Бауыржан Момышұлы бетінің бастапқы мәтінін қарау

{{Әскери қайраткер
 |толық есімі     = Бауыржан Момышұлы
 |шынайы есімі    = 
 |суреті          = Stamps of Kazakhstan, 2010-16.jpg
 |сурет тақырыбы        =
 |туған күні    = 24.12.1910
 |туған жері    = [[Көлбастау]], {{туғанжері|Жуалы ауданы|Жуалы ауданында}}, [[Жамбыл облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазақКСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |қайтыс болған күні    = 10.06.1982
 |қайтыс болған жері    = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазКСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
 |лақап аты       = Шаң тимес
 |бүркеніш аты    = 
 |мемлекет        = {{USSR}}
 |қызмет еткен жылдары  = [[1932 жыл|1932]]—[[1934 жыл|1934]], [[1936 жыл|1936]]—[[1955 жыл|1955]]
 |атағы           = [[гвардия|Гвардия полковнигі]] 
 |әскер түрі      = атты әскер
 |басқарды        = 9-шы гвардиялық атқыштар дивизиясы
 |әскери бөлімі   = 
 |шайқасы         = [[Хасан шайқасы]]<br />[[Екінші дүниежүзілік соғыс|Ұлы Отан Соғысы]]
 |марапаттары     = {{Қатар
 |{{Алтын Жұлдыз медалі|1990}}
 |{{Ленин ордені|1990}}
 |{{Қызыл Ту ордені|1945}}
}}
{{Қатар
 |{{Қызыл Ту ордені|1942}}
 |{{I дәрежелі Отан соғысы ордені|1945}}
 |{{Еңбек Қызыл Ту ордені|}}
}}
{{Қатар
 |{{Халықтар Достығы ордені|}}
 |{{Қызыл жұлдыз ордені|}}
 |{{Құрмет Белгісі ордені|}}
}}
{{Қатар
 |{{Жауынгерлік еңбегі үшін медалі}}
 |{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі|}}
 |{{Мәскеуді қорғағаны үшін медалі|1944}}
}}
{{Қатар
 |{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін медалі|}}
 |{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 20 жыл медалі}}
 |{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 30 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
 |{{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}}
 |{{Тың жерлерді игергені үшін медалі}}
}}
{{Қатар
 |{{Кеңес Әскері мен Флотына 30 жыл медалі|}}
 |{{КСРО Қарулы күштеріне 50 жыл медалі}}
 |{{КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
 |{{Мәскеудің 800 жылдық естелік медалі}}
 |[[Сурет:Soviet Guards Order.png|20px|link=«Гвардия» белгісі]]
}}
 |байланысы       = 
 |отставкада      = 
 |қолтаңбасы      = 
 |Commons         = Baurzhan Momyshuly
}}
'''Бауыржан Момышұлы''' ([[24 желтоқсан]] [[1910 жыл|1910]], [[Көлбастау]] – [[10 маусым]] [[1982 жыл|1982]], [[Алматы]]) — қазақтың әйгілі әскери қолбасшысы, [[Ұлы Отан соғысы]]нда даңқы шыққан [[стратег]] және [[тактика|тактик]], [[жазушы]], [[Кеңес Одағының Батыры]]<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

[[Батыс майдан (Ұлы Отан соғысы)|Батыс майданындағы]] 16 армияның [[316-атқыштар дивизиясы]]ндағы (1941 жылдың қарашасынан бастап [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы]]) 1073 атқыштар полкінің (1941 жылдың қарашасынан 19 гвардиялық полкі) және батальон командирі. [[Ұлы Отан соғысы]]на генерал-майор [[Иван Васильевич Панфилов|И.В. Панфилов]] басқарған әйгілі дивизиясының құрамында 1941 жылдың қыркүйек айынан бастап  қатысты. Батальон командирі ретінде аға лейтенант Бауыржан Момышұлы [[Мәскеу шайқасы|Мәскеу үшін шайқас]]та 27 рет ұрысқа қатысты. 1941 жылдың 16-18 қараша күндері [[вермахт]]ың [[Мәскеу]] бағытында екінші мәрте жасаған жорығы кезінде аға лейтенант Момышұлы басқарған батальон дивизиядан қашықта, Матронино деревнясының жанында Волоколамск тас жолында асқан ерлікпен ұрыс жүргізді. Білікті комбаттың басшылығы арқасында 3 күн бойы фашистер шабуылын тойтарып, батальон үлкен шығынсыз, ұрысқа қабілетті жағдайда қоршаудан шығады.<ref>Герои страны, Бауыржан Момыш-улы, http://www.warheroes.ru/hero/hero.asp?Hero_id=1543</ref>

Бауыржан Момышұлы — [[әскери педагогика]] мен [[әскери психология]]ны байытушы, баға жетпес мұра қалдырған дара тұлға. Оның атақ, даңқы, батырлығы [[Александр Альфредович Бек|А.Бектің]] «[[Арпалыс (повест)|Волоколамск тас жолы]]» атты кітабында суреттелді. Кітап неміс, чех, еврей, ағылшын, француз, т.б. шет  тілдеріне аударылды. Соғыстан кейін Бауыржан Момышұлы Совет Армиясы Бас штабының Жоғары әскери академиясын бітіреді. Әскери-педагогикалық жұмыспен айналасып, Совет Армиясы әскери академиясында сабақ береді.

