Moderator: 1 түзету

2025-04-25T18:26:35Z

1 түзету

CommonsDelinker: «Diversity_of_plants_image_version_3.png» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Jcb [[commons:File:Diversity_of_plants_image_versi

2016-09-29T23:08:11Z

«Diversity_of_plants_image_version_3.png» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Jcb [[commons:File:Diversity_of_plants_image_versi

Жаңа бет

'''Автотрофтар''' ({{lang-el| ''autos'' — өзім, өздігінен; ''trophe'' — қорек, қоректену, тамақтану}}) — [[бейорганикалық]] заттардан (көмірқышқыл [[газ]]ынан, [[су]]дан, [[азот]]тың бейорганикалық қосылыстарынан) [[фотосинтез]] немесе [[хемосинтез]] арқылы органикалық дүниенің тіршілігі үшін тым қажет күрделі органикалық заттарды (акуыздарды, майларды, көмірсуларды) түзетін организмдер. Автотрофты организмдерге жасушаларында жүретін [[фотосинтез]] процесі үшін күн сәулесі қуатын пайдаланатын жасыл өсімдіктер және [[хемосинтез]] процесі үшін химиялық қуатты пайдаланатын кейбір [[хемотроф]]ты бактериялар жатады. Автотропты ағзалардың табиғатта маңызы өте зор, олар адам және жануар синтездей алмайтын барлық органикалық заттарды құрайды. 
Автотропты ағзаларға жоғарғы сатыдағы өсімдіктер (паразиттер мен сапрофиттерден басқа), балдырлар және кейбір бактериялар жатады. Автотропты бактериялар органикалық заттарды минералды қосылыстардан синтездейді. Ол үшін химиялық реакциялар (хемоситез) қуатын пайдаланады. Мысалы, топырақ бактериялары -нитросомонас және нитробактер аммиакты азот қышқылының тұзына дейін тотықтырады да, одан босаған қуатты денесін құруға пайдаланады. Кейбір микроағза жасушасында хлорофилл тектес пигменттер болғандықтан, синтездеу процессіне қажетті қуатты күн сәулесінен алады. Оларды фотосинтездеуші Автотропты микроағзалар деп атайды.
<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref><ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
'''Автотрофты организмдер'''<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том</ref>(грек. autos – өзі және trophé – қорек)– қоршалған ортадағы [[бейорганикалық заттар]]дан [[фотосинтез]] немесе [[хемосинтез процесі]] нәтижесінде тіршілігіне қажетті [[органикалық зат]] түзетін [[организмдер]]. Аутотрофты организмдерге жоғары сатыдағы [[өсімдіктер]], [[балдырлар]], кейбір [[бактериялар]] жатады.

[[Автотрофты бактериялар]] [[минералды заттар]]дан (H2SNaNO2NH4OH)[[органикалық қосылыстар]] түзеді. Бұл [[процесс]] [[химиялық реакциялар]] (хемосинтез) нәтижесінде атқарылады. 
Мысалы,[[топырақ]]тағы нитросомонас және нитробактериялар[[аммиак]]ты тотықтырып, [[азот қышқылы]]ның тұзына айналдырады да, 
одан босаған қуатты өз денесінің құрамына енетін заттарды түзуге пайдаланады. 
Кейбір [[микроорганизмдер]] денесінде [[хлорофилл]] тектес [[пигменттер]] болады, сондықтан олар [[синтездік процестер]]ге қажет қуатты [[күн сәулесі]]нен алады. Оларды фотосинтездеуші [[автотрофты микроорганизмдер]] деп атайды.

Жоғары сатыдағы [[өсімдіктер]] мен [[балдырлар]] да денесінде [[хлорофилл]] болғандықтан қарапайым қосылыстардан — [[Көмір қышқыл газы|көмір қышқыл газдан]] — күрделі [[органикалық заттар]] түзу процесінде [[күн сәулесі]]нің қуатын пайдаланады.

Кейбір Аутотрофты организмдер [[витаминдер]] мен өсуіне қажетті өзге де заттарды қоршаған ортадан алып отырады. 
Аутотрофты организмдердің басым көпшілігі СО2-ні қалыптастырғыш пентозофосфаттық жол арқылы, ал [[бактериялар]]дың кейбір түрлері (мысалы, метан түзушілер) СО2-ні басқа жолмен сіңіреді. Осыған байланысты [[көміртегі]] көзі ретінде [[метан]]ды пайдаланатын [[бактериялар]]ды да Аутотрофты организмдерге жатқызу жайлы пікірлер бар.
[[File:Ulva lactuca.jpeg|thumb| left| alt=A.|200px| ''[[Ульва балдыры]]''.]]
Аутотрофты организмдердің [[табиғат]]та маңызы өте зор. Олар [[адам]] мен [[жануарлар]] түзе алмайтын [[органикалық заттар]]ды жинақтайды. 
Аутотрофты организмдер —[[биосфера]]дағы [[органикалық заттар]]дың бастапқы өндіргіштері (продуценттері). [[Табиғат]]та фотосинтездеуші Аутотрофты организмдер ерекше орны алады, себебі олар [[биосфера]]дағы [[органикалық заттар]]дың басым бөлігін (жылына шамамен 162×109 т), ал оның 2/3-ін жер бетіндегі өсімдіктер түзеді. Басқа Аутотрофты организмдер үлесі онша көп емес. 
Аутотрофты организмдер әрекеті басқа организмдердің тіршілігіне және де [[табиғат]]тағы заттардың биогеохимиялық айналымына маңызды ықпал етеді. Аутотрофты организмдер тағамдардық заттарды бүлдірмейді.

==Автотрофтық көл==
'''Автотрофтық көл''' (грекше тағам, тамақ) — өзінде мекендейтін организмдерді суында болатын қоректік заттармен қамтамасыз ететін көл.
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref>

==Автотрофтық өзен==
Автотрофтық өзен- алабы түгелдей бір ғана физикалық-географиялық аймақта орналасқан және өзінің режімімен тек осы аймаққа ғана тән ерекшеліктері болатын өзен.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: География және геодезия. — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007 жыл. — 264 бет. ISBN 9965-36-367-6</ref>

==Дереккөздер:==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:География және геодезия]]
[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]
[[Санат:Экология]]

{{stub}}

← Ескі түзетулер	18:26, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету
(айырмашылығы жоқ)

Автотрофтар - Түзету тарихы

Moderator: 1 түзету

CommonsDelinker: «Diversity_of_plants_image_version_3.png» дегенді аластады, бұны Ортаққордың қатысушысы Jcb [[commons:File:Diversity_of_plants_image_versi