Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев бетінің бастапқы мәтінін қарау

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = елбасы
| Қазақша есімі        = Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев
| Шынайы есімі         = 
| Суреті               = Встреча с Нурсултаном Назарбаевым (2025-05-29) 3 (cropped).jpg
| Атауы                = Назарбаев, 2025 жыл
| Титулы               = [[Қазақстан]]ның 1-[[Қазақстан Республикасының Президенті|Президенті]]
| Ту                   = Flag of the President of Kazakhstan.svg
| Ту2                  = Symbol of the President of Kazakhstan.png
| Басқара бастады      = 24 сәуір 1990
| Басқаруын аяқтады    = 20 наурыз 2019
| Вице-президент       = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]] (1991–1996)
| Премьер              = {{Collapsible list
 | title =
 | [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]
 | [[Әкежан Мағжанұлы Қажыгелдин|Әкежан Қажыгелдин]]
 | [[Нұрлан Өтепұлы Балғымбаев|Нұрлан Балғымбаев]]
 | [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
 | [[Иманғали Нұрғалиұлы Тасмағамбетов|Иманғали Тасмағамбетов]]
 | [[Даниал Кенжетайұлы Ахметов|Даниал Ахметов]]
 | [[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]]
| [[Серік Нығметұлы Ахметов|Серік Ахметов]]
 | [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]
 | [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]
}}
| Ізашары              = ''лауазымы құрылған''
| Ізбасары             = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Титулы_2             = [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің төрағасы
| Ту_2                 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_2                = Emblem of Kazakhstan latin.svg
| Реті_2               = 1
| Басқара бастады_2    = 21 тамыз 1991
| Басқаруын аяқтады_2  = 5 қаңтар 2022
| Ізашары_2            = ''лауазымы ұйымдастырылған''
| Ізбасары_2           = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Титулы_3             = [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] басшысы
| Ту_3                 = Flag of Kazakhstan.svg
| Ту2_3                = 
| Реті_3               = 1
| Бірігіп басқарушы1_3 = {{Collapsible list
 | title=
 | '''Міндетін атқарушы'''
 | [[Сергей Александрович Терещенко|Сергей Терещенко]]
 | [[Амангелді Дінұлы Ермегияев|Амангелді Ермегияев]]
 | [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]]
 | '''Орынбасарлары'''
 | [[Марат Тұрдыбекұлы Оспанов|Марат Оспанов]]
 | [[Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай|Жармахан Тұяқбай]]
 | [[Александр Сергеевич Павлов|Александр Павлов]]
 | [[Амангелді Дінұлы Ермегияев|Амангелді Ермегияев]]
 | [[Әмзебек Рысбекұлы Жолшыбеков|Әмзебек Жолшыбеков]]
 | [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]]
 | '''Бірінші орынбасарлары'''
 | [[Бақытжан Тұрсынұлы Жұмағұлов|Бақытжан Жұмағұлов]]
 | [[Әділбек Рыскелдіұлы Жақсыбеков|Әділбек Жақсыбеков]]
 | [[Дархан Аманұлы Кәлетаев|Дархан Кәлетаев]]
 | [[Нұрлан Зайроллаұлы Нығматулин|Нұрлан Нығматулин]]
 | [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]]
 | [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]]
 | [[Асқар Исабекұлы Мырзахметов|Асқар Мырзахметов]]
 | [[Мұхтар Абрарұлы Құл-Мұхаммед|Мұхтар Құл-Мұхаммед]]
 | [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]]
 | [[Бауыржан Қыдырғалиұлы Байбек|Бауыржан Байбек]]
}}
| Басқара бастады_3    = 1 наурыз 1999
| Басқаруын аяқтады_3  = 28 қаңтар 2022
| Ізашары_3            = ''лауазымы ұйымдастырылған''
| Ізбасары_3           = [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
| Титулы_4             = [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] 1-[[Қазақ КСР президенті|Президенті]]
| Ту_4                 = Flag of the Kazakh SSR.svg
| Ту2_4                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Реті_4               = 1
| Басқара бастады_4    = 24 сәуір 1990 
| Басқаруын аяқтады_4  = 24 желтоқсан 1991
| Ізашары_4            = ''лауазымы ұйымдастырылған''
| Ізбасары_4           = ''лауазым ыдыратылған, [[Қазақстан Республикасының Президенті]] ретінде өзі''
| Титулы_5             = [[Қазақ КСР Жоғары Кеңесi]]нiң 13-төрағасы
| Ту_5                 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Ту2_5                = Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic.svg
| Реті_5               = 13
| Басқара бастады_5    = 22 ақпан
| Басқаруын аяқтады_5  = 24 сәуір 1990
| Ізашары_5            = [[Мақтай Рамазанұлы Сағдиев|Мақтай Сағдиев]]
| Ізбасары_5           = [[Ерік Мағзұмұлы Асанбаев|Ерік Асанбаев]]
| Титулы_6             = [[Қазақстан Коммунистік партиясы]] Орталық комитетінің 13-Бірінші хатшысы
| Ту_6                 = Symbol-hammer-and-sickle.svg
| Ту2_6                = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Реті_6               = 13
| Басқара бастады_6    = 22 маусым 1989
| Басқаруын аяқтады_6  = 28 тамыз 1991 
| Ізашары_6            = [[Геннадий Васильевич Колбин|Геннадий Колбин]]
| Ізбасары_6           = ''лауазымы ыдыратылған''
| Титулы_7             = Қазақ КСР Министрлер Кеңесiнiң 10-төрағасы
| Ту_7                 = Emblem of the Kazakh Soviet Socialist Republic (1978–1991), Emblem of Kazakhstan (1991–1992).svg
| Ту2_7                = 
| Реті_7               = 10
| Басқара бастады_7    = 22 наурыз 1984
| Басқаруын аяқтады_7  = 27 шілде 1989
| Ізашары_7            = [[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімов]]
| Ізбасары_7           = [[Ұзақбай Қараманұлы Қараманов|Ұзақбай Қараманов]]
| Титулы_8             = [[ТМД мемлекет басшыларының кеңесі]]нің төрағасы
| Ту_8                 = Flag of the CIS.svg
| Ту2_8                = Emblem of CIS.svg
| Реті_8               = 8
| Басқара бастады_8    = 20 мамыр 2006
| Басқаруын аяқтады_8  = 5 қазан 2007
| Ізашары_8            = [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]
| Ізбасары_8           = [[Құрманбек Сәлиұлы Бәкиев|Құрманбек Бәкиев]]
| Титулы_9             = 
| Ту_9                 = 
| Ту2_9                = 
| Реті_9               = 6
| Басқара бастады_9    = 1 қаңтар 2015
| Басқаруын аяқтады_9  = 31 желтоқсан 2015
| Ізашары_9            = [[Александр Григорьевич Лукашенко|Александр Лукашенко]]
| Ізбасары_9           = [[Алмазбек Сәрсенұлы Атамбаев|Алмазбек Атамбаев]]
| Туған күні           = 6.7.1940
| Туған жері           = [[Шамалған (ауыл)|Шамалған ауылы]], {{туғанжері|Қарасай ауданы{{!}}Қаскелең ауданы|Қарасай ауданында}}, [[Алматы облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Азаматтығы           = {{байрақ|КСРО}}<br />{{байрақ|Қазақстан}}
| Қызмет еткен жылдары = 1992–2019
| Атағы                = [[Сурет:Kazakhstan-Army-OF-10-01 (horizantal).svg|60px]]<br />[[Жоғарғы Бас Қолбасшы]]
| Әскер түрі           = [[Қазақстан Республикасы Қарулы Күштері|Қазақстан Қарулы Күштері]]
| Қайтыс болған күні   = 
| Қайтыс болған жері   = 
| Жерленді             = 
| Діні                 = 
| Әкесі                = Әбіш Назарбаев
| Анасы                = Әлжан Назарбаева
| Жұбайы               = {{Unbulleted list
 |[[Сара Алпысқызы Назарбаева|Сара Қонақаева]]
 |Әсел Құрманбаева<ref name="evrika">{{Cite web|url= http://www.rikatv.kz/evrika/articles/nazarbaev-rasskazal-o-svoey-vtoroy-seme-zhene-i-dvukh-synovyakh.html |title= Назарбаев рассказал о своей второй семье - жене и двух сыновьях |lang= ru |publisher= ЭВРИКА |date= 2024-01-29 |accessdate= 2024-01-29}}</ref>
}}
| Балалары             = {{hlist
 |[[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға]]
 |[[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара]]
 |[[Әлия Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Әлия]]
 |Тауман
 |Байкен
}}
| Династия             = [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы|Назарбаевтар]]
| Партиясы             = {{Unbulleted list
 |[[Аманат (партия)|Аманат]] (1999 бері)
 |[[Партиясыз]] (1991–1999)
 |[[Кеңес Одағы Коммунистік Партиясы|КОКП]] (1962–1991)
}}
| Білімі               = {{Unbulleted list
 |Днепродзержинск техникалық училищесі (1960)
 |[[Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті]] (1965)
 |[[Қарағанды индустриялық университеті|Қарағанды металлургиялық комбинаты жанындағы зауыт-техникалық колледжі]] (1967)
 |КОКП ОК жанындағы сырттай оқитын [[Жоғарғы партия мектебі]]
}}
| Қолтаңбасы           = Signature of Nursultan Nazarbayev.svg
| Commons              = Nursultan Nazarbayev
| Марапаттары          = {{Қатар|'''Қазақстан'''}}
{{Қатар
  |{{Қазақстанның Еңбек Ері}}
  |{{Халық қаһарманы}}
}}
{{Қатар
  |{{Алтын Қыран ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{Астана медалі}}
  |{{Отан ордені}}
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
  |{{ҚР ҚК 10 жыл}}
}}
{{Қатар
  |{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}
  |{{Қазақстан темір жолына 100 жыл медалі}}
  |{{ҚР парламентіне 10 жыл медалі}}
  |{{Тыңға 50 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
  |{{ҚР ҚК 20 жыл медалі}}
  |{{Астанаға 10 жыл медалі}}
  |{{Қазақстан халқы Ассамблеясына 20 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
  |{{ҚР Конституциясына 20 жыл}}
  |{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
  |{{ҚР ҰҚК 25 жыл медалі}}
  |{{Астанаға 20 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
  |{{Астананың құрметті азаматы}}
}}
{{Қатар|'''КСРО'''}}
{{Қатар
  |{{Қазан төңкерісі ордені}}
  |{{Еңбек Қызыл Ту ордені}}
  |{{Құрмет Белгісі ордені}}
  |{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}}
}}
{{Қатар
  |{{Тың жерлерді игергені үшін медалі}}
  |{{КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл медалі}}
}}
{{Қатар|'''Шетелдік марапаттары'''}}
{{Қатар
  |{{Әулие Андрей ордені (Ресей Федерациясы)}}
}}
{{Қатар
  |{{Александр Невский ордені (Ресей Федерациясы)}}
  |{{Мәскеудің 850 жылдық естелік медалі}}
  |{{Санкт-Петербургтың 300 жылдық естелік медалі}}
  |{{Қазанның 1000 жылдық естелік медалі}}
}}
{{Қатар
  |{{Азаттық ордені (Украина)}}
  |{{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{Халықтар достығы ордені (Беларусь)}}
  |{{Хейдар Әлиев ордені}}
  |{{1 дәрежелі Манас ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{Үздік қызметі үшін ордені (Өзбекстан)}}
  |{{Эл-юрт хурмати ордені}}
  |{{Исмаил Самани ордені}}
}}
{{Қатар
  |{{1 дәрежелі Үш жұлдыз ордені}}
  |{{Ұлы Витаутас ордені}}
  |{{Ақ қыран ордені (Польша)}}
}}
{{Қатар
  |{{Сербия Республикасы орденінің үлкен тізбегі}}
  |{{Сербия Республикасы орденінің лентасы}}
  |{{Алтын Олимпиадалық орден}}
}}
{{Қатар
  |{{Мугунхва ордені}}
  |{{Достық ордені (ҚХР)}}
}}
{{Қатар
  |{{Қадыров ордені}}
}}
| Сайты            = {{URL|https://nazarbayev.kz/}}
}}
'''Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев''' ([[6 шілде]] [[1940 жыл]], [[Шамалған (ауыл)|Шамалған]], [[Алматы облысы]]) — [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|кеңестік]] және [[қазақстан]]дық зейнеттегі<ref>{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/31762258.html |title=Зейнеткер Назарбаев халық арасында Қонаев сияқты емен-жарқын жүре ала ма? |language=kk |publisher=[[Азаттық радиосы]] |last=Мамашұлы |first=Асылхан |date=2022-03-21 |accessdate=2026-03-09}}</ref> саясаткер, [[Қазақстан|Қазақстан Республикасы]]ның тұңғыш [[Қазақстан Республикасының Президенті|президенті]] (1991–2019) және [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы]]ның соңғы басшысы (1989–1991).

