https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%B3%D1%80%D0%BE%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8BАгроөнеркәсіптік кешен құрамы мен маңызы - Түзету тарихы2026-04-20T23:41:36ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%B3%D1%80%D0%BE%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B&diff=11857&oldid=prevModerator: 1 түзету2025-04-25T17:54:21Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">17:54, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%B3%D1%80%D0%BE%D3%A9%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%BA%D3%99%D1%81%D1%96%D0%BF%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%BA%D0%B5%D1%88%D0%B5%D0%BD_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D0%B0%D0%BC%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D2%A3%D1%8B%D0%B7%D1%8B&diff=11856&oldid=prevArystanbekBot: clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using AWB2014-06-20T11:53:45Z<p>clean up, replaced: Пайдаланған әдебиет → Дереккөздер using <a href="/index.php?title=%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%AD%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B:AWB&action=edit&redlink=1" class="new" title="Қазақ Энциклопедиясы:AWB (мұндай бет жоқ)">AWB</a></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>==Агроөнеркәсіптік кешен: күрделі құрылым== <br />
Олардың негізгі бөлігін ауыл шаруашылығы өндіреді.<br />
<br />
Ауыл шаруашылық өнімдерін өндіріп қоюдын, өзі жеткіліксіз.<br />
Оны сақтап, сапалы түрде өңдегеннен кейін халыққа уақытында<br />
жеткізу керек. Ауыл шаруашылығы бұл мәселелерді басқа салалардың көмегінсіз шеше алмайды. Сондықтан оның қажеттіліктерін қамтамасыз етіп, өнімдерін өңдейтін өнеркәсіп өндірістері мен ауыл шаруашылығының арасында тікелей байланыс қалыптасқан.<br />
Басқаша айтқанда, ''агроөнеркәсіп кешені'' (АӨК) пайда болды.<br />
<br />
Агроөнеркөсіптік кешеннің негізгі мақсаты - халықты азық-түлікпен, ал өнеркәсіпті қажетті шикізатпен қамтамасыз ету.<br />
<br />
АӨК құрамында үш негізгі буын бар. <br />
# АӨК-ке қызмет көрсететін, оны техникамен, тыңайтқыштармен қамтамасыз ететін салалар құрайды. <br />
# бұл ауыл шаруашылығы. <br />
# тамақ және жеңіл өнеркәсіптері. <br />
Олар ауыл шаруашылығы өнімдерін халық тұтынатын тауарларға айналдырады.<br />
<br />
Жұмыскерлердің саны жөнінен (2,4 млн адам) АӨК аса ірі салааралық кешен болып табылады. Ол елдегі ішкі жалпы өнімнің<br />
1/10 бөлігін береді. АӨК өнімдері барлық тауар саудасының 50%-дан артығын құрайтындықтан, халықтың әл-ауқатын жақсартуға<br />
әсерін тигізеді. Сонымен бірге өнімдері шет елдерге сатылады. Мысалы, бидай және ұн [[Қазақстан]]ның маңызды экспорттық тауары.<br />
<br />
==АӨК-тің 1 буыны - қызмет көрсету саласы==<br />
1 буыннын, салалары АӨК-ке ауыл шаруашылық машиналарын, құрал-жабдық жеткізе отырып, оның интенсификациясының жалпы деңгейін<br />
анықтайды. Тұтас кешеннің жетістіктері оның дамуымен тығыз<br />
байланысты. Өзірге АӨК-ті қажетті өніммен толық қамтамасыз ете<br />
алмай келеді.<br />
<br />
АӨК-тің қалыпты жұмыс істеуі үшін техника мен құрал-жабдықтардың 4000-дай түрі қажет. Біздің елімізде олардың 400-дей түрі ғана шығарылады. Көптеген маңызды өндірістер дамымаған немесе енді пайда болып келеді.<br />
<br />