Ел тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті Н.Назарбаевтың жарлығымен оған «[[Халық қаһарманы]]» деген атақ берілді.

==Өмірбаяны==
=== Балалық шағы ===
Бауыржан Момышұлы [[1910 жыл]]дың 24 желтоқсанында [[Жамбыл облысы]]ның [[Жуалы ауданы]]ндағы Көлбастау ауылында туған. [[Дулат]] тайпасының [[Шымыр]] руынан<ref name="http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp">{{cite web | url=http://almatykitap.kz/goods/7231.jsp | title=Қазақ шежіресі. 2 том. Орта жүз-жан арыс, Теңізбай Үсенбаев,}}</ref>.

Имаш бабасы 1911 жылы 92 жасында дүниеден өткен. Әкесі Момыш өз бетімен ескіше сауат ашқан, кирил алфавитімен оқуды меңгерген сол кезеңдегі көзі қарақты адамдардың бірі болған. Ел арасында ағаш ұстасы және етікші, зергерлігімен танымал болатын. Имаш атасы қартайған кезінде барлық шаруашылықты Момыш ұлына табыстаған. Әжесінің есімі - Қызтумас, қартайған шағында ағайын-туыс "сары кемпір" деп атаған. Анасы Рәзия дүниеден ерте өтіп, Бауыржан 3 жасынан бастап Қызтумас әжесінің қолында өседі.

1921 жылы бастауыш класты оқуға [[Аса (ауыл)|Аса]] интернатына түседі. 1924 жылдан бастап жеті жылдық мектепті [[Шымкент]] қаласында оқиды. Бұл сол өңірдегі 1924 жылы ашылған алғашқы жетіжылдық мектеп болатын. Бауыржан Момышұлымен бір сыныпта [[Әбділда Тәжібаев]] пен [[Құрманбек Сағындықов]] оқиды. 1928 жылы мектепті үздік бітіріп, [[Орынбор]] қаласындағы Қазақ Педагогикалық институтына оқуға түседі. Институт директоры Тоқтыбаев деген кісі болатын. Жас баланың қатты суықта жұқа киіммен жүргенін көріп, өзінің кабинетіне шақыртып алады. Баланың қолына бухгалтерияға қағаз жазып беріп, осы қағаз бойынша ақша алатындығын және сол ақшаға ауылға қайтатындығын айтады. Осындай тұрмыс жағдайына байланысты оқудан кетеді.<ref>[https://khabar.kz/kk/m-ra-at-mir-zholy/item/99673-mir-zholy-bauyrzhan-momysh-ly Өмір жолы. Бауыржан Момышұлы]</ref>

=== Соғысқа дейінгі өмірі ===

* 1928-1930 жылдары бастауыш мектепте ұстаздық етеді. Біраз уақыт аудандық атқару комитетінің жауапты хатшысы ретінде қызмет атқарады. Аудандық милицияда 6 айдай жұмыс істейді.
* 1932-1934 жылдар аралығында Қызыл Армия қатарында қызмет етеді. 1933 жылы полк мектебін бітіреді.
* Туған ауылына қайтып оралып, бірнеше жыл қаржы мекемесінде қызмет істейді.
* Атқару комитетіндегі қызметімен көзге түскен Бауыржан Тимофей Дубовиктің қолдауымен Шымкент өнеркәсіп банкінің экономисі болады. Осы қызметте жүрген уақытта 1936 жылы Республикалық банктің меңгерушісі Б.М.Барханның жолдамасымен Ленинградтағы Финанс академиясының жанындағы бір жылдық курсты бітіреді. Біліктілігін бағалаған басшылық оны КСРО өнеркәсіп банкінің республикалық басқармасына аға консультант ретінде тағайындайды.
* 1936 жылы жаңадан құрылып жатқан бөлімге взвод командирлігіне шақырылады. Бұл кезде [[рота]] командирі, [[полк]] штабы бастығының көмекшісі болады.
* 1939 жылы әкесі Момыш қайтыс болады.

=== Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары ===

* [[1941 жыл]]ы Қазақ әскери комиссариатының нұсқаушысы қызметін атқарады. Ұлы Отан соғысына 1941 жылдың қыркүйегінен бастап қатысты. 316 атқыштар дивизиясының жасақталуына белсене атсалысып, сол дивизия құрамында майданға аттанады.<ref>[https://qamshy.kz/article/62175-bauyrdgan-momyshuly-dgane-onynh-soghys-oneri Бауыржан Момышұлы және оның соғыс өнері]</ref>
* 1941 жылдың 26 қарашасында маршал [[Константин Константинович Рокоссовский|Рокоссовский]] полк командирі етіп тағайындайды.
* 1941-[[1945 жыл]]дары Панфилов атындағы 8-гвардиялық дивизияның батальон, полк командирі, соғыстың соңғы жылдары аталған дивизияның командирі болады.
* [[1942 жыл]]дың 6 маусымында "[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл Жұлдыз]]" орденімен марапатталады.
* [[1944 жыл]]ы денсаулығына байланысты Алматы госпиталіне жіберіледі.
* [[1945 жыл]]дың 16 қаңтарында Алматыға келген Бауыржанды ғалымдар соғыс туралы әңгіме-лекция өткізуге шақыртып, кездесу ұйымдастырады. Осы лекцияның стенограммасы кейінрек "[[Қанмен жазылған кітап|Соғыс психологиясы]]" деген атпен кітап болып басылды. Алғашында тек орыс тілінде жарық көрген бұл еңбек, 2010 жылы Бауыржан Момышұлының 100 жылдығына орай қазақ тілінде де жарық көрді.<ref>[http://www.kaztrk.kz/kaz/news/kultura/Bauirzhan_Momishulinin_Sogis_psihologijasi_atti_kitabi_ana_tilimizde_zharik_kordi.html Б. Момышұлының "Соғыс психологиясы" атты кітабының тұсаукесері өтті]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

Соғыс кезінде жеке басының қаһармандық ерлігімен және ұрыс жүргізудегі әскери шеберлігімен ерекше көзге түседі. Бірнеше рет жау қоршауынан жауынгерлерін аман-есен алып шығады. [[Мәскеу]] түбіндегі шайқастағы ерлігі сол кездің өзінде Одақ көлеміне аңыз болып жайылады. Осының негізінде орыстың белгілі жазушысы Александр Бек «Волоколамское шоссе» (қазақшасы «Арпалыс») повесін жазды. Бұл шығарма кейін бірнеше тілге аударылады.

Жауынгерлік іс-қимылдарға қатысты ұрыстан шығу, шегініс жасау тәсілдерінің арнайы тарау болып әскери жарғыға енуі, тактикада «ошақты» және «икемді қорғаныс» ұғымдарының қалыптасуы Бауыржан Момышұлының осындай тәжірибелерінің жиынтығы болып табылады. Бауыржан Момышұлы жау шептеріне ішкерлей еніп ұрыс жүргізу теориясын соғыс тәжірибесінде алғаш қолданушылардың және оны дамытушылардың бірі болды. 

====Мәскеу үшін шайқас====
[[File:Rus Stamp GSS-Momyshuli.jpg|right|300px|thumb|Момышұлыға арналған пошта бөлімі, 2010]]
[[Мәскеу шайқасы|Мәскеу түбіндегі шайқас]] Бауыржан Момышұлының өміріндегі ерекше кезең болды. Жас сардар, 1073 атқыштар полкінің батальон командирі, аға лейтенант Бауыржан Момышұлы сарбаздармен қақаған қыста Мәскеу түбінің омбы қарына малтыға жүріп, бес рет қоршауды жарып шығып, жалпы саны 27 рет қол бастап ұрысқа кіріп, соғыс тарихында болмаған тактикалық маневрлер жасап, әскери өнерге жаңалық енгізген. [[Командир]] Бауыржан Момышұлы жетік стратег, асқан тактик, [[психолог]] еді.

1941 жылдың 16-18 қараша күндері аралығында вермахтың Мәскеуге екінші дүркін шабуылы кезінде Б.Момышұлы басқарған батальон өз дивизиясынан қашықта Матронино селосының маңында Волоколамск тас жолыда аса ерлікпен соғысты. Комбаттың дарынды басшылығының арқасында неміс әскері бұл маңда 3 күнге іркіліп қалды. Бұл ерлігінен соң жас комбат өз сарбаздарын қоршаудан соғысқа қабілетті жағдайда алып шықты. 
 
Алайда аласапыран шақта қысылтаяң жағдайға ұшыраған кейбір полктердің батальон, роталарымен байланысы үзіліп, жауынгерлердің қай жерде, қандай халде екенін білу қиынға соғады. Сондай жағдайға ұшырағандардың бірі – Бауыржан басқарған бірінші батальон еді. Баукең енді шегінудің нақты жоспарын жасайды. Батальонның алдында жүретін он бес адамнан құрылған (алдыңғы жақты барлайтын) барлаушы қойып, взвод-взводпен бөлек-бөлек болып, бірінің ізімен бірін жүргізе жылжуды ұйғарады. Батальон алдындағы барлаушыларды аға лейтенант Рахимов пен саяси жетекші [[Мұхаметқұл Сләмқұлов]] басқарады.

Күндіз жау көзіне түспеу үшін жауынгерлеріне түнделетіп жүруді бұйырады. Күндіз қалың тоғайда тыныстап, түнде барлаушылар арқылы белгіленген бағытпен сақтана жүріп отырған жауынгерлер табандылық пен төзімділік көрсетіп, қалың қарағайлы тоғай ішінің қалың қарын омбылай жүре отырып, екі күннен кейін Новлянск пен Ивановск деревняларының аралығынан шығады. Барлаушылардың айтуынша, осы Ивановск деревнясында панфиловшылардың 1075-полкінің бірінші батальоны тұрады екен. Бұлар әлі шайқасқа қатыспағандықтан тың тұрады.