2010 жылдан 2023 жылға дейін [[Елбасы|Қазақстан Республикасы Тұңғыш президенті — Елбасы]] ресми мәртебесіне ие болды.<ref>{{cite web | title = Конституционный закон Республики Казахстан от 20 июля 2000 года № 83-II «О Первом Президенте Республики Казахстан - Елбасы» | url= https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z000000083_#z0 | accessdate=2021-07-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://sputnik.kz/amp/20230115/nazarbaev-otbasy-neden-ayyryldy-31131371.html|title=Енді Елбасы емес: Назарбаев пен оның отбасы неден айырылды|lang=kk|publisher=SPUTNIK|date=2023-01-15|accessdate=2023-08-23}}</ref>

Бұрын Назарбаев [[Қазақстан Конституциялық Соты|Қазақстан Конституциялық Кеңесі]]нің мүшесі (2019–2023), [[Аманат (партия)|Нұр Отан ХДП]] төрағасы (2007–2022), [[Қазақстан халқы ассамблеясы]]ның төрағасы (1995–2021), [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі]]нің төрағасы (1991–2022) лауазымдарының иесі болған. Қазақстан тәуелсіздігіне және өзінің президенттігіне дейін Нұрсұлтан Назарбаев [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]] [[Қазақстан премьер-министрі|Министрлер кеңесінің төрағасы]] (1984–1989), [[КОКП орталық комитеті|КОКП ОК]] мүшесі (1986–1991), [[КОКП ОК саяси бюросы|КОКП ОК Саяси бюро]] мүшесі (1990–1991), [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан КП]] ОК хатшысы (1974–1984), Қазақстан КП ОК бірінші хатшысы (1989–1991), [[КСРО Жоғарғы Кеңесі]]нің 10–11-шақырылымының Солтүстік Қазақстан облысынан депутаты (1979–1989), [[КСРО халық депутаты]] (1989–1991), [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің төрағасы (1990), [[Қазақ КСР президенті]] (1990–1991) болды.

Назарбаевтың президенттігін саясаттанушылар және бақылаушылар [[Назарбаевтың жеке басына табыну|жеке басына табыну]]ы бар,<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/Kazakhstan_nazarbayev_kult/1756715.html |title= Назарбаевтың жеке басына табынушылық халықтың табиғатына да байланысты... |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= РЫСҚОЖА, Болат |date= 2009-07-18 |accessdate= 2023-08-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan_president_nursultan_nazarbayev_personality_cult/28952308.html |title= Назарбаевтың жеке басына табыну бар ма? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= ТОҒЫЗБАЕВ, Қазис |date= 2018-01-03 |accessdate= 2023-08-23}}</ref> [[Авторитаризм|авторитарлық]],<ref>{{Cite web|url= https://ecfr.eu/article/kazakh-lessons-for-authoritarian-leaders-how-putin-and-lukashenka-could-fail-the-test/ |title= Kazakh lessons for authoritarian leaders: How Putin and Lukashenka could fail the test |lang= en |publisher= Еуропалық сыртқы саясат кеңесі |author= СЛУНКИН, Павел |date= 2022-01-19 |accessdate= 2023-08-23}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.france24.com/en/20190319-nursultan-nazarbayev-kazakhstans-authoritarian-moderniser |title= Nursultan Nazarbayev: Kazakhstan's authoritarian moderniser |lang= en |publisher= [[France 24]] |date= 2019-03-19 |accessdate= 2023-08-23}}</ref> [[Непотизм|непотистік]]<ref>{{Cite web|url= https://rus.azattyq.org/a/dinastii-nepotizm-centralnaya-azia/27540387.html |title= Династии и непотизм в центральноазиатской политике |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= ПАННИЕР, Брюс және КЛЕВЦОВА, Анна |date= 2016-02-09 |accessdate= 2023-08-23}}</ref> [[диктатура]]<ref>{{Cite web|url= https://rus.azattyq.org/a/kazakhstan-nazarbayev-era/31089315.html |title= Незавершенная эпоха Назарбаева и «дворцы неуверенных в себе диктаторов» |lang= ru |publisher= [[Азаттық радиосы]] |author= СЕҢГІРБАЙ, Мұхтар |date= 2021-02-06 |accessdate= 2023-08-23 }}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.washingtonpost.com/politics/2019/04/25/kazakhstans-year-leader-resigned-heres-how-transition-is-playing-out/ |title= What happens to Kazakhstan’s dictatorship now that its dictator has quit? |lang= en |publisher= [[The Washington Post]] |author= MATTHEWS, Austin S. |date= 2019-06-25 |accessdate= 2023-08-23}}</ref> етіп сипаттайды. Назарбаев тұсында өткен сайлаулар ашық, әрі әділ өтпейтін<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/30900599.html |title= Назарбаевтың демократия, “басқаға үлгі болатын Қазақстан” жайлы айтқандары орындалды ма? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Мамашұлы |first= Асылжан |date= 2020-10-19 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> және айтқан сөзіне қарамастан<ref>{{Cite web|url= https://kaz.inform.kz/news/kazakstanda-soz-bostandygy-tolyk-kolemde-kamtamasyz-etilgen-kr-prezidenti_a2459489/ |title= Қазақстанда сөз бостандығы толық көлемде қамтамасыз етілген - ҚР Президенті |lang= kk |publisher= kazinform |date= 2012-06-27 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> елде [[сөз бостандығы]] қатты шектелетін.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/world-europarlament-about-kazakhstan/29821870.html |title= "Назарбаев режимі азаматтардың бостандығын шектеп отыр" |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2019-03-14 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> 30 жылға жуық билікте болған Назарбаев әлемдегі билігі ең ұзақ болған монарх емес мемлекет басшыларының бірі болды.<ref>{{Cite web|url= https://www.aljazeera.com/news/2018/3/12/the-worlds-7-longest-serving-rulers |title= The world’s 7 longest-serving rulers |lang= en |publisher= [[Әл-Жазира телеарнасы]] |date= 2018-03-12 |accessdate= 2024-11-01}}</ref>

2019 жылғы наурыздағы наразылық шараларына байланысты Назарбаев отставкасын жариялап, билікті өзіне жақын одақтасы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]қа берді. Тоқаевтың [[Қазақстандағы президент сайлауы (2019)|2019 жылы сайлануы]]на қарамастан, Назарбаев қазақстандық саясаттағы билігі әлі де бар [[сұр кардинал]] ретінде қарастырыла берді, [[Қазақстан халқы ассамблеясы]], [[Аманат (партия)|Нұр Отан]] партиясы және [[Қазақстан Қауіпсіздік кеңесі|Қауіпсіздік кеңесі]]нің төрағасы ретінде ол [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|2022 жылғы ірі тәртіпсіздіктер]]ге дейін өз ықпалын көрсете берді.<ref>{{Cite web|url= https://www.reuters.com/markets/commodities/kazakhstan-government-resigns-after-violent-protests-over-fuel-price-2022-01-05/ |title= Kazakh president fails to quell protests, ex-Soviet states offer help |lang= en |publisher= [[Reuters]] |last= Әуезов |first= Олжас |date= 2022-01-06 |accessdate= 2024-11-01}}</ref><ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-transit-of-power-nursultan-nazarbaev-and-kassym-zhomart-tokaev/30345036.html |title= "Кеттім" деп, билікте қалған. Қазақстандағы "транзит" ерекшелігі |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Тоғызбаев |first= Қазис |date= 2019-12-26 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> [[Қазақстандағы референдум (2022)|2022 жылғы референдум]]нан кейін көп ұзамай [[Елбасы]] ерекше атағынан айырылғанына қарамастан ол дербес құқығын, қолсұғылмаушылығын сақтап қалды,<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/32220522.html |title= "Елбасы заңы" жойылса да, Назарбаевқа берілген артықшылықтар сақталмақ. Қалайша? |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Асылбек |first= Бағдат |date= 2023-01-12 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы|отбасы]] әлі де ықпалды.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-nazarbayevs-luxurious-land-properties/31928110.html |title= Назарбаевтың астанадағы аралы. Жайлаудағы резиденция. Жекеге өткен Үшқоңыр |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Қайыртайұлы |first= Манас |date= 2022-06-05 |accessdate= 2024-11-01}}</ref>

