https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80 2026-04-19T07:15:53Z Мына уикидегі бұл беттің түзету тарихы MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80&diff=51375&oldid=prev 2025-04-25T18:26:49Z

<p>1 түзету</p> <table class='diff diff-contentalign-left'> <tr style='vertical-align: top;'> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td> <td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">18:26, 2025 ж. сәуірдің 25 кезіндегі түзету</td> </tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div> </td></tr></table>

Moderator https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%90%D0%B2%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D1%80&diff=51374&oldid=prev 2015-10-22T13:29:58Z

<p>‎<span dir="auto"><span class="autocomment">Кіріспе бөлімін өңдеді</span></span></p> <p><b>Жаңа бет</b></p><div>[[Климат]] құрғай бастаған кезде ғаламшарымызда бұдан 12-14 млн жыл бұрын жағдай өзгерді. Итмұрыны өтпейтін<br /> [[орман]] біртіндеп сүректі өсімдіктер өскен [[саванна]]ға орын бере бастады.Сол кезде осы заманғы [[Африка]] аумағында өмір сүрген приматтардың халі өте мүшкіл болды. Олардың бір бөлігі ылғалды экваторлық орман аумағына орын алып, ағаштарда қалды. Ал өзге бөлігі [[ағаш]]та өмір сүретін тумаластарымен бәсекелестіктен қашып, құрлықта тіршілік етуге көшті.Қорек жерде де жеткілікті болды. Олар<br /> құрлықта тамырлар мен түйнектерді, бунақденелілер мен [[кесіртке]]лерді және көптеген өзге жемдерді жеді. Алайда мұндай жағдайларда ағаштарға өрмелеу аркылы жыртқыштардан құтылу мүмкіндігі болмады. Сондықтан табиғи сұрыпталу кезінде [[дұшпан]]ын<br /> бірінші көргендері ғана сақтанып қалды. Егер артқы аяғына тұра алса саваннада бұл оңай іске асады. Сөйтіп тік жүре алуға жағдай жасалды. Тек анда-санда тік тұрғандар ғана емес, алдыңғы аяғына сүйенбей, тік қалпында ұзақ жүргендер де тірі қалды .<br /> <br /> Қолы босаған [[шимпанзе]] алдыңғы аяғымен күрделі қимылдар жасай алады. Алдыңғы аяқтар заттармен айлалы әрекет істеу үшін<br /> пайдаланыла бастады. Таяқшалармен топырақтағы бунақденелілерді жәре тамырсабақтарды шұқылап ашу оңай. Ал [[тас]] және [[таяқ]]ты қорғануға немесе шабуыл жасауға пайдалануға болады. Қарапайым австралопитектер қонысының арасынан [[павиан]]дардың сол жағында<br /> тесігі бар бассүйектері табылды. Сірә, сол кездердін; өзінде-ақ [[австралопитек]] оң жақ қолын жеңіл пайдалана алған болса керек.<br /> <br /> Бұл тіршілік иелері үйірлесіп өмір сүрді. Біріншіден, ол барлық жоғары сатыдағы маймылдардың барлығына тән қасиет. Екіншіден, дене<br /> мөлшерінің шағындығы (салмағы 25-50 кг) ірі жыртқыштарға жалғыз қарсы тұруға мүмкіндік бермеді. Үйірлі өмір сүру пайдалы ғана<br /> емес , сондай-ақ барлық топ мүшелерінің өзара әсерлесуді қалыптастырды. Саналылық деңгейінің жоғарылауына мүмкіндік туғызды.<br /> <br /> Австралопитектердің тағы бір ерекшелігі - терісі жүнсіз болып, өте көп мөлшерде тер бөліп шығаруы. Мұндай көп мөлшердегі [[тер]] бездері<br /> өзге бірде-бір тіршілік иесінде болған емес. Аптап ыстық саванна жағдайларында австралопитектердің ірі мысықтұқымдаспен бәсекелеспей,<br /> «жемін түсте аулайтын жыртқыштың» орнын иемденуіне мүмкіндік берсе керек. Өйткені мысықтектестер жемін ертеңгілікте және<br /> кешкілікті аулайтыны мәлім. Осы заманғы өлексемен қоректенетін бірде-бір приматтар ғылымға мәлім емес. Алайда ғалымдар<br /> австралопитектердің шөпқоректі ірі аңдарды (пілдер, бегемоттар) өле салысымен ұшасын (туша) бөлшектеп жей алатын болды деп есептейді.<br /> Қазіргі уақытта сол жануарлардың ұрпақтары бірнеше күн қалың терісі шіри бастағанша қол тимеген қалпында жатады. Өйткені мұндай<br /> теріні тіпті арыстандар немесе жолбарыстар да жүлқылап жыртуға қиналады. Бәлкім осының өзі құрал жасауға желеу болса керек.<br /> <br /> Австралопитектер ұшаны бөлшектеуге үшкірленген тастан [[құрал]] жасап, пайдалануға тіршілік иелері ішінен бірінші болғаны даусыз. Ең ақылды деген [[горилла]] немесе шимпанзенің бірде-бірі өзге затты өндеуге басқа ешқандай зат қолдана алмады. Ал бұдан 1,5-2,7 млн жыл бұрын [[Олдувай]] шатқалындағы Рудольф ([[Кения]]) көліне жақын жерде кейінірек Олдувай деп аталатын алғапқы адами мәдениет туындады. Бізге <br /> сол кездегі австралопитектер тайпасының тұрмыстық кұрылысы туралы деректер онша белгілі емес. Алайда олардың қонысының негізгі белгісі — [[шапқыш]], [[қырғыш]],[[пышпақ]] өзге таспен өнделген малтатас. Атап айтқанда дәл осы үшін австралопитектерді ''homo habilis'' немесе іскер адам деп атады.&lt;ref&gt;Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Биология]]<br /> <br /> <br /> {{Biosci-stub}}<br /> <br /> [[et:Australopithecus]]</div>

Moldabek.b