https://kk.encyclopedia.kz/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%86%D0%BB%D0%B5Іле - Түзету тарихы2026-09-07T19:35:34ZМына уикидегі бұл беттің түзету тарихыMediaWiki 1.23.3https://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%86%D0%BB%D0%B5&diff=136373&oldid=prevModerator: 1 түзету2026-07-12T19:06:44Z<p>1 түзету</p>
<table class='diff diff-contentalign-left'>
<tr style='vertical-align: top;'>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">← Ескі түзетулер</td>
<td colspan='1' style="background-color: white; color:black; text-align: center;">19:06, 2026 ж. шілденің 12 кезіндегі түзету</td>
</tr><tr><td colspan='2' style='text-align: center;'><div class="mw-diff-empty">(айырмашылығы жоқ)</div>
</td></tr></table>Moderatorhttps://kk.encyclopedia.kz/index.php?title=%D0%86%D0%BB%D0%B5&diff=136372&oldid=prevKasymov: /* Гидрологиясы */2024-12-31T16:17:54Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Гидрологиясы</span></span></p>
<p><b>Жаңа бет</b></p><div>{{Өзен<br />
|атауы = Іле өзені<br />
|шынайы атауы = <br />
|сурет = river-ili-2.jpg<br />
|сурет ені = 300<br />
|сурет атауы =Іле өзені<br />
|карта = Lakebalkhashbasinmap.png<br />
|карта ені = 300<br />
|карта атауы = [[Балқаш]] және [[Алматы облысы]]<br />
|ұзындығы = 1439 <br />
|су алабының ауданы = 140 мың <br />
|су алабы = [[Балқаш]] көлі<br />
|өзендердің су алабы = <br />
|су шығыны = <br />
|өлшеу орны = <br />
|бастауы = [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] таулары<br />
|бастауының орны =[[Текес (өзен)|Текес]] пен [[Күнес өзені|Күнес]] және Қас өзендерінің қосылысы<br />
|бастауының биіктігі = 750<br />
|s_lat_dir = N|s_lat_deg = 43|s_lat_min = 35|s_lat_sec = 0<br />
|s_lon_dir = E|s_lon_deg = 82|s_lon_min = 30|s_lon_sec =0 <br />
|сағасы = Балқаш көлі<br />
|сағасының орны = <br />
|сағасының биіктігі = 340<br />
|m_lat_dir = N|m_lat_deg = 45|m_lat_min = 24|m_lat_sec = 0<br />
|m_lon_dir = E|m_lon_deg = 74|m_lon_min = 8|m_lon_sec = 0<br />
|еңістігі = 3,7 – 4,5 <br />
|ел ={{KAZ}} {{CHN}} <br />
|аймақ = [[Алматы облысы]], [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]]<br />
|commons = Ili River<br />
}}<br />
{{мағына|Іле (айрық)}}<br />
'''Іле''' — [[Балқаш]] көлі алабындағы өзен және [[Жетісу|Жетісудағы]] ең ірі өзен болып табылады. Жалпы ұзындығы 1439 км болатын өзен бастауын [[Қытай|Қытайдан]] алады.<br />
<br />
== Географиялық орны ==<br />
[[Қазақстан]]ның [[Алматы облысы]]нда және [[Қытай|Қытайдың]] [[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы]] жерімен ағады.<br />
<br />
== Бастауы ==<br />
Орталық [[Тәңір тауы|Тянь-Шань]] (Тәңіртау) тауларынан бастау алатын [[Текес (өзен)|Текес]] пен [[Күнес өзені|Күнес]] және Қас өзендерінің қосылуынан пайда болып, Балқаш көліне құяды. Іле – болжап болмайтын өзен, өйткені судағы қалқыма лайдың бөлшектері шөккен, кішігірім аралдары бар бірқатар тармақтар түзе отырып, үнемі арнасын өзгертеді.<br />
<br />
== Гидрологиясы ==<br />