Сондықтан әлі де ескі техника пайдаланылады, қол еңбегінің<br />
үлесі жоғары, ауыл шаруашылық дақылдары мен малдардың<br />
өнімділігі төмен. Өндірілген өнімнің аз ғана үлесі өңделеді. Еліміз<br />
шет елдерден азық-түлікті кеп мөлшерде сатып алады.<br />
<br />
==Ауыл шаруашылығы - АӨК-тің 2 буыны== <br />
Ауыл шаруашылығы - АӨК-тің орталық тізбегі болып табылатын, ел экономикасының дәстүрлік саласы. Оның өнеркәсіптен 3 негізгі айырмашылығы бар.<br />
# Ауыл шаруашылығында ''жер'' - негізгі зат әрі еңбек құралы болып саналады. Сондықтан жерді дұрыс пайдалану, құнарлылығын сақтау - қоғамның маңызды міндеті.<br />
# Ауыл шаруашылығы - экономиканың маусымдық саласы.<br />
# Ауыл шаруашылык өндірісіне табиғи жағдайлар қатты әсер етеді.<br />
<br />
Жиі болатын құрғақшылық, қатты аяздар, қар басуы мен көктайғақ<br />
ауыл еңбеккерлеріне егін өнімі мен мал басын сақтап қалу үшін қажырлы<br />
күрес жүргізуге мәжбүр етеді. Осыған байланысты, еліміздің аумағын<br />
«тәуекелді егін жөне мал шаруашылығы зонасы» деп атауға болады.<br />
<br />
Ауыл шаруашылығымен 200 мыңдай әр түрлі кәсіпорындар<br />
- фермерлік шаруашылықтар, акционерлік қоғамдар, серіктестіктер, кооперативтер мен тұрғындар шаруашылықтары айналысады.<br />
<br />
Нарықтық экономика жағдайында мемлекеттің рөлі өзгереді.<br />
Ол енді ауыл шаруашылық өнімдерін шығарумен айналыспайды,<br />
тек ол үшін қажетті жағдай жасайды.<br />
<br />
Мемлекет ауыл тұрғындарының тіршілігі мен еңбек жағдайын жақсартып, шаруашылықтарға техника мен жанар-жағармай алуға көмектеседі, сонымен бірге ауыл шаруашылығы ғылыми мекемелері мен тәжірибе<br />
стансаларын қаржыландырады. Мемлекеттік азық-түлік корпорациясы<br />
ауыл тұрғындарынан өсірген өнімнің бір бөлігін сатып алады.<br />
<br />
Қазақстанның жер аумағы үлкен - 272 млн га. Еліміздің барлық жері - ''жер қорына'' (немесе жер фондына) жатады.<br />
<br />
Оның көп бөлігін ауыл шаруашылығына жарамды жерлер құрайды. Бұлар - ''ауыл шаруашылық жерлері'' (аумақтары). Олардың<br />
негізгі түрлері - ''егістік жерлер, жайылымдықтар'' мен ''шабындықтap'', сонымен бірге ''көп жылдық алқаптар'' (бақтар мен жүзімдіктер).<br />
<br />
Егістік жерлердің жекелеген бөліктері кеп уақыт бойы өңделмей, ''тыңайған жер'' есебінде қалдырылады.<br />
<br />
Ауыл шаруашылық жерлерінің құрылымындағы ең бағалы<br />
жерлерінің (егістіктер) үлесі көп емес. Бірақ оның жан басына есептегендегі шамасы әлемдегі ең жоғарғылардың бірі болып саналады.<br />
Ең көп аумақты ''жайылымдық'' жерлер алып жатыр.<br />
<br />
Еліміздің әр бөлігіндегі ауыл шаруашылық жерлерінің құрылымы бірдей емес.<br />
<br />
Ауыл шаруашылық жерлеріне қолайсыз факторлар - құрғакшылық, жел және су эрозиясы, топырақтың тұздануы мен батпақтануы әсер етеді. Сондықтан жерді ''[[мелиорация]]лау'' (жақсарту) шараларының егістік жерлерді суарудың, жайылымдарды суландырудың; ағаш отырғызудың, құмдарды бекітудің, жер бетін тегістеудің, қышқыл топырақтарды әктаспен өңдеудің маңызы зор.<br />
Бірнеше мелиоративтік шараларды бір уақытта қатар жүргізуге<br />
де болады. Оны ''кешенді мелиорация'' деп атайды. Мысалы, Оңтүстікте егістікті суару және онда ағаш отырғызу арқылы қорғаумен<br />
ұштастырыла жүргізіледі. Мелиорациялық шаралар тұрақты өнім<br />
алу мен жерді тиімді пайдалануды қамтамасыз етеді.<br />