Әдісқой, тәжірибелі комдив [[Иван Васильевич Панфилов|И.В. Панфилов]] бұл полкті уақытша әдейі резервте ұстап тұр екен. «Б.Момышұлы басқарған батальон түгелдей жау қолынан қаза тауып, жойылып кетті» деген лақапты естіген олар түгелдей аман оралған жауынгерлерді зор қуанышпен қарсы алды. Бауыржан бастаған батальон жауынгерлерін көргенде И.В.Панфилов қуанғаннан көзіне жас алады. Иван Васильевич көптен көрмеген бауырын кездестіргендей Бауыржанды қаусыра құшақтай алып, бетінен сүйіп: «Жарайсың, сұңқарым!» деп арқасынан қағады.

19 гвардиялық атқыштар полкінің командирі ретінде 1941 жылдың 26-30 қараша күндері гвардия капитан Момышұлы Мәскеу облысының Соколово деревнясының маңында неміс әскерінің шабуылын 4 тәулік бойы қайтарып, сәтті ұрыс жүргізді. 1941 жылдың 5 желтоқсанында омыртқаға оқ тиіп, жарақат алды. Әзілхан Нұршайықовтың "Ақиқат пен Аңыз" кітабында Бауыржан өзін санбатқа жеткізгенде дәрігерлер дереу госпитальға апару керек деп шешкендігін, бірақ ол тапаншамен дәрігерді қорқытып, оқты сол жерде шығаруды бұйырғанын айтады. Оқты алып, жараны таңғаннан кейін капитан Бауыржан Момышұлы ұрыс алаңына қайта оралады.

Кеңес әскерлерінің 1942 жылғы қаңтар-ақпан айларындағы ұрыстарында 8-гвардиялық дивизияның Бауыржан Момышұлы басқарған полк жауынгерлері ерекше көзге түсті. Дивизия екі ай ішінде батысқа қарай 500-600 шақырым алға басып, фашистердің мыңдаған солдаты мен офицерлерін саптан шығарады, жаудың көптеген техникасын жойып жіберді.

1944  жылы Комдив болып жүрген кезінде Дубровка деревнясының маңында болған ұрыс кезінде тағы қатты жараланады. Өз айтуынша құйымшақпен жерден шығып тұрған темірге құлаған екен. Біраз уақыт атқа отыра алмай және шалқасынан жата алмай жүрді, бірақ госпитальге бармады.

Сол уақыттан 1944 жылдың  наурызына дейін госпитальде жатады. Сол жылы Бас Штабытың Әскери Академиясының жанындағы офицерлердің біліктілігін арттыру курстарын бітіріп шығады.

1945 жылдың 21 қаңтарынан бастап гвардия полковник Бауыржан Момышұлы Екінші Прибалтика майданының, 6 гвардиялық армиясының, 2 гвардия атқыштар полкінің 9 гвардия атқыштар дивизиясын басқарды. 1945 жылдың ақпан-наурыз айларында Бауыржан Момышұлы басқарған дивизия Приекуле станциясының солтүстік-батыс жағында орналасқан неміс әскерінің үш бекінісін бұзып өтеді. Дивизия шабуылының нәтижесінде 15 елді мекен босатылды, ал жау әскеріне үлкен зиян тиген болатын. 
 
Бауыржан Момышұлының қатардағы жауынгерлер жайлы айтқан нақылға бергісіз сөздері халқымыздың есінде. Даңқты [[қолбасшы]] солдаттың мінез-құлқын, парасатын, елі үшін шыбын жанын қиятын ерлігін ерекше бағалай білген. Соның арқасында оларды ерлік жеңістерге бастап, жігерлендіріп отырған.

Бауыржан Момышұлы соғыс жылдарында адуынды да қатал әскери басшы болып қана қойған жоқ, сонымен қатар қарамағындағы жауынгерлер мен офицерлердің ақылгөй жетекшісі, зерделі де білгір, байыпты да мейірман тәрбиешісі де бола білді.

Гвардия полковнигі Бауыржан Момышұлының 1990 жылдың 12 желтоқсанында туғанына 80 жыл толуына орай Кеңес Одағының Батыры деген жоғары атақ берілді. Б.Момышұлының «Әділет қашанда жеңеді, ол кешіксе де келмей қоймайды» деген сөзі шындыққа айналып, ел тілегі орындалды.

