Леон Макс Ледерман бетінің бастапқы мәтінін қарау

{{Ғалым
| Есімі                  = Леон Ледерман
| Шынайы есімі       = {{lang-en|Leon Lederman}}
| Суреті          = Leon M. Lederman.jpg
| Сурет тақырыбы = 
| Туған күні       = 15.7.1922
| Туған жері       = {{Туғанжері|Нью-Йорк|Нью-Йоркте}}, [[АҚШ]]
| Қайтыс болған күні             = 3.10.2018
| Қайтыс болған жері         = {{Қайтысболғанжері|Рексбург|Рексбургте|Рексбург (қала, Айдахо)}}, [[Айдахо]], АҚШ
| Ғылыми жетекші =
| Атақты шәкірттері   =
| Несімен белгілі         =
| Марапаттары     = {{АҚШ ұлттық ғылым медалі}} [[АҚШ ұлттық ғылым медалі]] (1965) <br>{{Вольф сыйлығы (физика)|1982}} <br>{{Нобельдік медаль|1988}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] (1988)
}}
'''Леон Макс Ледерман''' ({{Lang-en|Leon Max Lederman}}; [[15 шілде]] [[1922 жыл|1922]], [[Нью-Йорк]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] — [[3 қазан]] [[2018 жыл|2018]], [[Рексбург (Айдахо)|Рексбург]], [[Айдахо]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) — американдық физик-эксперименталист, жоғары энергия физикасы саласындағы маман, 1988 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты.

Философия ғылымдарының докторы (1951), [[Колумбия университеті|Колумбия университетінің]] профессоры, [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы|АҚШ Ұлттық ғылым академиясының]] (1965)<ref>{{Cite web|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/53395.html|title=Leon M. Lederman|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181005112018/http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/53395.html|archivedate=2018-10-05}}</ref> және Америка философиялық қоғамының (1989)<ref>{{Cite web|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=1989|title=APS Member History|accessdate=2022-02-24|archivedate=2022-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220218130237/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?smode=advanced;f1-date=1989|deadlink=no}}</ref> мүшесі, Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшесі (2003)<ref>{{Cite web|url=http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-53794.ln-ru|title=Ледерман Л.. - Общая информация|accessdate=2022-02-24|archivedate=2022-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220224085234/http://www.ras.ru/win/db/show_per.asp?P=.id-53794.ln-ru|deadlink=no}}</ref>. [[АҚШ ұлттық ғылым медалі|АҚШ Ұлттық ғылым медалімен]] марапатталған (1965), физика бойынша Вольф сыйлығының лауреаты (1982). 1979 жылдан 1989 жылға дейін Fermilab директоры. 1989—92 жж Чикаго университетінің профессоры.

Мюон [[Нейтрино|нейтриносын]] ашқаны үшін [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығының]] лауреаты (1988).

== Өмірбаяны ==
[[Еврейлер|Еврей]] эмигранттары Морис Ледерман (1886—1968, [[Одесса]]) мен Минна Розенбергтің (1894—?, [[Киев|Киевтен]])<ref>[https://books.google.com/books?id=UXUbesKLjBoC&pg=PA229&lpg=PA229&dq= Fermilab: Physics, the Frontier, and Megascience]</ref> отбасында дүниеге келген, кір жуу ісімен айналысқан. Нью-Йорк қалалық колледжін бітіріп, 1943 жылы бакалавр дәрежесін алып, Екінші дүниежүзілік соғыс майданына аттанған.

1946 жылы ол [[Колумбия университеті|Колумбия университетінің]] болашақ Нобель сыйлығының лауреаты [[Исидор Айзек Раби|Исидор Раби]] басқаратын физика факультетіне оқуға түсті. Магистр дәрежесін (1948) алып, 1951 жылы сол жерде физика бойынша кандидаттық диссертациясын қорғады. Онда 1979 жылға дейін жұмыс істеді, 1958 жылдан профессор, 1961 жылдан 1978(9?<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://history.aip.org/phn/11605003.html|title=Lederman, Leon M|accessdate=2022-02-24|archivedate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222220210/https://history.aip.org/phn/11605003.html|deadlink=no}}</ref>) жылға дейін {{Аударылмаған 5|Nevis Laboratories}} директоры<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1988/lederman/biographical/|title=Leon M. Lederman – Biographical - NobelPrize.org|accessdate=2022-02-24|archivedate=2022-02-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220224085228/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1988/lederman/biographical/|deadlink=no}}</ref>.