Ұзындығы 1001 км (Текес саласымен 1439 км), Қазақстан аумағында 815 км. Су жиналатын алабы 140000 км², Қазақстан аумағында 77400 км<sup>2</sup>. Жоғарғы бөлігі таулық сипатта. Оң саласы Қас өзені құйғаннан кейін аңғары кеңейеді. [[Қапшағай]] қаласына дейін Іле жағасы аласа, кең аңғармен ағады, жайылмаларының кей жерлері батпақтанады. Қапшағай шатқалы тұсында өзен арнасы бөгеліп, [[Қапшағай су қоймасы|Қапшағай бөгені]] салынған. Төменіректе [[Күрті]] өзені құйғаннан кейін аңғары едәуір кеңейіп, [[Сарыесікатырау]] және [[Тауқұм (құм, Жамбыл ауданы)|Тауқұм]] аралығымен ағады. Сағасынан 340 км жерде Іле салаланып, үлкен атырау құрайды. Оның ұзындығы 130 км, енді жері 100 км-ге дейін, ауданы 9000 км<sup>2</sup>. Іле өзені [[мұздық]], [[Атмосфералық жауын-шашын|жауын-шашын]], [[Жер асты суы|жер асты сулары]]мен толығады.<br />
<br />
Қапшағай шатқалынан төмен Іленің көне атырауы Бақанастың (Шетбақанас, Ортабақанас, Нарынбақанас) құрғақ арналары бөлініп шығады. Іленің аңғары 200 м-ден (Қапшағай шатқалы тұсында) 15 км-ге дейін кеңейеді. Жылдық орташа су шығыны 464 м³/сек (Қапшағай тұсында). Өзеннің ең жоғарғы деңгейі шілде – тамыз айларында байқалады. Өзен қарашаның аяғында қатып, сәуірдің басында мұзы ериді.<ref>Қазақстанның физикалық географиясы 8 сынып Байсенова Ә., Карпеков Қ., "Атамұра" 2008 ISBN 9965-34-809-X</ref><br />
<br />
Су ресурстарының шамамен 30%-ы Қазақстан, 70%-ы Қытай аумағында қалыптасады. Көп жылдық орташа ағымы Қайырған бекетінде (шекара тұсында) жылына 12,35 км³, Балқашқа құятыны 11,85 км³. Суының минералдығы 286 мг/л-ден 877 мг/л-ге дейін (шекара маңында) өзгереді, атырау басында (Үшжарма) – 320 – 345 мг/л.<br />
<br />
Өзенде балықшылардың балық аулаудағы ең танымал түрі - судағы ірі жыртқыш мысықтарды аулау, ұзындығы 5 метр және салмағы 300 келі. Іле өзенінде 50-100 кг-ға дейінгі кішігірім мысықбалықтар ұсталады. Жазда жауын-шашын мөлшері 150-250 текше метрге жетеді. Іле өзені Қазақстанда судың мөлшері бойынша [[Ертіс]] пен [[Жайық]] өзендерінен кейін үшінші орында<ref>https://ilovealmaty.kz/priroda/reka-ili.html</ref>.<br />
<br />
== Шаруашылықтағы маңызы ==<br />
Іленің және оның салаларының суы негізінен суармалы егіншілікке (3,7 – 4,5 км<sup>3</sup>/жыл), өнеркәсіптік-коммуналдық қажеттіліктерге (200 – 500 млн. м<sup>3</sup>/жыл), гидроэнергетикаға пайдаланылады. Балыққа бай, атырауында [[Ондатр|ондатра]] ауланады. [[Құлжа]] қаласынан төмен (Қытайда) кеме жүзеді. Қазақстан аумағында [[Бақанас (ауыл)|Бақанас]] ауылына дейін тұрақты кеме қатынасы бар. Арнасы көп жерінде қамысты, тоғайлы.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 9 том</ref><br />
<br />
[[Жетісу]] өзендерінің бірі болып саналанады. Іле өзенінде [[Қапшағай су қоймасы]] орналасқан.<br />
<br />
== Салалар == <br />
Ірі салалары: Қас, Түрген, [[Талғар]], [[Қаскелең (өзен)|Қаскелең]], Күрті, [[Шілік (өзен)|Шілік]], [[Шарын (өзен)|Шарын]], Үсек ([[Өсек өзені|Өсек]]), [[Қорғас]]. Балқаш ауданында өзеннен [[Шетбақанас]], Ортабақанас, Нарынбақанас атты ежелгі құрғақ арналары тарамданады.<br />
<br />
== Елді мекендер ==<br />
Өзен бойында Қапшағай, Бақанас, Құлжа, Бақбақты елді мекендері орналасқан<br />
<br />
== Суреттері ==<br />
<gallery><br />
Image:river-ili-1.jpg|Іле ағыны<br />
Image:buddhas at ili.jpg|Буддисттік жартастағы жазулары<br />
Image:river-ili-3.jpg|Іле<br />
Image:Keshki1 I1le.jpg|Кешкі Іле<br />
</gallery><br />
<br />
== Дереккөздер ==<br />
{{дереккөздер}}<br />
<br />
[[Санат:Алматы облысы өзендері]]<br />
[[Санат:Қытай өзендері]]<br />
[[Санат:Балқаш су алабы]]</div>Kasymov