[[Сурет:Egemen Archive Momyshuly Margulan.jpg|нобай|[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Әлкей Марғұланмен]] бірге]]
[[Сурет:Бауыржан Момышулы 2.jpg|нобай|]]
=== Соғыстан кейінгі жылдары ===

* [[1946 жыл|1946]]-[[1948 жыл]]дары Ворошилов атындағы әскери академияның тыңдаушысы болады.
* 1948-1950 жылдары 49-атқыштар бригадасы командирінің орынбасары қызметін атқарады.
* [[1952 жыл]]ы Кеңес Әскері Бас Штабының жанындағы Жоғары әскери академияны тәмамдайды.
* [[1953 жыл]]ы  академик Ван-Чон-Худың басқаруымен келген Қытай делегациясымен кездеседі.
* Соғыстан кейін [[1950 жыл|1950]]-[[1955 жыл]]дары Кеңес Әскері әскери академиясында сабақ береді. 
* 1955 жылы желтоқсан айы соңында (45 жасқа толғанда) полковник атағымен отставкаға шыққан cоң, елге оралады. Елде біраз уақыт жұмыс табылмайды. Өмірбек Жолдасбек Қазақ Ұлттық Университетінің әскери кафедрасына жұмысқа алмақ болады. Алайда оған да қарсылық болған көрінеді. Батыр енді толықтай шығармашылықпен айналысады. Ол қазақ және орыс тілдерінде бірдей жазып, өз өміріндегі көрген білгендерін шығармаларына арқау етеді. Оның қаламынан туған, өмір шындығының негізіндегі тамаша [[роман]]ы мен [[әңгіме]], [[Повесть|повестері]] қалың оқушының іздеп оқитын шығармаларына айналады. Олар бірнеше қайтара басылып шығарылды.

==== Кубаға сапары ====
Бауыржан Момышұлы [[1963 жыл]]ы [[Фидель Кастро]]ның шақыруымен [[Куба]] еліне барады. Сапар барысында Куба басшысы Фидель Кастромен кездесудің реті келмеді, бірақ інісі Рауль Кастромен кездесіп, ол кісіге үлкен әсер қалдырды. Куба әскерилерінің (негізінен әртүрлі аудиторияның) алдында дәріс оқыды (“Куба кездесулері” (“Кубинские встречи”; орысша дайындалған баяндама, 11-21 қараша 1963 жылғы жазбалардан деген мәліметтермен 1986 жылғы Алматының “Жазушы” баспасында басылған орыс тіліндегі қос томдық шығармалар жинағының екінші томына 13 беттік мәтін боп кірді; алғаш сол жылы жарияланды<ref>Баурджан Момышулы. Собрание сочинений в двух томах. Том второй. Алма-Ата, издательство «Жазушы», 1986, стр. 276-289</ref>)). Кубаға барған саяхаты жайында "Куба әсерлері" (1975 жылы “Ұшқан ұя” жинағына үш әңгіме (“Жол үстінде”, “Олар менің есімде”, “Ол екеуміз”), “Ұшқан ұя” хикаятымен бірге кіргізілді, соның ішінде сапарнама мәтін көлемі – 130 бет) атты сапарнамалық кітап жазады. Бауыржан Момышұлы Фидель Кастро мен Эрнесто Че Гевараның үлгі тұтқан тұлғасы болған.

[[1963 жыл]]ы қарашада (11-21 қараша) Куба үкіметінен бірнеше қайтара шақыру келгендіктен, 10 күндік сапармен барып келеді.

[[1982 жыл]]ы 10 маусымда 71 жасына қараған шағында Алматыда дүние салады. [[Кеңсай зираты]]на қойылды.

==== Батырдың 100 жылдығы ====
[[Сурет:Momyshuly Monument in Almaty.jpg|нобай|Алматыда Бауыржанға қойылған [[Бауыржан Момышұлы ескерткіші (Алматы)|ескерткіш]]]]
[[2010 жыл]]ы қыркүйектің 14-і күні Алматыда «Қазақтың Бауыржаны» атты деректі фильм көпшілікке таныстырылды. Фильмді үкімет тапсырысымен Бауыржан Момышұлының 100 жылдық мерейтойына арнап режиссер Қалила Омаров түсірді <ref>Азаттық радиосы, Алматыда Бауыржан Момышұлы туралы деректі фильмнің тұсаукесері өтті, [http://www.azattyq.org/content/Kazakhstan_baurzhan_momyshuly_documentary_film/2157153.html]</ref>.

2010 жылы желтоқсанның 10-ы күні Алматыдағы 28 панфиловшылар саябағында кеңес-герман соғысының қаһарманы, жазушы Бауыржан Момышұлына тұрғызылған ескерткіш салтанатты жағдайда ашылды. Жалпы биіктігі 6 метрлік ескерткіштің тұғыры граниттен, ал батырдың мүсіні қоладан құйылған.<ref>[http://www.azattyq.org/content/Kazakhstan_baurzhan_momyshuly_2ww_hero_monument/2244251.html Азаттық радиосы, Алматыда Бауыржан Момышұлына ескерткіш ашылды]</ref>.