== Ерте жылдары және мансабы ==
Нұрсұлтан Назарбаев [[1940 жыл]]ғы [[6 шілде]]де [[Алматы облысы]]ның [[Қарасай ауданы|Қаскелең ауданы]]ндағы [[Шамалған (ауыл)|Үшқоңыр]] ауылында Әбіш (1903–1971) пен Әлжанның (1910–1977) отбасында дүниеге келді.<ref>{{Cite web|url= https://nazarbayev.kz/kk/nursultan-nazarbaev |title= Балалық шағы |lang= kk |work= nazarbayev.kz |accessdate= 2024-11-01}} {{Webarchive|url= https://archive.ph/NbbHx |date= 2024-11-01}}</ref> 1957 жылы Абай атындағы Қазақ орта мектебіндегі оқуын аяқтады.<ref>{{Cite web|url= https://nazarbayev.kz/kk/zhasospirim-shagy |title= Жасөспірім шағы |lang= kk |work= nazarbayev.kz |accessdate= 2024-11-01}} {{Webarchive|url= https://archive.ph/zJiS3 |date= 2024-11-01}}</ref>

Метталург болуға ниеті бар Назарбаев 1958 жылдың алғашқы екі айында [[Қарағанды облысы]]нда [[Теміртау]] қаласынан 15 километр жердегі Токаревка ауылында жатақханада тұрды. [[Украин Кеңестік Социалистік Республикасы|Украина]]ның [[Каменское|Днепродзержинск]] қаласында бар Днепр металлургиялық зауытындағы №22 Кәсіптік-техникалық училищеде оқып, 1960 жылы тәмамдады. 1960 жылы Теміртау қаласында «Казметаллургстрой» трестінің құрылыс басқармасына жұмысшы болып орналасты. 1960 жылғы 3 шілдеде Қазақстан және Орталық Азиядағы алғашқы домна пеші іске қосылды, Назарбаев алғашқы қазақстандық шойын қайнатуға қатысты. Содан кейін Қарағанды металлургиялық комбинатында құю машинасының шойыншысы, домна пештің горновойы, домна цехтың диспетчері, газшысы, аға газшысы болып істеді. 1967 жылы Қарағанды металлургиялық комбинатындағы Жоғарғы техникалық оқу орнын бітірді.{{Дереккөзі келтірілмеген}}

1969 және 1973 жылдары Теміртау қаласында партиялық [[Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағы|комсомол]]дық қызмет атқарды. 1973–1978 жылдары Қарағанды металлургиялық комбинаты партия комитетінің хатшысы болды. Бұл лауазымды кәсіпорын комбинат директорынан кейінгі екінші тұлға дейді. Бұл жерде 30 мың адам жұмыс істейтін.

1978–1979 жылдары партияның Қарағанды облыстық комитетінің хатшысы, екінші хатшысы болды. 1979 жылы [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан компартиясы]] Орталық комитетінің хатшысы болып тағайындалды.

=== Билікке келуі ===
[[Сурет:RIAN archive 41059 CIS heads of state.jpg|нобай|солға|[[Алматы декларациясы]]на қол қою рәсіміндегі Назарбаев (алдыңғы қатарда, сол жақтан екінші), 21 желтоқсан 1991]]
1984–1989 жылдары 43 жасында болған Назарбаев [[Қазақ КСР Министрлер кеңесі]]нің төрағасы ретінде ([[Қазақстан премьер-министрі]]нің сол кездегі баламасы) одақ республикалары арасындағы ең жас басшы атанды. Бұл тағайындау [[Қазақстан Коммунистік партиясы (Қазақ КСР)|Қазақстан компартиясы]] бірінші хатшысы [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]тың тұсында орын алды.<ref name="biografia">{{кітап|сілтеме= https://elbasy.kz/sites/default/files/2020-12/Nursultan%20Nazarbayev.%20Biography.pdf |тақырыбы= Нурсултан НАЗАРБАЕВ. Биография |баспасы= Деловой Мир Астана |жыл= 2012 |беттері= 84 |isbn= 978-601-7259-37-2}} {{Wayback|url= https://web.archive.org/web/20210402135618/https://elbasy.kz/sites/default/files/2020-12/Nursultan%20Nazarbayev.%20Biography.pdf |date= 2021-04-02}}</ref> Бұл кезеңде [[Қайта құру кезеңі|Қайта құру]] саясаты [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] кезінде баяу жүзеге аса бастады, ал Назарбаевтың өзі тәжірибелі саясаткер ретінде қарастырылды, өйткені оның көзқарастары мен ұстанымдары [[Хрущёв жылымығы]] мен [[КСРО-дағы 1965 жылғы экономика реформасы|1965 жылғы кеңестік экономикалық реформа]] кезінде қалыптасқан болатын.<ref name="biografia" />

1986 жылғы желтоқсанда республика астанасы [[Алматы]] қаласында [[Желтоқсан көтерілісі|ереуіл басталды]]. Оған Қазақстан компартиясы ОК бірінші хатшысының қызметіне [[Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев|Дінмұхамед Қонаев]]тың орнына бұрын-соңды Қазақстанда тұрмаған [[Геннадий Васильевич Колбин|Геннадий Колбин]] сайланғаны түрткі болды. Жастар ереуілі аяусыз жаншылды, оқиға қатысушылары қудаланды, тек 1989–1991 жылдары ғана қайта қаралды.

1989–1991 жылдары Назарбаев Қазақстан компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы болды. 1989–1992 жылдары [[КСРО халық депутаты]] болып сайланды. Сол уақытта 1990 жылғы ақпан-сәуірде Қазақ КСР Жоғарғы кеңесінің төрағасы болды. 1990 жылғы 14 шілде мен 1991 жылғы 23 тамыз аралығында КОКП ОК Саяси бюросының мүшесі және 1981–1986 жылдары КОКП Орталық ревизиялық комиссиясының мүшесі еді. КОКП ОК мүшесі (1986–1991).

1990 жылғы 24 сәуірде [[Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі]]нің сессиясында Қазақ КСР президенті лауазымы құрылып, оған Нұрсұлтан Назарбаев лайық деп табылды.

1991 жылғы жазда [[Михаил Сергеевич Горбачёв|Михаил Горбачёв]] пен [[Борис Николаевич Ельцин|Борис Ельцин]] жаңа одақтық келісімшартқа қол қою барысында Назарбаев Тәуелсіз Мемлекеттер одағы үкіметінің төрағасы лауазымын иеленетін болды, алайда ТЖМК [[Тамыз бүлігі]] бұған кедергі келтірді.

Назарбаев КСРО-ны конфедерацияға айналдыруды қолдады.

== Президенттігі ==
28 тамызда Қазақстан КП ОК пленумында президент Назарбаев КОКП-дан шығатыны туралы мәлімдеді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда бір ғана үміткердің қатысуымен Қазақ КСР-інің тұңғыш бүкілхалықтық президент сайлауы өтті. Нәтижесінде Назарбаев сайлаушылардың 98,7%-ын дауысын иеленді.

10 желтоқсанда Қазақ КСР атауы Қазақстан Республикасы деп өзгертілді. 1991 жылғы 16 желтоқсанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы заң қабылдады, ал Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті болды. 5 күн өткен соң осы статусымен КСРО-ның тарағанын растайтын [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] мақсаттары мен принциптерінің Алма-Ата декларациясына қол қойылды.

[[Қазақстандағы референдум (29 сәуір 1995)|1995 жылғы 29 сәуірде өткен референдум]] нәтижесінде Назарбаевтың президенттік өкілеттігі 2000 жылға дейін ұзартылды. 1999 жылғы 10 қаңтарда Назарбаев 79,78% дауыспен президент болып сайланды.

===2000–2010 жылдар ===
[[Қазақстандағы президент сайлауы (2005)|2005 жылғы 4 желтоқсанда өткен сайлау]]да Назарбаев Қазақстан президенті болып қайта сайланды, сайлауда 91,15% дауыс жинады.

2010 жылғы 15 маусымда Елбасы – Қазақстан Республикасының тұңғыш президенті мәртебесі ресми бекітілді.

2010 жылғы 23 желтоқсанда [[Өскемен]]де өткен форумда ел президентінің өкілеттігін 2020 жылға дейін ұзарту туралы ұсыныс айтылды, ол үшін жалпыреспубликалық референдум өткізу керек еді. Ұсыныс білдірушілердің бірі – Олжас Сүлейменов болатын. Көп ұзамай 2011 жылғы 7 қаңтарда Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев Республика парламентінің Қазақстан Республикасы Конституциясына қазіргі президенті өкілеттігін 2020 жылғы жалпыхалықтық сайлауға дейін ұзарту бойынша өзгертулер мен толықтырулар енгізу бойынша республикалық референдумға салу туралы ұсынысынан бас тартты.<ref>{{cite web|url=http://www.rian.ru/world/20110107/318483232.html|title=Назарбаев отказался объявить референдум о продлении своих полномочий|author=Ольга Коваленко|date=2011-01-07|work=|publisher=[[РИА Новости]]|accessdate=2011-01-07|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61BheN6FO?url=http://ria.ru/world/20110107/318483232.html|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/01/110106_nazarbayev_referendum.shtml|title=Назарбаев отклонил референдум о президентстве до 2020|author=|date=2011-01-07|work=|publisher=[[Русская служба Би-би-си|BBC]]|accessdate=2011-01-07|lang=ru|archiveurl=https://www.webcitation.org/61Bhk8q4s?url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2011/01/110106_nazarbayev_referendum.shtml|archivedate=2011-08-24|deadlink=no}}</ref> Бірақ қол жинау тоқтаған жоқ, сөйтіп 2011 жылғы 13 қаңтарда осы бастаманы қолдап 5 миллион 16 мың қол жиналды. 2011 жылғы 14 қаңтарда Қазақстан Парламенті Конституцияға түзету енгізуді бірауыздан қабылдады. 31 қаңтарда Қазақстан Конституциялық кеңесі сайлауды референдумға ауыстыру туралы заңды конституцияға сай емес деп тапты.<ref>[http://www.rg.ru/2011/01/31/nazarbaev-anons.html Конституционный совет Казахстана признал незаконным продление полномочий Нурсултана Назарбаева] [[Российская газета]], 31.01.2011.</ref>

Сол күні халыққа жолдауында президент Конституциялық кеңестің шешімін қолдап, мерзімінен бұрын президенттік сайлау өткізуді ұсынды.<ref>[http://news.ucoz.kz/board/1-1-0-208 Назарбаев отказался от референдума и решил провести досрочные выборы]</ref> 3 сәуірде мерзімінен бұрын өткен сайлауда 2016 жылғы желтоқсанға дейін Қазақстан Республикасының президенті болып сайланды. Орталық сайлау комиссиясының соңғы есебі бойынша, Нұрсұлтан Назарбаев 95,5% дауыс жинады. Конституция бойынша бір тұлға екі реттен артық қатарынан сайлауға қатыса алмайды, бірақ бұл шектеудің Қазақстан Республикасының тұңғыш президентіне қатысы жоқ.