Соңғысының қатарында ол әлемдегі ең қуатты [[Фазотрон|синхроциклотронды]] жобалауға қатысты.{{Дереккөзі келтірілмеген|9|10|2018}} Бейтарап каонды, [[Антидейтрон|антидейтеронды]], ипсилон-мезонды, [[Мюон|мюонды]] ашты және адрон соқтығыстарында лептондық жұптардың түзілуін зерттеді. Ол [[Нейтрино|нейтриноның]] екінші түрін – мюон нейтриносын ашты. 1977 жылы ол b-кварктың бар екенін растады.

1979 жылдан бастап Батавияда (Иллинойс, АҚШ) Ферми ат. ұлттық зертхананың директоры, 1989 жылдан — құрметті директор. Әлемдегі бірінші, содан кейін ең қуатты Теватрон асқын өткізгіш үдеткіштің құрылысы мен қолданылуына жетекшілік етті.

1988 жылы ол мюон [[Нейтрино|нейтриносын]] ашқаны үшін [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|физика бойынша Нобель сыйлығын]] алды.

1989 жылы [[Чикаго университеті|Чикаго университетінде]] физиканың атақты профессоры (Frank L. Sulzberger Professor) болып жұмысқа орналасты (1992 жылға дейін<ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://history.aip.org/phn/11605003.html|title=Lederman, Leon M|accessdate=2022-02-24|archivedate=2017-12-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20171222220210/https://history.aip.org/phn/11605003.html|deadlink=no}}</ref>). Өзінің академиялық мансабында Леон Макс Ледерман 50 үміткерді докторлық диссертацияға дайындады, олар кейінірек профессорлар мен университет басшылары болды. Форд қоғамының, Гуггенхайм қорының, Эрнст Кептон Адамс қоғамының{{Дереккөзі келтірілмеген|9|10|2018}}және ұлттық ғылыми қоғамдардың  мүшесі.

1991-2 жылдары Американдық ғылымды дамыту қауымдастығының президенті.

1992 жылы «Адамзатқа ескертуге» қол қойды<ref>{{Cite web|url=http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|title=World Scientists' Warning To Humanity|author=|work=|date=1992-11-18|publisher=stanford.edu|lang=en|accessdate=2019-06-25|archiveurl=https://web.archive.org/web/19981206115114/http://www-formal.stanford.edu/jmc/progress/ucs-statement.txt|archivedate=1998-12-06|deadlink=yes}}</ref>. 2016 жылы ол [[Greenpeace|Гринписке]], [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымына]] және бүкіл әлемдегі үкіметтерді генетикалық түрлендірілген организмдермен ([[Гендік модификацияланған ағза|ГМО]]) күресуді тоқтатуға шақыратын хатқа қол қойды<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|title=107 Nobel laureates sign letter blasting Greenpeace over GMOs|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-06-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160629203642/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/06/29/more-than-100-nobel-laureates-take-on-greenpeace-over-gmo-stance/|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|title=Laureates Letter Supporting Precision Agriculture (GMOs)|accessdate=2016-06-30|archivedate=2016-07-07|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160707040151/http://supportprecisionagriculture.org/nobel-laureate-gmo-letter_rjr.html|deadlink=no}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|title=Список нобелевских лауреатов, подписавших письмо|accessdate=2016-06-30|archivedate=2017-09-02|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170902012810/http://supportprecisionagriculture.org/view-signatures_rjr.html|deadlink=no}}</ref>.

2018 жылдың 3 қазанында 96 жасында ол [[Айдахо]] [[Рексбург (Айдахо)|штатының Рексбург]] қаласындағы [[Қарттар үйі|қарттар үйінде]] [[Алжу|деменцияның]] асқынуынан қайтыс болды. Үш жыл бұрын 2015 жылы оның отбасы емделуге кететін шығындарды қаржыландыру үшін Нобельдің алтын медалін 765 000 долларға сатуға мәжбүр болды<ref>{{Cite web|url=https://www.vox.com/health-care/2018/10/4/17936626/leon-lederman-nobel-prize-medical-bills|title=A Nobel Prize-winning physicist sold his medal for $765,000 to pay medical bills|last=Kliff|first=Sarah|date=2018-10-04|work=Vox|accessdate=2019-04-18|archivedate=2019-04-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190418005938/https://www.vox.com/health-care/2018/10/4/17936626/leon-lederman-nobel-prize-medical-bills|deadlink=no}}</ref>.