2010 жылы Республика бойынша Бауыржан Момышұлының 100-жылдығына арналған мерекелік іс-шаралар өтті.<ref>[http://kaz.gazeta.kz/art.asp?aid=81637 Таразда Бауыржан Момышұлының 100 жылдық мерейтойына арналған салтанатты шаралар өтуде]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

2010 жылы қыркүйек айында  Бауыржан Момышұлының 30 томдық шығармалар жинағы жарыққа шықты (Алматыдағы “Өнер” баспасы басып шығарды).<ref>[http://taraz.zhambyl.kz/index.php?action=news&type=5&lan=kaz&page=26&news_id=124&hoster=zhambyl Бауыржан Момышұлының 30 томдық еңбектер жинағы жарыққа шықты]</ref>

== Бауыржан Момышұлының әдеби шығармашылығы ==
Бауыржан Момышұлы жігіттік шағында-ақ ғашықтық жырлар, достарына, жерлестеріне арнау өлеңдер жазған. Оның алғы шептен жазған мақалалары мен өлеңдері, аудармалары майдан газеттерінде, «[[Егемен Қазақстан|Социалистік Қазақстан]]», «[[Казахстанская правда]]», «[[Қазақ әдебиеті (газет)|Қазақ әдебиеті]]» және басқа басылымдарда жарық көріп тұрған.<ref>[https://qazaqadebieti.kz/27337/bauyrzhan-momysh-lyny-ajtylma-an-erligi Бауыржан Момышұлының айтылмаған ерлігі]</ref>

Майданда ол [[күнделік]] жазып, ұрыс алаңында көрген-білгенін, басынан өткен жайттарды қағазға түсірді. Ол кез-келген жағдайда қарда да, жаңбырда да және тіпті қоршауда қалған кезде де жазба жүргізді. Осылайша, ол 38 жауынгерлік жазба кітапша жазды. Онда соғыс барысы, сарбаздардың ойы мен әрекеті туралы айтылады. Оның негізгі әдеби шығармалары оқырманды шыншылдығымен таңғалдырады. «Бір түннің тарихы» оның дарынды жазушы екенін жариялаған алғашқы туындысы.<ref>[https://stan.kz/kazaktyn-batyr-uly-bauyrzhan-momyshuly/ Қазақтың батыр ұлы Бауыржан Момышұлының өмірбаяны]</ref>

Бауыржан соғыс уақытында «Серігім», «Жазушыға», «Қалыбек аға», «Біреулерге», «Омарбекке», «Жардың мұңы», «Ғ-ға», «Ана тілін ардақта», «Досыма», «Толғау» атты өлеңдер жазған.

1952-1956 жылы «Офицердің күнделігі», «Бір түннің тарихы», «Біздің семья» деген алғашқы кітаптары жарық көрді.
=== Шығармалары ===
{{columns-list|3|
* [[Ұшқан ұя]] (Наша семья) ([[1953 жыл]], орысшасы; [[1975 жыл]], қазақшасы)
* [[Мәскеу үшін шайқас]] (За нами Москва) (1958 жыл, роман)
* [[Жауынгердің тұлғасы]] 
* [[Майдан]] 
* [[Майдандағы кездесулер]] 
* [[Генерал Панфилов]] 
* [[Төлеген Тоқтаров]] (бұл да аталған романның төртінші кітабында)
* [[Куба әсерлері]] (1963 жыл)
* [[Адам қайраты]] (“Мәскеу үшін шайқас” романының төртінші кітабында)
* [[Ел басына күн туса]]
* [[Қанмен жазылған кітап|Психология войны]]
* Ол екеуі (қазақша; орысша нұсқасы “Она”)
* Олар менің есімде (қазақша; орысша нұсқа “Я помню их”)
* Жол үстінде
* Куба әсерлері
* Музей апа (орысша)
* Она (орысша)
* Из строя в труд (из дневника писателя); “Қатардан еңбекке” (жазушы күнделігінен)
* Я помню их (орысша)
* Проблема литературного героя
* История одной ночи (орысша, бұл шығарма 1986 жылдық екі томның бірінші томында “За нами Москва” романынан бөлек боп енді)
* Бір түннің тарихы (“Мәскеу үшін шайқас” романына 1968 жылғы екі томдықтың бірінші томына бұ атаумен емес, жоғарыдағы бас романына төртінші кітапқа соның қазақша нұсқасы сюжеттік қалпы сақталып кіргізілді, бірақ орысша, қазақша мәтіндерінде “Мәскеу үшін шайқастағыдай” еп-елеуіңкі айырмашылықтар ұшан-теңіз)
}}

==Отбасы==
[[Сурет:Бауыржан Момышулы.jpg|нобай|]]
* '''Бибіжамал Мұқанқызы Момышкеліні''' — Бауыржаннан екі жас кіші, ақсары, сұлу кісі. Бибіжамал Мұқанқызынан тұңғыш баласы [[Бақытжан Момышұлы]] дүниеге келді. 
* '''Коркина Клавдия Григорьевна''' — опера театрының әртісі, сыған қызы. Бұл кісіден Елена Бауыржанқызы дүниеге келді (16.09.1947 жылғы)
* '''Бақытжамал Қалибекқызы''' — шет тілдер институтының аспиранты, 13 жыл бірге болды.
* '''[[Бақытжан Момышұлы]]''' - Бауыржан Момышұлының ұлы.
* '''Зейнеп Ахметова Бауыржанкеліні''' (1945 жыл, 18 қаңтарда туған) — келіні, Бақытжан Момышұлының жұбайы, жазушы, қазақы дәстүрлерді насихаттаушы.  Қайын атасы туралы мемуар кітаптар мен мақалалар жазады.