2015 жылғы наурызда Назарбаев 2015 жылғы 26 сәуірде өтетін Қазақстан Республикасының мерзімінен бұрын өтетін президенттік сайлауына қатысуға үміткер ретінде тіркелді.<ref>{{cite news|url=http://election.vlast.kz/article/centrizbirkom-zaregistriroval-nazarbaeva-kandidatom-v-prezidenty|title=Центризбирком зарегистрировал Нурсултана Назарбаева кандидатом в президенты|publisher=election.vlast.kz|date=2015-03-15}}</ref> Сайлауда 97,75% дауыс жинады.

=== Қызметін доғаруы ===
2019 жылғы 19 наурызда 2019 жылғы 20 наурыздан бастап президенттік өкілеттігін өз қалауымен өткізетін қаулы қабылдады.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/6234286|title=Нурсултан Назарбаев ушел в отставку|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2019-03-19|lang=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.svoboda.org/a/29830559.html|title=Путин прощается с Елбасы. Казахстан и Россия после Назарбаева|publisher=Радио Свобода}}</ref> Халыққа үндеуінде Назарбаев:

{{Quote|Мен Қазақстан Республикасының президенті ретінде өкілеттігімді тоқтату жөнінде шешім қабылдадым. Биыл еліміздің ең жоғарғы лауазымындағы қызметін атқарып келе жатқаныма отыз жыл толады. Мен Қазақстан Республикасының президенті ретінде өкілеттігімді тоқтату жөнінде шешім қабылдадым<ref>{{Cite web |url=https://informburo.kz/novosti/nursultan-nazarbaev-prinyal-reshenie-slozhit-polnomochiya-prezidenta-kazahstana.html |title=Нурсултан Назарбаев принял решение сложить полномочия Президента Казахстана |author=|website=Informburo.kz |date=2019-03-19 |publisher=}}</ref>}}
– деп жариялады.

Қазақстан Республикасы Конституциясы бойынша президент өкілеттігі Парламент сенаты төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаевқа беріледі, ол 20 наурызда Қазақстан парламенті қос палатасының біріккен отырысында ант берді. Бұдан кейін Назарбаев елдің Қауіпсіздік кеңесі төрағасы, Конституциялық кеңестің мүшесі және «Нұр Отан» партиясының төрағасы лауазамын сақтап қалды.<ref>{{cite news|last=Жуков|first=Сергей|title=Президент Казахстана Нурсултан Назарбаев ушел в отставку|url=https://p.dw.com/p/3FItr|work=[[Deutsche Welle|DW]]|date=2019-03-19}}</ref>

Сонымен қатар Тұңғыш президент қоры аясында қоғамдық қызметпен айналысуды жалғастырды. 2019 жылы қор «Ел үміті» және «Қамқорлық» жастарды қолдау жобаларын жүзеге асыра бастады. Біріншісі – өзгерістерді басқару бойынша жас менеджерлерді дайындауға бағытталған. Бағдарлама аясында қатысушылар әлемнің озық университеттері мен компанияларында білім алуға мүмкіндік алды, сондай-ақ олардың тәлімгері ретінде әрекет ететін үкімет, отандық және халықаралық сарапшылармен тікелей байланыс орната алады. «Қамқорлық» бағдарламасы бойынша ауруханаларда оңалту орталықтары, мектептерде инклюзияны қолдау кабинеттері ашылып, жылына 5 мыңға жуық балаға тегін кешендік оңалту жүргізеді.<ref>{{cite web | url = https://egemen.kz/article/206759-el-umiti-dgane-qamqorlyq-dgobalary-daryndy-dgastardy-qoldaugha-baghyttalady | title = «Ел үміті» және «Қамқорлық» жобалары дарынды жастарды қолдауға бағытталады | publisher = Egemen Qazaqstan | lang = kk| date = 2019-08-16 | accessdate = 2020-06-10}}</ref>

2020 жылғы маусым-шілдеде Нұрсұлтан Назарбаев [[COVID-19 пандемиясы|коронавирус]]пен ауырды.<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/06/18/nazar/|title=Назарбаев заразился коронавирусом|website=lenta.ru|accessdate=2020-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.gazeta.ru/politics/2020/06/18_a_13121599.shtml|title=Ушел в изоляцию: у Назарбаева обнаружен коронавирус|website=Газета.Ru|accessdate=2020-06-18}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ria.ru/20200618/1573101980.html|title=Назарбаев заразился коронавирусом|website=РИА Новости|date=20200618T1000|accessdate=2020-06-18}}</ref> Коронавирус пандемиясы тұсында Нұрсұлтан Назарбаевтың «Біз біргеміз!» ұлттық акциясы бастама алды, оның аясында 2,3 миллион азаматқа көмек көрсетілді: мұқтаж отбасыларға азық-түлік, медицина қызметкерлеріне еріктілер көмегі беріліп, тұрмысы төмен отбасылардың балаларына қашықтан оқытуға компьютер алынды.<ref>{{cite web | url = https://informburo.kz/novosti/nazarbaev-my-perezhivaem-odin-iz-samyh-slozhnyh-periodov-za-gody-nashey-nezavisimosti-109999.html | title = Назарбаев: Мы переживаем один из самых сложных периодов за годы нашей независимости | publisher = Informburo.kz | date = 2020-08-13 | accessdate = 2020-06-10}}</ref>

2021 жылғы 28 сәуірде Нұрсұлтан Назарбаев Қасым-Жомарт Тоқаевқа Қазақстан халқы ассамблеясының төрағасы өкілеттегін өткізді. Оны Н.Назарбаев 1995 жылдан басқарған еді, жалпықазақстандық социумға барлық этноәлеуметтік топтарды біріктіруді жалғастыру қажеттігін алға тартты. Назарбаевқа «Ассамблеяның құрметті төрағасы» атағы берілді.<ref>{{cite web | url = https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-peredal-tokaevu-polnomochiya-predsedatelya-ank-435980/ | title = Назарбаев передал Токаеву полномочия председателя АНК | publisher = Tengri News | date = 2021-04-28 | accessdate = 2020-06-10}}</ref><ref>{{cite web | url = https://lenta.ru/news/2021/04/28/nazarbaev/ | title = Назарбаев передал свой пожизненный пост Токаеву | publisher = Lenta.ru | date = 2021-04-28 | accessdate = 2020-06-10}}</ref>

2021 жылғы сәуірде Назарбаевтың бастамасымен «Елбасы жылуы» ауқымды қайырымдылық акциясы басталды. Акция барысында Нұрсұлтан Назарбаев және «Дегдар» қайырымдылық қоры тұрмысы нашар, көпбалалы, ерекше қажеттілігі бар бала тәрбиелеп отырған, Ұлы Отоан соғысының ардагері бар отбасыларға көмек көрсетеді. 681 мұқтаж отбасының әрқайсысына салмағы 132 кг тауар берілді.<ref>{{cite web | url = https://tengrinews.kz/news/kazahstane-startovala-masshtabnaya-blagotvoritelnaya-aktsiya-436191/ | title = В Казахстане стартовала масштабная благотворительная акция "Елбасы жылуы"| publisher = Tengri News | date = 2021-04-31 | accessdate = 2020-06-10}}</ref>

=== Елбасы лауазымы және басқа да мәртебелерінен айырылуы ===
2023 жылғы қаңтарда Назарбаев отставкасынан бері иелеген «құрметті [[Қазақстан Парламентінің Сенаты|сенатор]]<nowiki />» лауазымынан айырылған.<ref name="QurmettiSenator">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32219925.html|title=Назарбаев "құрметті сенатор" атағынан айырылды|lang=kk|author=МҰХИТҚЫЗЫ, Әсемгүл|date=2023-01-12|accessdate=2023-06-01|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref> Келесі күні Парламенттің екі палатасының шешімі бойынша «ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы туралы» өз күшін мүлдем жоғалтты.<ref name="EgemenQ">{{Cite web|url=https://egemen.kz/article/332582-eks-prezident-nazarbaev-qanday-artyqshylyqtardan-ayyryldy|title=Экс-президент Назарбаев қандай артықшылықтардан айырылды?|lang=kk|author=БАҚБЕРГЕН, Ботакөз|date=2023-01-13|accessdate=2023-06-01|publisher=Егемен Қазақстан}}</ref> Нәтижесінде экс-президент пен оның отбасын қамтамасыз ету, оларға қызмет көрсету және қорғау мемлекет есебінен жүзеге асырылуды тоқтатты, пәтер мен мемлекеттік саяжай жеке меншікке берілмей, қажетті қызмет көрсетумен, жеке күзетпен, жүргізушілері бар жеке автокөлікпен, ел бойынша тегін жол жүрумен, медициналық қызмет көрсетумен және санаторий-курорттық емдеумен қамтамасыз етілуі тоқтатылды.<ref name="EgemenQ" />

Парламент төрағасы [[Мәулен Сағатханұлы Әшімбаев|Мәулен Әшімбаев]] осы өзгерістердің себебін «[[Қазақстандағы референдум (2022)|2022 жылғы конституциялық референдум]]ның нәтижесі, «халықтың шешімі» деп айтып кеткен.<ref name="QurmettiSenator" /> Алайда басқа дереккөздер оның себебін [[2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары|2022 жылғы «Қаңтар оқиғасын»]] атаған.<ref name="Elbasızañı">{{Cite web|url=https://www.azattyq.org/a/32220522.html|title="Елбасы заңы" жойылса да, Назарбаевқа берілген артықшылықтар сақталмақ. Қалайша?|lang=kk|author=АСЫЛБЕК, Бағдат|date=2023-01-12|accessdate=2023-06-02|publisher=[[Азаттық радиосы]]}}</ref>