<br />
Біздің елімізде ауыл шаруашылық жұмыстары орасан үлкен<br />
аумақтарда кысқа мерзім ішінде жүргізіледі. Ол үшін әр түрлі казіргі заманға сай техниканың көп мөлшері қажет. Ол бірақ әзірге жеткіліксіз.<br />
<br />
Сондықтан егістік жерлерді өңдеудің қарапайым технологиясын қолдануға тура келеді. Жағдай дегенмен, біртіндеп жақсарып<br />
келеді. Бірақ бәрібір материалдық-техникалық базаның жетіспеушілігі - ауыл шаруашылық өндірісіне кедергі келтіретін негізгі<br />
себептердің бірі.<br />
<br />
Ауыл шаруашылық өнімдерінің өндірісі өңделетін жер мен<br />
мал басының өсуі есебінен ұлғаюы мүмкін. Ондай жол ''экстенсивті''<br />
болар еді. Өндірістің өсуін жерді, техниканы, тыңайтқыштарды тиімді пайдаланып, ауыл шаруашылығы ғалымдарының жаңа жетістіктерін қолдана отырып қамтамасыз етуге болады. Бұл - ауыл<br />
шаруашылығын дамытудың ''интенсивті'' жолы. Қазіргі уақытта<br />
негізінен осы жол басым болуы керек.<br />
<br />
Ауыл шаруашылығы бір-бірімен байланысты екі саланы -<br />
''өсімдік шаруашылығы'' мен ''мал шаруашылығын'' біріктіреді. Олар<br />
тиісінше ауыл шаруашылық өнімдерінің 53% және 47%-ын<br />
береді.<br />
<br />
==Өсімдік шаруашылығы - ауыл шаруашылығының негізі==<br />
Өсімдік шаруашылығы ''егін шаруашылығы егіншіліктен, бақша шаруашылығы'' мен ''жүзім өсіруден'' тұрады.<br />
<br />
Егіншілік дақылдар түріне қарай астық шаруашылығы, техникалық, азықтық, көкөніс-бақша дақылдары мен картоп өсіруге бөлінеді.<br />
<br />
Егін шаруашылығы географиясына табиғи факторлар, яғни топырақ пен агроклиматтық жағдайлар (жылу, жарық, ылғал) тікелей әсер етеді.<br />
<br />
Белсенді температуралар жиынтығы орманды дала зонасында 1800-<br />
2000°-ка, дала зонасында - 2000-2600°, шөлейт зонада - 2400-3000° және<br />
шөл зонасында 3000°-тан жоғары болып келеді.<br />
<br />
Өсімдіктің жылу сүйгіштігі жоғары болған сайын, оны өсіруге<br />
көп мөлшерде белсенді температуралар жиынтығы қажет. Өсімдіктің ылғалмен қамтамасыз етілуін ылғалдылық коэффициентінің<br />
көмегімен анықтайды.<br />
<br />
Ауыл шаруашылық дақылдарын орналастырудың климаттық<br />
жағдайларына талдау жасау үшін ''агроклиматтық карталар'' пайдаланылады.<br />
<br />
Еліміздегі егіншіліктің басты саласы - ''дәнді дақыл'' өсіру (астық шаруашылығы). Олар егістік жерлердің 2/3 белігін қамтиды.<br />
Ең алдымен, бұл - [[бидай]], одан әрі - [[арпа]], [[жүгері]], [[күріш]], [[сұлы]], [[қарақұмық]], [[тары]] және [[қарабидай]].<br />
<br />
Бидай жылуды жақсы көретін дақыл, ол үшін ең қажетті топырақ түрлері - қара және қара қоңыр топырақтар.<br />
<br />
Оны негізінде 3 тың облыстары - [[Қостанай]], [[Ақмола]] және [[Солтүстік Қазақстан]] құрайды. Олар республикадағы астықтың 4/5-ін береді.<br />
<br />
Қазақстанның жылы оңтүстік аймағында күзде, қысқа қарай<br />
себілетін ''күздік бидай'' өсіріледі. Ол ерте, маусым айында пісіп, көктемгі және күзгі жауын-шашынды пайдаланғандықтан, тұрақты<br />
өнім береді.<br />
<br />
Жылу және ылғал сүйгіш, тропиктік өсімдік — ''күріш'', бұл су<br />
жайылған егістік жерлерде - атызда (чек) өсетін біздің еліміздегі<br />
бірден-бір дақыл. Оны Оңтүстіктің суармалы жерлерінде, [[Сырдария]]ның ([[Қызылорда облысы]]), [[Іле]] мен Қараталдың ([[Алматы облысы]]) аңғарларында өсіреді.<br />