== Бауыржан Момышұлының аты берілген нысандар==
Қазақстанда батырдың атымен [[Алматы]], [[Тараз]], [[Атырау]], [[Семей]] қалалары және Жамбыл облысы [[Аса (ауыл)|Аса]] ауылындағы көшеге батырдың аты берілген:

===[[Астана|Астана қаласында]] ===
* [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Астана)|Бауыржан Момышұлы атындағы даңғыл]]

===[[Алматы|Алматы қаласында]]===
* [[Момышұлы атындағы көше (Алматы)|Бауыржан Момышұлы атындағы көше]]
* [[Бауыржан Момышұлы (метро бекеті)|Бауыржан Момышұлы атындағы метро бекеті]]
* №131 мектеп-лицейі және «Жас Ұлан» әскери мектебі

===[[Шымкент|Шымкент қаласында]]===
* [[Бауыржан Момышұлы даңғылы (Шымкент)|Бауыржан Момышұлы атындағы даңғыл]]
* №44 және № 120 мектептер

=== Жамбыл облысында ===
* Жамбыл облысының бұрынғы Бурное ауылы [[Бауыржан Момышұлы ауылы]] болып өзгертілген.
* [[Бауыржан Момышұлы ауылдық округі]]
* №45 қазақ классикалық гимназиясына Бауыржан Момышұлының есімі берілген және мектептің алдында Бауыржан Момышұлының бюсті орналастырылған.
* Тараз қаласында Бауыржан Момышұлы атындағы Жеңіс саябағы бар.

=== Ескерткіштер ===
<gallery perrow="5" widths="150px" heights="150px">
Момышулы Бауыржан (Бюст в Волоколамске).jpg|Волоколамскідегі бюст
Bauyrzhan Momyshuly.jpg|Кеңсай зиратында
Astana DSC04096 (7709592456).jpg|[[Бауыржан Момышұлы ескерткіші (Астана)|Астанадағы ескерткіш]]
Памятник Бауыржану Момышулы (г. Шымкент).jpg|[[Бауыржан Момышұлы ескерткіші (Шымкент)|Шымкенттегі ескерткіш]]
</gallery>

== Марапаттары ==
'''Соғыс кезінде'''
* 1942 жылы 6 маусымда «[[Қызыл Ту ордені|Қызыл ту]]» орденімен<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-chelovek_nagrazhdenie10020205/?backurl=/heroes/%3Flast_name%3D%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%26first_name%3D%D0%A3%D0%BB%D1%8B%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander:nagrady_nagrad_doc:nagrady_uchet_kartoteka:nagrady_ubilein_kartoteka:potery_doneseniya_o_poteryah:potery_gospitali:potery_utochenie_poter:potery_spiski_zahoroneniy:potery_voennoplen:potery_iskluchenie_iz_spiskov:potery_kartoteki:potery_vpp%26page%3D1 Қызыл Ту орденін беру туралы жазба]</ref>;
* 1944 жылы 1 мамыр<ref>[https://pamyat-naroda.ru/heroes/podvig-nagrada_kartoteka1273655018/?backurl=%2Fheroes%2F%3Flast_name%3D%D0%9C%D0%BE%D0%BC%D1%8B%D1%88%D1%83%D0%BB%D1%8B%26first_name%3D%D0%91%D0%B0%D1%83%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%BD%26group%3Dall%26types%3Dpamyat_commander%3Ana Документы о награждении, Фонд: Картотека награждений, Дело: шкаф 58, ящик 25]</ref> «Мәскеуді қорғағаны үшін» медалімен;

'''Соғыстан кейін'''
* 1945 жылы шілдеде  1 дәрежелі «[[Отан соғысы ордені|Отан соғысы]]», «[[Құрмет Белгісі ордені|Құрмет Белгісі]]» (03.01.1959) ордендерімен, «[[Қызыл жұлдыз ордені|Қызыл жұлдыз]]» (20.04.1953) орденімен.
* 1971  жылы «[[Еңбек Қызыл Туы ордені|Еңбек Қызыл ту]]» орденімен.
* КСРО Президентінің  1990 ж. 11 желтоқсандағы жарлығымен Б. Момышұлына 1941-1945 жылдары соғыста неміс-фашист басқыншыларына қарсы күресте асқан ерлігі мен қаһармандығы үшін «Кеңес Одағының Батыр атағы» берілді (медаль №11637).
* 2000 жылы «Ғасыр адамы» деп танылды

== Қызықты деректер ==
Ұлы Отан соғысы кезінде тек үш қазақ ірі әскери бөлімдерді басқарды. Бауыржан Момышұлы 1945 жылы дивизияны, [[Әбілқайыр Баймолдин]] 1944 жылы дивизия командирінің орынбасары, ал [[Ғалий Әділбекұлы Әділбеков]] 1942 жылы жеке танк бригадасын басқарды. «1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезіндегі Кеңес Қарулы Күштерінің корпус, дивизия және әскери-теңіз базалары командирлерінің анықтамалығына» сәйкес, жеке танк бригадаларының командирлері дивизия командирлеріне сәйкес келеді, себебі соғыстың бірінші кезеңінде танк дивизиялары таратылып, олардың негізінде танк бригадалары құрылды<ref>https://militera.org/books/pdf/h/sb_komandovanie-korpus-diviziya-vov.pdf</ref>.