Назарбаевтың бірнеше мәртебесінен айырылуына қарамастан оның бірнеше артықшылықтары да қалған еді, мысалы ол президент кезіндегі істері үшін жауап бермейді, оған мемлекет есебінен қызмет көрсету және күзет беру қарастырылған, және т.б..<ref name="Elbasızañı" /> 2023 жылғы 1 маусымнан бері Назарбаевты қорғайтын мемлекеттік күзет өз қызметін тоқтатты.<ref>{{Cite web|url=https://el.kz/memlekettik-kuzet-qyzmetkerleri-endi-nazarbaevtyn-qauipsizdigine-zhauap-bermeydi_76907/|title=Мемлекеттік күзет қызметкерлері енді Назарбаевтың қауіпсіздігіне жауап бермейді|lang=kk|author=Алмас Абылай|date=2023-06-01|accessdate=2023-06-02|publisher=el.kz}}</ref>

[[Сурет:Vladimir Putin in Kazakhstan 4 June 2002-3.jpg|нобай|Нұрсұлтан Әбiшұлы Назарбаев пен [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]]]
[[Сурет:Lula-Nazarbayev (2009).jpg|нобай|Нұрсұлтан Әбiшұлы Назарбаев және [[Луис Инасиу Лула да Силва|Лула Да Силва]], 2009]]
[[Сурет:LeadersNuclearSummit.JPG|нобай|Ядролық қаруға қарсы саммиті]]
[[Сурет:Medvedev and Nazarbayev.jpg|нобай|Нұрсұлтан Әбiшұлы Назарбаев және [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]]]]

==Саяси көзқарасы ==
===Сыртқы саясат ===
Назарбаевтың президент ретінде қабылдаған бастамаларының бірі – Семей ядролық полигонын жауып, ізінше әлемде 4-орын алатын ядролық қару арсеналынан бас тартты. Қазақстан ядролық қаруды таратпау жөніндегі келісімшарттар мен институттардың белсенді қатысушысына айналды.<ref>{{cite web | url = https://time.kz/articles/ugol/2020/07/01/dobavlyaya-druzej-i-sokrashhaya-vragov | title = Добавляя друзей и сокращая врагов | publisher = time.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2020-07-01}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.kp.ru/daily/27150/4246518/ | title = Нурсултан Назарбаев: миротворец и строитель государства | publisher = kp.ru | accessdate = 2021-06-25 |date=2020-07-02}}</ref><ref>{{cite web | url = https://24.kz/ru/news/policy/item/323630-politologi-korei-n-nazarbaev-mirotvorets-i-mediator | title = Политологи Кореи: Н. Назарбаев – миротворец и медиатор | publisher =24.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2019-06-22}}</ref>

1990 жылдары президент Қазақстанның сыртқы саясатының көпвекторлы қырын жариялады, яғни халықаралық істерде маңызды роль атқаратын кез келген мемлекетпен достық қарым-қатынасты дамыту.<ref>{{cite web | url = https://inbusiness.kz/ru/news/mnogovektornaya-politika-pozvolila-zarekomendovat-nas-kak-mirolyubivuyu-naciyu-nursultan-nazarbaev | title = Многовекторная политика позволила зарекомендовать нас как миролюбивую нацию – Нурсултан Назарбаев | publisher = inbusiness.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2021-04-28}}</ref> Президенттік жылдарында Қазақстан 130 елмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. Аймақтық интеграция аясында Назарбаев бұрынғы [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]] мемлекеттерінің экономикалық-сауда қарым-қатынасын жандандыруға күш салды, Еуразия экономикалық одағының экономикалық маңызын алға тартты.

Қазақстан халықаралық ұйымдардың қызметіне белсене араласты. 2010 жылы Қазақстан ЕҚЫҰ-ға, 2011 жылы Ислам ынтымақтастығы ұйымына төрағалық етті. Шанхай ынтымақтастық ұйымының жұмысына бірінші күннен-ақ белсене кірісті, ал 2010–2011 жылдары  оған төрағалық етті. 2016 жылы БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің 2017–2018 жылдарға тұрақты емес мүшесі боп тағайындалды.<ref>{{cite web | url = https://www.dw.com/ru/%D0%BA%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD-%D0%B2%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B5-%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BB-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B4%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D0%BC-%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B0-%D0%BE%D0%BE%D0%BD/a-41988111 | title = Казахстан впервые стал председателем Совбеза ООН | publisher =dw.com | accessdate = 2021-06-25 |date=2019-07-25}}</ref>

2015 жылы Нұрсұлтан Назарбаев қоры Astana Club халықаралық пікірталас алаңын ұйымдастырды, мұнда жыл сайын әлемдік және еуразиялық аймаққа ықпал ететін жаһандық тенденциялар мен түйткілдердің шешімін талдау мақсатында саяси қайраткерлер, дипломаттар және АҚШ, Ресей, Қытай, Еуропа, Таяу Шығыс және Азия елдерінің аналитикалық орталықтарының сарапшылары жиналады.<ref>{{cite web | url = https://forbes.kz/finances/integration/nazarbaev_mir_nahoditsya_v_sostoyanii_tretey_mirovoy_voynyi/ | title = Назарбаев: Мир находится в состоянии третьей мировой войны | publisher = Forbes | accessdate =2021-06-25 |date=2017-11-13}}</ref><ref>{{cite web | url = https://vlast.kz/novosti/30451-nazarbaev-obsudil-s-karzaem-problemu-konfliktuusih-storon-v-afganistane.html | title = Назарбаев обсудил с Карзаем проблему конфликтующих сторон в Афганистане | publisher = Vlast.kz | accessdate =2021-06-25 |date=2018-11-13}}</ref><ref>{{cite web | url = https://24.kz/ru/news/top-news/item/354083-zasedanie-astana-club-s-uchastiem-elbasy-nachalos-v-stolitse | title = Заседание Astana Club с участием Елбасы прошло в столице | publisher = 24.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2019-11-12}}</ref>.

1987 жылы Назарбаев [[Қарабақ қақтығысы]], [[Орыс-украин соғысы|2014 жылғы Украина дағдарысы]], Сирия бойынша Астана процесі және басқа да халықаралық қақтығыстар тұсында бейбіт бітімші ретінде әрекет етті.<ref>{{cite web | url = https://tengrinews.kz/article/kazahstanu-siriyskie-peregovoryi-pochemu-provodilas-1241/ | title = Зачем Казахстану сирийские переговоры и почему проводилась операция "Жусан" | publisher =Tengri News | accessdate = 2021-06-25 |date=2019-07-25}}</ref><ref>{{cite web | url = https://thediplomat.com/2015/05/kazakhstan-to-host-syria-talks/ | title = Kazakhstan to Host Syria Talks| publisher =The Diplomat | accessdate = 2021-06-25 |date=2015-05-08}}</ref><ref>{{cite web | url = https://thehill.com/opinion/international/552838-us-must-prevent-a-security-vacuum-in-central-asia?rnd=1620744454 | title = US must prevent a security vacuum in Central Asia| publisher =The Hill | accessdate = 2021-07-20 |date=2021-05-11}}</ref><ref>{{cite web | url = https://www.independent.co.uk/voices/china-russia-us-diplomacy-b1846927.html | title = The world today resembles the Cold War years – but smaller states are becoming evermore powerful | publisher =Independent | accessdate = 2021-07-20 |date=2021-05-14}}</ref>.

2011 жылы Назарбаев жаңа G-Global коммуникациялық алаңын құруды ұсынды, себебі оның ойынша G-20 және G-8 форматы әлемдік антикризистік жоспарды шешпеді. G-Global идеясы мынада, әлемдік мәселелердің тағдырын мейлінше көп ел мен планета азаматтарының қатысуымен демократиялық принциптер негізінде өткізген абзал. Осы мақсатта мемлекет көшбасшылары мен сарапшылар және олардың жауаптарын қамтитын мәселелерді талқылау үшін интернетте халықаралық ақпараттық-коммуникациялық платформа құрылды.<ref>{{cite web | url = https://www.kazpravda.kz/articles/view/proekt-g-global-mir-innovatsii-i-vozmozhnostei | title = Проект G-Global: мир инноваций и возможностей | publisher =Казахстанская правда | accessdate = 2021-06-25 |date=2020-07-06}}</ref>

2017 жылы Астанада 112 мемлекеттің қатысуымен баламал энергетика тақырыбына арналған Бүкіләлемдік ЭКСПО-2017 көрмесі өтті. Көрме аяқталған соң оның орнына «Астана» халықаралық қаржы орталығы ашылды.<ref>{{cite web | url = https://vlast.kz/politika/24817-nazarbaev-ob-ekspo-sirii-i-svoej-rabote.html | title = Назарбаев об ЭКСПО, Сирии и своей работе | publisher = Vlast.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2017-09-14}}</ref>

===Әлеуметтік-экономикалық даму ===
КСРО құлаған соң 4 жылдың ішінде Қазақстанның өнеркәсіптік өндірісі екі есе қысқарды, ауылшаруашылығы 30 пайызға қысқарды, көптеген ірі кәсіпорындар жабылды. Қазақстанды басқарған жылдары ел экономикасының көлемі (ЖІӨ) 15 есе өсті, халықтың табысы доллармен есептегенде 9 есеге артты, кедейлік 10 есеге яғни 90 пайызға азайды. 2018 жылы жалпы өнеркәсіптік көлемде өңдеу секторы 40 пайыздан асты. Қазақстанда баспанамен қамту көлемі жылына 10 миллион квадрат метрден асып түсті, бір адамды баспанамен қамту 21,8 м квадратқа өсті.

1997 жылы президент «Қазақстан-2030» даму стратегиясын жасақтады. Оның басты мақсаттарының бірі – шетелдік инвестиция мен ішкі қордың үлесі жоғары болатын ашық нарықтық экономикаға негізделген экономикалық өсім. Президенттің басшылығымен Шетелдік инвесторлар кеңесі құрылды. 1993–2006 жылдары Қазақстан 51,2 млрд доллар тікелей шетелдік инвестиция тартты (Орталық Азиядағы инвестицяның 80%-дан астамы).