<br />
''Арпа'' мен ''сұлы'' негізінен азықтық өсімдіктер. Арпа - тез пісетін,<br />
ең төзімді есімдік болғандыктан, барлық жерде таралған дәнді дақыл. Сұлы ыстыққа төзімсіз, ылғал сүйгіш өсімдік. Оның негізгі<br />
өсірілетін аудандары - Солтүстік пен Шығыс.<br />
<br />
Жылу мен жарықты сүйетін ''жүгеріні'' Қазақстанның Оңтүстігіндегі суармалы жерлерде, жылуды көп қажет етпейтін ''күздік бидайды'' елдің Шығысында, құрғақшылыққа төзімді ''тарыны'' Батыс пен Солтүстікте өсіреді.<br />
<br />
''[[Техникалық дақылдар]]'' - [[мақта]], [[қант қызылшасы]] және [[күнбағыс]].<br />
<br />
''Мақтадан'' бағалы талшық, тұқымынан май алынатындықтан,<br />
оны «ақ алтын» деп атайды. Оған, әсіресе, көп мөлшерде жылу, жарық әрі мол су қажет. Ол үшін ең қолайлы топырақ - сұр топырақ.<br />
Елімізде мақта шаруашылығымен тек жалғыз [[Оңтүстік Қазақстан облысы]] ([[Сырдария]] мен [[Арыс]]) ғана айналысады.<br />
<br />
''[[Қант қызылшасы]]'' - ол жылуды, ылғалдылықты, құнарлы топырақты, сонымен қатар көп еңбекті қажет ететін дақыл. Сондықтан оны халық көп қоныстанған суармалы жерлерде өсіреді. Біздің<br />
елімізде ондай жерлер - [[Алматы облысы|Алматы]] жәнe [[Жамбыл облысы|Жамбыл]] облыстары.<br />
<br />
''[[Күнбағыс]]'' — құрғақшылыққа төзімді, жылуы, жарығы мол, топырағы кұнарлы жерлерде жакқы өседі. Оны [[Қазақстан]]ның барлық<br />
облыстарында дерлік өсіреді. Бірақ егістік пен жинаудын, 3/5-і<br />
[[Шығыс Қазақстан облысы]]ның үлесіне тиеді.<br />
<br />
''[[Картоп]]'' - бір уақытта азық-түлік, мал азығы, әрі техникалық<br />
дақыл болып табылады. Картоп құнарлы, ылғалды топырақта жаксы өседі, жазы салқын жылдарда мол өнім береді.<br />
<br />
Оны егін шаруашылығы мүмкін жерлердің бәрінде өсіреді.<br />
Өнімнің 3/4 бөлігі Солтүстік және Оңтүстік аудандардың үлесіне<br />
тиеді, ал еліміздің негізгі «''картоп жүйегі''» болып бұрыннан бері<br />
[[Алматы облысы]] саналады.<br />
<br />
Алуан түрлі ''[[көкөніс]]тер'' - негізгі әрі арзан дәрумендер көзі болып табылады. ''[[Көкөніс]] дақылдарының'' көпшіліғі (қызанақ, қияр, баклажан, бұрыш) жылуды, жарықты, ылғалды, құнарлы топырақты<br />
сүйеді. ''Бақша дақылдарыныц'' (қарбыз, қауын, асқабақ, кәді) олардан өзгешелігі - құрғақшылыққа төзімділігі, олар борпылдақ,<br />
құмды топырақта жақсы өседі. Көкөністің 2/3-сін, қауын-қарбыздың 9/10-ын беретін [[Қызылорда]], [[Оңтүстік Қазақстан]], [[Жамбыл облысы|Жамбыл]] және<br />
[[Алматы облысы|Алматы]] облыстарын еліміздің «дәрумен цехы» деп дұрыс атайды.<br />
<br />
Бірақ Оңтүстік - ең негізгі «Қазақстан бағы» емес, өйткені<br />
''бақтардың'' 3/5-і және ''жүзімдіктердің'' 9/10-ы Іле және Талас Алатауларының етегінде орналасқан. Мұнда жүзімнің 30-дай түрі, еліміздегі алма ([[апорт]]) мен алмұрттың (орман аруы) ең жоғары сорттары өсіріледі.<ref>Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік географиясы: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық /В. Усиков, Т. Казановская, А. Усикова, Г. Зөбенова. 2-басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-934-7</ref><br />
<br />
==Дереккөздер==<br />
<references/><br />
<br />
{{wikify}}<br />
<br />
{{Суретсіз мақала}}<br />
<br />
[[Санат:Қазақстан экономикасы]]<br />
[[Санат:Қазақстан географиясы]]<br />
<br />
<br />
{{Kz-geo-stub}}</div>ArystanbekBot