншіден''', шартты жөне шартсыз тітіркендіргіштердің әсер ету<br />
уакытын сәйкестендіріп, бірнеше рет кайталаганда да шартты рефлекс түзіледі.<br />
<br />
Шартты рефлекстің қалыптасуы, шартты және шартсыз тітіркендіргіштерді қабылдайтын [[ми қыртысы]]ның екі орталығының арасындағы уакытша байланыска негізделген. Шартты тітіркендіргіштің<br />
әсерінен ми кыртысының бір жерінде козу ошағы пайда болады. Шартсыз тітіркендіргіштің әсерінен де ми қыртысының екінші жерінде қозу<br />
ошағы пайда болады. Ми қыртысындағы осы екі козу ошақтарының<br />
арасында уақытша байланыс түзіледі.<br />
Адам өмірінде көптеген шартты рефлекстер түзіледі. Мұның бәрі<br />
де біздің өмір сүруіміздің басты мәні болып саналады. Тіршіліктің бұл<br />
өмірлік мәні жеке адам үшін басты рөл атқарады, бірак бұл тұқым<br />
қуаламайды.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық. Алматы: Атамұра, 2007. ISBN 9965-34-607-0</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
[[Санат:Адам]]<br />
[[Санат:Мінез-құлық| ]]<br />
<br />
<br />
{{Biosci-stub}}</div>Arystanbek