Макроэкономикалық тұрақтылықты қамту мақсатында елдің мұнайдан түскен табысының жартысын жинау есебінен Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры құрылды.

Назарбаев астананы Алма-ата қаласынан Астанаға көшіруді қолдады. 1995 жылғы 15 қыркүйекте «Қазақстан Республикасының астанасы туралы» қаулы қабылдады, оған сәйкес жоғарғы және орталық билік органдарын Ақмола қаласына көшіру жұмыстарын ұйымдастыру бойынша мемлекеттік комиссия құруды тапсырды. 1997 жылғы 10 желтоқсанда Ақмола Қазақстан астанасы болып бекітілді, ал 1998 жылғы 6 мамырда қаланың атауы Астана деп өзгертілді, 2019 жылы Нұр-Сұлтан деп аталды.

Түлектер қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде таза сөйлеуі үшін білім саласында үш тұғырлы тіл қағидасы жарияланды. 1993 жылы президент «Болашақ» білім беру бағдарламасын ашты, оның аясында мектеп түлектері конкурс бойынша мемлекеттік стипендиямен шетелге оқуға жіберілді. Бағдарлама бойынша 15 мың маман дайындалды. 2010 жылы президенттің бастамасымен Назарбаев университеті және Назарбаев Зияткерлік мектебі ашылды.

Денсаулық сақтау саласында міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесіне біртіндеп өту жүзеге асырылды. Бұл халықтың, мемлекеттің және жұмыс берушінің ынтымақтас жауапкершілігіне негізделді.

2010 жылы президенттің қаулысымен Қазақстан Республикасының үдемелі индустиралды-инновациялық даму мемлекеттік бағдарламасы бекітілді. Экономиканың шикізат секторын дамыту арқылы экономиканың бәсекеге қабілеттілігін әртараптандыру және арттыру, табысты арттыру арқылы халықтың әл-ауқатын жақсарту мақсатында құрылды.

2012 жылғы желтоқсанда дамыған 30 елдің қатарына кіру мақсатында Қазақстанның 2050 жылға дейінгі даму бағдарламасы жасақталды.<ref>{{cite web | url = https://ria.ru/20130319/928029566.html | title = Эксперты: программа "Казахстан-2050" - образ будущего для государства | publisher = РИА Новости | accessdate = 2021-06-25 |date=2013-03-19}}</ref>

2008 жылы басталған жаһандық экономикалық дағдарысқа қарсы Назарбаев «Нұрлы жол» жаңа экономикалық саясатын ұсынды. Дағдарысқа қарсы бағдарлама шаралары 5 негізгі бағытқа шоғырланды: қаржы секторын тұрақтандыру; жылжымайтын мүлік нарығындағы түйткілдерді шешу; шағын және орта бизнеске қолдау көрсету; агроөнеркәсіп кешенін ынталандыру; индустриалды және инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыру. Дағдарысқа қарсы бағдарламаның басты міндеттерінің бірі – халықты әлеуметтік қорғау, атап айтқанда инфляцияны ырықтандыру және негізгі азық-түлік бағасын ұстап тұру, бюджеттік қызметкерлердің еңбек ақысын көтеру, халықтың әлеуметтік қорғалмаған тобы: зейнеткерлер, мүгедектер, жетімдерге жас бойынша зейнетақыны, мүгедектік бойынша жәрдемақыны, асыраушысынан айрылуына байланысты жәрдемақыны көтеру арқылы әлеуметтік қамқорлықты жақсарту.<ref>{{cite web | title = Об утверждении Государственной программы инфраструктурного развития «Нұрлы жол» на 2020 – 2025 годы | url = https://adilet.zan.kz/rus/docs/P1900001055 | accessdate=2021-07-20}}</ref>

===Партиясы===
КСРО күйрегенге дейін КОКП мүшесі болды. [[Қазақстандағы президент сайлауы (1999)|1999 жылғы президенттік сайлау]]ға дайындық тұсында Нұрсұлтан Назарбаевтың президенттікке үміткерлігін қолдайтын қоғамдық штаб құрылды. 1999 жылғы 19 қаңтарда президент инаугурациясы кезінде штаб отырысында соның базасында саяси партия құру туралы шешім қабылданды, 12 ақпанда «[[Аманат (партия)|Нұр Отан]]» республикалық саяси партиясы тіркелді. 1-съезде партияға Қазақстан халықтар бірлігі партиясы, Қазақстан демократиялық партиясы, Қазақстан либералды қозғалысы және «Қазақстан-2030» қозғалысы қосылды. 2007 жылы Конституцияға енгізілген түзетулерге байланысты Нұрсұлтан Назарбаев «Нұр Отан» партиясының төрағасы лауазымына ресми бекітілді.<ref name="nurotan-nazarbay">[http://www.zonakz.net/articles/18362 Глава государства Нурсултан Назарбаев возглавил партию «Нур Отан» / День за днём / Интернет-газета. Казахстан] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160422042308/http://www.zonakz.net/articles/18362 |date=2016-04-22 }}</ref>

==Атақ-даңқы және наградалары ==
Қазақстанның мемлекеттік наградалары:
* [[Халық қаһарманы]] атағы; және атаққа қоса берілетін [[Алтын жұлдыз|«Алтын жұлдызы»]] белгісі мен [[Отан ордені|«Отан» ордені]] (2019 жыл 20 наурыз) – Тәуелсіз Қазақстанды орнатудағы тарихи үлесі, экономикалық және әлеуметтік және гуманитарлық дамытудағы, қазақстандық қоғамды топтастырудағы аса үздік еңбегі үшін.<ref name=":0">[http://www.akorda.kz/ru/legal_acts/decrees/o-prisvoenii-zvaniya-halyk-kaharmany-nazarbaevu-na Указ Президента Республики Казахстан от 20 марта 2019 года № 1 «О присвоении звания „Халық Қаhарманы“ Назарбаеву Н. А.»]</ref>
* [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|Қазақстанның Еңбек ері]] атағы; және атаққа қоса берілетін [[Қазақстанның Еңбек Ері Алтын жұлдызы|«Алтын жұлдызы»]] (2019 жыл 20 наурыз).

КСРО мемлекеттік наградалары: 
* Октябрь революциясы ордені;
* «Тыңайған жерлерді игергені үшін» медалі;
* «КСРО Қарулы күштеріне 70 жыл» мерекелік медалі;
* «Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл» медалі (1970)
* [[Еңбек Қызыл Туы ордені|Еңбек Қызыл туы ордені]] (1972)
* [[Құрмет Белгісі ордені|«Құрмет белгісі» ордені]] (1972)

2010 жылғы 12 мамырда Қазақстан парламентінің төменгі палатасы – Мәжіліс депутаттары Назарбаевқа Елбасы – Қазақстан Республикасы Тұңғыш президенті статусын беретін заң жобасына түзетулерді қарауға бірауыздан қабылдады. 2012 жылы Қазақстан Республикасының Тұңғыш президенті өз статусы бойынша Халық қаһарманы атағының иегері деген норма қабылданды.

2019 жылғы 30 мамырда «Құрметті сенатор» төсбелгісі берілді. Тұңғыш президент Нұрсұлтан Назарбаевқа «Қазақстан Республикасының демократиялық зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде конституциялық-құқықтық негізде қалыптастыруға, сондай-ақ отандық парламентаризмнің қалыптасуы мен дамуына қосқан айрықша үлесі үшін» берілді.<ref>{{cite web | url = https://rus.azattyq.org/a/29971525.html | title = Назарбаеву официально присвоили статус «почётный сенатор» | publisher = Радио Азаттык | date= 2019-05-30 | accessdate = 2019-07-31}}</ref><ref>{{cite web | url = https://informburo.kz/novosti/nazarbaev-poluchil-znak-pochyotnogo-senatora-budu-prihodit-budem-sovetovatsya-90892.html | title = Назарбаев получил знак почётного сенатора: Буду приходить, будем советоваться | publisher = Informburo.kz | date= 2019-06-06 | accessdate = 2019-07-31}}</ref>

2021 жылы 28 сәуірде Қазақстан халқы ассамблеясының құрметті төрағасы статусы берілді.<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/11263637 Назарбаев решил передать Токаеву право возглавить Ассамблею народа Казахстана]</ref>

==Мәдениет ==
Нұрсұлтан Назарбаеатың өмір жолы «Елбасы жолы» киноэпопеясында баяндалды. Киноэпопеяның алғашқы төрт фильмі – [[Балалық шағымның аспаны|«Балалық шағымның аспаны»]] (2011), «Отты өзен» (2013), «Темір тау» (2013), «Тығырықтан жол тапқан» (2014) болашақ президенттің балалық шағы, жасөспірім және жастық шағын баяндайды. Қазақстандық режиссер Рүстем Әбдірәшов түсірді. Назарбаевтың бала күнгі ролін жас актер Елжас Әлпиев сомдады, жастық шағын Нұрлан Әлімжанов сомдады. Әжесінің ролін Бибігүл Төлегенова, анасын Наталья Орынбасарова, әкесін Нұржұман Ықтымбаев ойнады. Қазақстан тарихы мен тұтас посткеңестік кеңістіктегі бетбұрысты кезең тура келген 90 жылдарды қамтитын эпопеяның қорытынды фильмі [[Жұлдыздар тоғысқанда|«Жұлдыздар тоғысқанда»]] деп аталды. Оның түсіріліміне ресейлік режиссер Сергей Снежкин шақыртылды. Аталған режиссердің күрделі тарихи сериалдарды қою тәжірибесі мол. «Жұлдыздар тоғысқанда» картинасындағы басты ролді Берік Айтжанов сомдады.<ref>{{cite web|url=http://tass.ru/kultura/2203925|title=В Казахстане российский режиссёр Снежкин снимает фильм о первом президенте республики|author=|date=2015-08-23|work=|publisher=[[ТАСС]]|accessdate=2016-03-01|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=http://today.kz/news/article/2015-11-12/702504-702504-kazahstanskie-chinovniki-ozhidayut-ot-snezhkina-interesnyij-film-o-nazarbaeve/|title=Казахстанские чиновники ожидают от Снежкина интересный фильм о Назарбаеве|author=|date=2015-11-11|work=|publisher=Today.kz|accessdate=2016-03-01|lang=}}</ref>

2011 жылы қыркүйекте НТВ телеарнасында режиссер Александр Моховтың «Ельцин. Тамыздың үш күні» фильмі жарыққа шықты. 2011 жылы қарашада Астанадағы Бейбітшілік сарайында Еркін Жуасбектің Қазақстан тәуелсіздігінің 20 жылдығына орай президенттің Қазақстан тәуелсіздігін алу мен бекіту кезеңіндегі ролі туралы «Терең тамырлар» драмасының тұсауы кесілді.<ref>{{Cite web |url=http://segodnja.kz/2011/11/26/nazarbaev-okazalsya-geroem-spektaklya/ |title=Образ Назарбаева в театре |accessdate=2012-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111228071854/http://segodnja.kz/2011/11/26/nazarbaev-okazalsya-geroem-spektaklya |archivedate=2011-12-28 |deadlink=yes }}</ref>

2004 жылдан бастап «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы жүзеге асырылды. Бағдарламаның мақсаты – Қазақстандағы тарихи және мәдени ескерткіштерді қалпына келтіру.<ref>{{cite web | url = https://e-history.kz/kz/e-resources/show/13230/ | title = «Мәдени мұра» бағдарламасы: жазба деректерді жинау және жариялау мәселелері | publisher = e-history.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2013-08-22}}</ref>

Орталық Азиядағы ең ірі екі театр [[Астана Опера|«Астана опера»]] және «Астана балеттен» басқа Қазақстан астанасында Назарбаевтың бастамасымен Қазақ ұлттық хореография академиясы ашылды.