Бауыржан Момышұлы үш қыздан кейін, әкесінің 53 жасында дүниеге келген.<ref>[https://qamshy.kz/article/33008-bauyrdgan-momyshuly-turaly-siz-bilmeytin-derekter Бауыржан Момышұлы туралы сіз білмейтін деректер]</ref>

== Бауыржан Момышұлы туралы ==
* [[1967 жыл|1967]] [[Ел басына күн туса (фильм)|«За нами Москва»]], Режиссері: [[Мәжит Сапарғалиұлы Бегалин|Мәжит Бегалин]], Бауыржан Момышұлын сомдаған: [[Кәукен Кенжетайұлы Кенжетаев|Кәукен Кенжетаев]]
* [[2010 жыл|2010]] - Қазақтың Бауыржаны (Деректі фильм) [[Қазақфильм]]. [[Қалила Нематұлы Омаров]]<ref>Тарихи тұлғалар. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”,  2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>
* [[2013 жыл|2013]] - [[Бауыржан Момышұлы (телесериал)]] Режиссері: Ақан Сатаев.
* [[Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)|Ақиқат пен аңыз]] - авторы [[Әзілхан Нұршайықов]] 
* [[Арпалыс (повест)|Волоколамск тас жолы]] - авторы [[Александр Альфредович Бек|Александр Бек]] 
* [[Восхождение к отцу]] - авторы [[Бақытжан Момышұлы]] 
* [[Во имя отца]] - авторы [[Бақытжан Момышұлы]] 
* [[Сыновья великого волка]] - авторы [[Бақытжан Момышұлы]] 
* [[Шуақты күндер]] - авторы [[Зейнеп Ахметова]]

== Бауыржан Момышұлының қанатты сөздері ==
{{columns-list|3|
{{cquote
|Опасызда Отан жоқ,<br>Отанда опасызға орын жоқ.
|type = 1
|author=
|source=
}}
{{cquote
|Тәртіпке бас иген құл болмайды!
|type = 1
|author=
|source=
}}
{{cquote
|Отаның үшін отқа түс — күймейсің.
|type = 1
|author=
|source=
}}
{{cquote
|Ептілік пен ерлік —<br>Ерге тән қасиет.
|type = 1
|author=
|source=
}}
{{cquote
|Сен жаудан қашсаң —<br>өмір сенен қашады.
|type = 1
|author=
|source=
}}
{{cquote
|Тәрбиелі — тәртіптің құлы,<br>Тәртіпті — елдің құлы.
|type = 1
|author=
|source=
}}
{{cquote
|Өз кітаптарым — өз балаларым. Олардың да Отаныма адал қызмет етуін қалаймын.
|type = 1
|author=
|source=
}}
{{cquote
|Үмітін жоғалтқан жан —<br>ешқашан үміттеніп көрмеген жан.
|type = 1
|author=
|source=
}}
{{cquote
|Елім деп езіліп, жұртым деп жұмылып,<br>елге қызмет ет.
|type= 1
|author=Бауыржан Момышұлы
|source=
}}
}}

==Тағы қараңыз==
* [[Сабыр Омарұлы Рахимов]]
* [[Рақымжан Қошқарбаев]] 
* [[Иван Васильевич Панфилов]]
* [[8-ші гвардиялық атқыштар дивизиясы|Панфиловшылар дивизиясы]]
* [[Александр Альфредович Бек]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
{{Commonscat|Baurzhan Momyshuly}}
* [http://abai.kz/node/1357 Бауыржан Момышұлы. Қазақ тілі туралы пікір]
* [https://e-history.kz/kz/news/show/418/ Бауыржан Момышұлы туралы 13 дерек]
* [https://egemen.kz/article/6680-on-boyy-ar-namystan-dgaralghan Өн-бойы ар-намыстан жаралған]
* [http://zhasalash.kz/ruhaniyat/9077.html «Бiр адамды екi қайтара сынаудың қажетi жоқ»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170419120553/http://zhasalash.kz/ruhaniyat/9077.html |date=2017-04-19 }}

{{Бауыржан Момышұлы шығармалары}}

{{Жақсы мақала}}
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Қазақстан әскерилері]]
[[Санат:Бас штабтың Әскери академиясы түлектері]]
[[Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері]]
[[Санат:КСРО аудармашылары]]
[[Санат:Қазақстан мемуаршылары]]
[[Санат:КОКП мүшелері]]
[[Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер]]