Негізгі ғылыми еңбектер элементар бөлшектер физикасына арналған. 300-ден астам мақаласы жарық көрді, «Кварктан ғарышқа дейін» атты екі ғылыми-көпшілік кітаптың авторы (Дэвид Шрамммен бірлескен автор) және «Құдай бөлшектері» (Дик Тересимен бірлескен авторлық).

== Марапаттар, бонустар, басқа да ерекшеліктер ==
* Гуггенхайм стипендиясы (1958)<ref>{{Cite web|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/leon-m-lederman/|title=Leon M. Lederman|author=|work=John Simon Guggenheim Foundation|date=|publisher=gf.org|lang=en|accessdate=2019-04-20|archivedate=2019-04-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190420041135/https://www.gf.org/fellows/all-fellows/leon-m-lederman/|deadlink=no}}</ref>
* [[АҚШ ұлттық ғылым медалі]] (1965)
* Эллиот Крессон медалі (1976)
* Физика бойынша Қасқыр сыйлығы (1982)
* Рихтмайер мемориалдық сыйлығы (1986)
* [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (1988), Джек Стайнбергер және Мелвин Шварцпен бірге — «''нейтрино сәулесінің әдісі және мюон нейтриносын ашу арқылы лептондардың дублеттік құрылымын көрсеткені үшін''»<ref>{{Cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1988/index.html|title=The Nobel Prize in Physics 1988|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160417083442/http://nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1988/index.html|archivedate=2016-04-17}}.</ref>
* Уильям Проктердің ғылыми жетістіктері үшін сыйлығы (1991)
* Вашингтон сыйлығы (1992)
* Энрико Ферми сыйлығы (1992)
* {{Аударылмаған 5|AAAS Philip Hauge Abelson Prize}} (2000)
* Комптон медалі (2005)<ref>{{Cite web|url=http://www.aip.org/aip/awards/comptonwinners.html|title=Past recipients of the Compton Medal|publisher=[[Американский институт физики]]|accessdate=2010-08-23|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120204190001/http://www.aip.org:80/aip/awards/comptonwinners.html|archivedate=2012-02-04|deadlink=no}}</ref>
* Ванневар Буш сыйлығы (2012)

Нью-Йорк қалалық колледжінің, [[Чикаго университеті|Чикаго университетінің]], Иллинойс технологиялық институтының, Иллинойс университетінің және басқа да атақты оқу және зерттеу орталықтарының құрметті докторлары.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Нобель сыйлығының лауреаттары, энциклопедия, 1-2 том, Мәскеу, Прогресс, 1992.
* Қысқаша еврей энциклопедиясы, 1—11 томдар, Иерусалим, 1976-2005.
* Дүниежүзілік өмірбаяндық энциклопедиялық сөздік, Мәскеу, БРЭ, 1998.
* ''С.А.Фридман'', еврей Нобель сыйлығының лауреаттары, қысқаша өмірбаяндық сөздік, Дограф, Мәскеу, 2000, ISBN 5-93431-011-9
* ''Храмов Ю. А''. Ледерман Леон Макс (Lederman Leon Max) // Физиктер : Өмірбаяндық анықтама / Ред. А.И. Ахиезер. — Бас. 2-ші, өңд. және тол. — М. : Ғылым, 1983. — Б. 159. — 400 б. — 200 000 дана. 
* Appel J.A., Kaplan D. Leon Max Lederman // [[Physics Today]]. — 2019. — Т. 72, № 1. —Б. 62. — doi:10.1063/PT.3.4118.

== Сілтемелер ==
* ''Л.М.Ледерман.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1990/2/d/ «Бөлшектер физикасындағы бақылаулар: екі нейтринодан стандартты модельге дейін». Нобель дәрісі], UFN, 160 том, 2 шығарылым, ақпан 1990.
* [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1988/lederman/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{Ref-en}}
{{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}}
[[Санат:Колумбия университеті түлектері]]
[[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Физиктер]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]