2017 жылы президент рухани құндылықтарды сақтап қалу мақсатында «Рухани жаңғыру» бағдарламасының негізін қалады. Қазақ тілін әлемдік кеңістікке интеграциялау үшін біртіндеп латын әліпбиіне ауысу жоспарланды. «Қазақстанның киелі географиясы» жобасының нысандары елдегі туризмді дамыту орталықтарына айналды. Тарих, саясаттану, әлеуметтану, философия, психология, мәдениеттану, филология бойынша 100 заманауи оқулық қазақ тіліне аударылды.<ref>{{cite web | url = https://www.akorda.kz/ru/events/akorda_news/press_conferences/statya-glavy-gosudarstva-vzglyad-v-budushchee-modernizaciya-obshchestvennogo-soznaniya | title = Статья Главы государства "Взгляд в будущее: модернизация общественного сознания" | publisher = akorda.kz | accessdate = 2021-06-25 |date=2017-04-12}}</ref>

2018 жылы [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласы]] [[облыс орталығы]] болып бекітілді, содан кейін қаланы жаңарту мен дамыту жұмыстары басталып кетті. Түркістан – қазақ хандығының көне астанасы және «түркі әлемінің рухани астанасы» ретінде белгілі. [[Түркістан облысы|Түркістан облысын]] құру туралы қаулысына қол қоятын күні Назарбаев жиналыста ұлттық компаниялар мен ірі бизнес өкілдерін қала құрылысына белсене қатысуға шақырды. 2021 жылы Назарбаев Түркістанда жаңа салынған нысандар – әуежай, керуен-сарай және басқа да нысандарды аралап көрді. Түркістан жылдар бойы мұндай қайта жаңғыруды бастан өткермегенін айтты.

2020 жылы Назарбаевтың бастамасымен Астанада аумағы 22 мың метр квадрат болатын [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қ.Қуанышбаев атындағы қазақ ұлттық музыкалық-драма театры]] құрылды. Журналистермен сұхбатында ол астананы көшіргелі бері қалада жаңадан үлкен қазақ драмтеатрын тұрғызуды армандағанын жеткізді.

2020–2021 жылдары эксклюзив сұхбаттар негізінде көпсериялы деректі фильм «Штрихи к портрету» циклі жарық көрді. Фильм Нұрсұлтан Назарбаевтың өмірі мен қайраткерлігіне арналған.

2021 жылы Назарбаевтың өмірі туралы «Қазақ: алтын адамның тарихы» деректі фильмі жарыққа шықты. Режиссері Оливер Стоун және Игорь Лопатёнок.<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/kultura/11914655|title=В Москве прошёл закрытый показ фильма Оливера Стоуна о Назарбаеве|website=ТАСС|access-date=2021-07-16}}</ref>
== Жеке өмірі ==
{{Толық мақала|Нұрсұлтан Назарбаев отбасы}}
[[Сурет:Stamps of Kazakhstan, 2013-37.jpg|нобай|оңға|Назарбаевтар бейнеленген пошта маркалары]]

=== Жанұясы ===
Нұрсұлтан Назарбаев Ұлы жүз Шапырашты руынан шыққан. Өз шежіресін Нұрсұлтан бала кезден біледі: Нұрсұлтан, Әбіш (1903—1971), Назарбай, Еділ, Кенбаба, Мырзатай, Айдар, Көшек, [[Қарасай батыр|Қарасай]], Алтынай, Есқожа, Малды-Ыстық, [[Шапырашты]], Жалманбет, [[Бәйдібек Қарашаұлы|Бәйдібек]].  

Нұрсұлтанның 8-атасы [[Қарасай батыр]] 1640-1680 жылдары қазақ-жоңғар соғыстарында ерлік көрсеткен. Атасы Назарбаев би болған, Орталық мемлекеттік мұрағаттың дерегі бойынша 1880-жылдары өте ауқатты адам болып, диірмен салған. Әкесі Әбіш (1903-1971) [[шопан]] болған.  

Назарбаевтың шешесі – Әлжан Бұқарбайқызы. Нағашылары Ұлы жүз Дулат тайпасы Жаныс руынан тарайды. Әлжан 1910 жылы дүниеге келіп, 1977 жылы дүниеден өтті.  

Бауырлары: 

* Інісі — Сатыбалды Назарбаев (1947—1981).<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/33169841.html |title= Экс-президенттің келіні Светлана Назарбаева қайтыс болды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2024-10-23 |accessdate= 2024-11-01}}</ref>
* Інісі — Болат Назарбаев (1953—2023).<ref>{{Cite web|url= https://kaz.zakon.kz/okiga/6034666-bolat-nazarbaev-aytys-boldy.html |title= Болат Назарбаев қайтыс болды |lang= kk |work= kaz.zakon.kz |date= 2023-11-13 |accessdate= 2024-11-01}}</ref>
* Қарындасы — Әнипа Назарбаева (1951).<ref>{{Cite web|url= https://kaz.tengrinews.kz/kazakhstan_news/anipa-nazarbaeva-almatyi-oblyisyindagyi-kolledjnen-353799/ |title= Әнипа Назарбаева Алматы облысындағы колледжінен айырылды - БАҚ |lang= kk |work= kaz.tengrinews.kz |date= 2023-09-06 |accessdate= 2024-11-01}}</ref>

'''Бірінші әйелі''' – [[Сара Алпысқызы Назарбаева]]. Нұрсұлтан мен Сараның жанұясында 3 қыз дүниеге келеді: 

# [[Дариға Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Дариға]]
# [[Динара Нұрсұлтанқызы Құлыбаева|Динара]]
# [[Әлия Нұрсұлтанқызы Назарбаева|Әлия]]

Әлияның бірінші күйеуі – Айдар Ақаев, [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] тұңғыш президенті [[Асқар Ақайұлы Ақаев|Асқар Ақаевтың]] ұлы. Сөйтіп Қазақстан мен Қырғызстан президенттері бір уақытта құда болып келген.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/30419747.html |title= Мәскеуде Асқар Ақаевтың ұлы қайтыс болды |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |date= 2020-02-06 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> 

Екінші әйелі – [[Нұрсұлтан Назарбаев отбасы|Гүлнар Рақышева]].

Үшінші әйелі – Әсел Исабаева. Олардың некесінде Назарбаевтың 2 ұлы туады:

# Тауман (2005)
# Байкен (2008)

2020 жылғы 16 тамызда Назарбаевтың 29 жастағы жиені [[Айсұлтан Рахатұлы Назарбаев|Айсұлтан Назарбаев]] қайтыс болды. Ресми деректерге сүйенсек, Айсұлтан [[Лондон|Лондон қаласын]]да [[Жүректің тоқтап қалуы|жүрегі тоқтап]] қайтыс болды, алайда өлерден бірнеше күн бұрын ол әлеуметтік желілерде өзін Назарбаевтың ұлы деп атады да, жеке басына қауіп төнгені жайлы жазды.<ref>{{Cite web|url= https://www.azattyq.org/a/kazakhstan-ex-president-grandson-aisultan-nazarbayev-death/30791321.html |title= Экс-президент жиенінің өлімі Назарбаев әулетінің алдынан шыға бермек |lang= kk |publisher= [[Азаттық радиосы]] |last= Панниер |first= Брюс |date= 2020-08-19 |accessdate= 2024-11-01}}</ref>

=== Өз өмірі ===
2020 жылғы 18 маусымда Назарбаев [[COVID-19]] ауруына шалдыққаны хабарланды; баспасөз хатшысы Назарбаевтың енді уақытша өз-өзін оқшаулағанын және қашықтан жұмыс істейтінін мәлімдеді.<ref name="COVID-june2020">{{Cite web|url= https://qazaqtimes.com/article/77974 |title= Экс-президент Назарбаев COVID-19 вирусын жұқтырды |lang= kk |publisher= The Qazaq Times |date= 2020-06-18 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> 2020 жылғы 3 шілдеде Назарбаев сауығып, вирусты жұқтырғанынан үш апта өткенде «аяғына тұрды».<ref>{{cite web|title= Nazarbayev Recovers From Coronavirus, Back on His Feet After Three Weeks |url= https://astanatimes.com/2020/07/nazarbayev-recovers-from-coronavirus-back-on-his-feet-after-three-weeks/ |publisher= The Astana Times |last= Сатыбалдина |first= Әсел |date= 2020-07-03 |accessdate= 2024-11-01}}</ref> Кейінірек Назарбаев [[Ресей президенті]] [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]мен кездесуінде өзінің ауруын есіне алып, «бір топ ресейлік дәрігерлер он күн бойы жанымда болды. Бұл менің жазылуымда шешуші болды» деді.<ref>{{Cite web|date= 2021-06-30 |title= Встреча с Нурсултаном Назарбаевым |url= http://kremlin.ru/events/president/news/65975 |accessdate= 2024-11-01 |publisher= [[Ресей президенті]]нің ресми сайты |lang= ru}}</ref>

2021 жылғы қазандағы сұхбатында Назарбаев 2011 жылы омыртқасының ауруға шалдыққанын, бұл ауру концертке барған кезде байқалғанын, нәтижесінде оны залдан мұқият шығарып салып, соңында омыртқасына ота жасалғанын айтты. Ақырында президенттіктен бас тартуына әсер еткен нәрселердің бірі осы болды.<ref name=":12">{{Cite web|date= 2021-10-21 |title= Какая болезнь повлияла на решение Назарбаева уйти в отставку |url= https://www.zakon.kz/5087603-kakaya-bolezn-povliyala-na.html |accessdate= 2021-10-22 |work= Zakon.kz |lang= ru}}</ref>

2023 жылғы қаңтарда Нұрсұлтан Назарбаев [[Астана]]дағы Ұлттық ғылыми кардиохирургия орталығына жатқызылды. 2023 жылғы 20 қаңтарда жүрекке операция жасалды, ол сәтті өтті.<ref>{{Cite web|url= https://egemen.kz/article/333190-nursultan-nazarbaevtynh-dguregine-ota-dgasaldy |title= Нұрсұлтан Назарбаевтың жүрегіне ота жасалды |publisher= [[Егемен Қазақстан]] |last= Тілеубек |first= Маржан |date= 2023-01-20 |accessdate= 2024-11-01}}</ref>

Назарбаев [[Қазақ тілі|қазақ]]<ref>{{YouTube|HYB4Zhm_tqo|Назарбаев отставкаға кетті. Тоқаев президенттің міндетін атқарушы}}</ref> және [[Орыс тілі|орыс]]<ref>{{YouTube|kkjTkVrU8oc|Назарбаев впервые с начала протестов обратился к жителям Казахстана и призвал поддержать реформы}}</ref> тілдерін меңгерген. [[Ағылшын тілі|Ағылшынша]] кішкене білетіндей көрінеді.<ref>{{Cite web|url= https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/nazarbaev-pokazal-svoe-znanie-angliyskogo-prezidentu-317815/ |title= Назарбаев показал свое знание английского президенту университета |lang= ru |work= tengrinews.kz |date= 2017-05-11 |accessdate= 2024-11-01}}</ref>

== Еңбектері ==
[[Сурет:ҚР Тұңғыш Перезиденті Н.Ә.Назарбай еңбектері.jpg|нобай|Назарбаев еңбектері]]Нұрсұлтан Назарбаев - экономика ғылымдарының докторы (1992). Оның докторлық диссертациясының тақырыбы - "Нарықтың қалыптасу мен даму жағдайындағы ресурс үнемдеушілік стратегиясы" (''Стратегия ресурсосбережения в условиях становления и развития рыночных отношений'')

=== Негізгі жұмыстары: ===
* «Әділеттің ақ жолы» (1991, қазақша)
* «Без правых и левых» (1991, орысша)
* «Абай туралы сөз» (1995)
* «На пороге ХХІ века» (1996, орысша)
* «Қазақстан жолы» (2006)
* «Сталной профиль Казахстана» (орысша)
* «Ресурстарды үнемдеу стратегиясы және нарыққа көшу»
* «Кремлёвский тупик»
* «Қазақстанды егемен мемлекет ретінде қалыптастыру және дамыту стратегиясы»
* «Нарық және әлеуметтік-экономикалық даму»
* «Н. Назарбаев. Еуразиялық одақ: идеялар, тәжірибе, перспективалар. 1994-1997»
* «Тарих толқынында»
* «Эпицентр мира» (2001, орысша)
* «Еуразия жүрегінде» ([[Астана]] туралы кітабы)
* «Тәуелсіздік дәуірі» (2017)<ref>[https://primeminister.kz/kz/news/all/tauelsizdik-dauiri-kitabi-kazakstannin-kazirgi-zamangi-tarihinin-zhane-alemdik-arenadagi-sayasattin-belgisiz-faktilerin-aship-korsetedi-g-nigimetov]{{Deadlink|date=January 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>
* «Ой бөлістім халқыммен» 
* «Жүз жылға татитын он жыл» 
* «Тәуелсіздік белестері» (2003)
* «Мәңгілік ел. Ғасырға бергісіз жылдар» (2014)
* «Критическое десятилетие» (2003, орысша)
* [[Өзекжарды ойлар (кітап)|«Өзекжарды ойлар»]]
* «Өмір өткелдері»
* «Жылдар мен ойлар»
* «Менің өмірім: Бодандықтан - бостандыққа»

=== Мақалалар ===
[[Сурет:Kazakhstan stamp N.Nazarbaev 1993 50t.jpg|thumb|right|200px|Қазақстан пошта маркасы, [[1993 жыл]], 50 [[рубль]] ([[Михель (маркалардың каталогы)|Михель]] 28)]]
[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 028.jpg|thumb|right|200px|Қазақстан пошта маркасы, [[1993 жыл]], 100 [[рубль]]]]
[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 358-360.jpg|thumb|right|200px|Қазақстан пошта маркасы, [[2001 жыл]]]]
* «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» (2017)
* «Ұлы Даланың Жеті Қыры» (2018)
*«Абай аманаты» (2020)<ref>https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/106566</ref>
* «Шебер сақтық»
* «Қазақстан экономикасы: шындық және жаңару перспективалары»
* «Еңбек бөлімін бөлу мәселелері»
* «Кәсіподақтардың әсері: тәжірибесі мен мәселелері»
* «Жағдай жаңа, ал» тежегіштер «ескі»
* «Арал теңізінің мәселелері және оларды шешу жолдары»
* «Terra Incognita кейінгі тоталитарлық демократия»
* «Императорлық одақтан Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына»
* «Экономикалық интеграция - ақылға қонымды балама жоқ»
* «Ұлтаралық бірлік және экономикалық эгемендік - бұл біздің жетістігіміздің басты және сенімді қолдаушысы»
* «Біздің нұсқауларымыз - бұл біріктіру, әлеуметтік прогресс, әлеуметтік әріптестік»
* «Нарықтық реформаларды жеделдету және экономикалық дағдарысты еңсеру шаралары туралы»
* «Еуразиялық кеңістік: интеграциялық әлеует және оны жүзеге асыру» және т.б.

== Сыни пікірлер ==

* Нұрсұлтан Назарбаевқа бірнеше құқық қорғаушы ұйымдар  адам құқығының бұзылуы бойынша айып таққан,  The Guardian-ның пікірінше басқаша ойлайтындарды тұншықтырды және авторитарлы режимді басқарды.<ref>https://www.theguardian.com/world/2015/mar/11/kazakhstan-president-early-election-nursultan-nazarbayev</ref>  Қазақстанда тәуелсіздік алғаннан кейін өткізілген Назарбаев кезіндегі сайлауларды Батыс еркін және әділетті сайлау деп есептемеді.<ref>https://www.nytimes.com/2005/12/06/world/asia/kazakh-president-reelected-voting-flawed-observers-say.html</ref>
* Бұрынғы Кеңес Одағы елдері арасында биліктегі мерзімі бойынша ұзақ отырудан рекорд орнатты. 1989 жылдан 2019 жылға дейін Республиканың бірінші тұлғасы ретінде болды. 
* Өз мемлекетінде шексіз билігі бар 1,1 млрд $ байлығымен  планетаның ең бақуатты және  шексіз билік рейтингінде 10-орын алды. Бұл тізімді Handelsblatt  басылымы құрастырған болатын.<ref>https://worldnewsage.com/ru/gallery/persony/top_10_bogateyshih_praviteley_sovremennosti_4d8b29a05ee12/60865{{Deadlink|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Президенттің отбасында екі миллиардер бар (екінші қызы Кулибаева Динараның байлығы — 3,1 млрд доллар және екінші күйеу баласы Кулибаев Тимур — 3,1 млрд $ 2017 жылғы қарашадағы жағдай бойынша) және бірнеше миллионерлер (бірінші қызы Дариға Назарбаева   — 593 млн $ , немересі Нурали Алиевта  — 200 млн $ ), бұрынғы күйеу баласы Рахат Алиев, інісі Болат Назарбаев. Назарбаевтар кланының жағдайы $7 млрд-қа бағаланады.<ref>http://kabarlar.org/news/in-world/6638-sostoyanie-klana-nazarbaevyh-ocenivaetsya-v-7-mlrd.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190327233546/http://kabarlar.org/news/in-world/6638-sostoyanie-klana-nazarbaevyh-ocenivaetsya-v-7-mlrd.html |date=2019-03-27 }}</ref>

== Қосымша ақпарат ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|2}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Nursultan Nazarbayev}}
* [http://www.mfa.kz Қазақстан Республикасының Сыртқы Істер Министрлігі] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110929145154/http://www.mfa.kz/ |date=2011-09-29 }}
* [http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 Қазақстан Республикасы Президентінің ресми торабы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070418015528/http://www.akorda.kz/page.php?lang=3 |date=2007-04-18 }}
* [http://www.nazarbayev.kz «Менің Президентім» атты жастар жобасы] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190912171456/http://nazarbayev.kz/ |date=2019-09-12 }}

{{s-start}}
{{s-off}}
{{s-bef|before=[[Бәйкен Әшімұлы Әшімов|Бәйкен Әшімов]]}}
{{s-ttl|title=[[ҚКСР Министрлер Кеңесi|Қазақ КСР Министрлер Кеңесiнiң]] төрағасы|years=1984—1989}}
{{s-aft|after=[[Ұзақбай Қараманұлы Қараманов|Ұзақбай Қараманов]]}}
{{s-new}}
{{s-ttl|title=[[Қазақстан президенті]]|years=1991 (1990)&nbsp;— 2019}}
{{s-aft|after=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]}}
{{s-ppo}}
{{s-bef|before=[[Геннадий Васильевич Колбин|Геннадий Колбин]]}}
{{s-ttl|title=[[ҚКСР|Қазақстан]] [[Қазақстан Коммунистік партиясы|Коммунистік партиясы]] Орталық комитетінің бірінші хатшысы|years=1989—1991}}
{{s-non|reason=''Лауазымы ыдыратылған''}}
{{s-end}}

{{Қазақстан басшылары (1917 жылдан бастап)}}
{{Қазақстан үкіметі басшылары}}
{{Қазақстан Компартиясы ОК басшылары (1920—1991)}}

[[Санат:Нұрсұлтан Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
[[Санат:Назарбаевтар әулеті]]
[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан саясаткерлері]]
[[Санат:Қазақстан президенттері]]