Янг Чжэньнин бетінің бастапқы мәтінін қарау

{{Ғалым
 |Есімі                  = Янг Чжэньнин
 |Шынайы есімі           = 楊振寧<br />杨振宁<br />Yáng Zhènníng
 |Суреті                 = HD.3F.010 (11086446676)(Chen Ning Yang).jpg
 |Сурет ені              = 
 |Сурет тақырыбы         = Янг, 1976 жыл
 |Туған күні           = 1.10.1922
 |Туған жері           = [[Хэфэй]] округі, [[Қытай Республикасы (1912—1949)|Қытай Республикасы]]
 |Қайтыс болған күні     =18.10.2025 
 |Қайтыс болған жері     = {{қайтысболғанжері|Бейжің|Бейжіңде}}, [[Қытай Халық Республикасы]]
 |Азаматтығы             = [[Қытай]] <br>[[АҚШ]] (1964–2015)
 |Ғылыми аясы            = бөлшектер физикасы
 |Жұмыс орны             = {{Unbulleted list
  |[[Цинхуа университеті]]
  |[[Стони Бруктағы Нью-Йорк мемлекеттік университеті]]
  |[[Біліктілікті арттыру институты]]
  |[[Гонконгтағы Қытай университеті]]
  |[[Чикаго университеті]]
  |[[Лейден университеті]]
}}
 |Ғылыми дәрежесі        = 
 |Ғылыми атағы           = 
 |Альма-матер            = {{Unbulleted list
  |[[Ұлттық оңтүстік-батыс біріккен университеті]]
  |[[Цинхуа университеті]]
  |[[Чикаго университеті]] (1948)
  |[[Пекин университеті]]
  |[[Нанкай университеті]]
}}
 |Ғылыми жетекші         = [[Эдвард Теллер]]
 |Атақты шәкірттері      = 
 |Несімен белгілі        = әлсіз өзара әрекеттесулердегі паритеттің сақталмау мүмкіндігінің теориялық болжамы, абелдік емес габаритті өрістер теориясы (Янг-Миллс өрістері)
 |Марапаттары            = {{Нобельдік медаль}} [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы]] ([[1957 жыл ғылымда|1957]]) <br /> {{АҚШ ұлттық ғылым медалі|1986}} [[АҚШ Ұлттық ғылым медалі]] ( 1986)
 |Қолтаңбасы             = 
 |Қолтаңба ені           = 
 |Сайты                  = 
 |Commons            = 
}}
'''Янг''' ('''Ян'''{{Efn|Қытай тілінен [[Палладий транскрипция жүйесі]] бойынша}}) '''Чжэньнин''' ({{Lang-en|Chen-Ning Franklin Yang}}, [[Дәстүрлі қытай жазуы|дәст.]] {{Zh-c|楊振寧|杨振宁|Yáng Zhènníng}} [[Қытай жазуы|жеңілд.]]{{Lang-zh2|杨振宁}}<span>,</span> ''Яң Джынниң''; [[1 қазан]]<ref>Кейбір дереккөздер 22 қыркүйек деп қате көрсетілген.</ref> [[1922 жыл]], [[Хэфэй]] – [[18 қазан]] [[2025 жыл]], [[Бейжің]]) — қытайлық және америкалық [[Физика|физик]].

[[Қытай ғылым академиясы]]ның академигі (2017; 1994 жылдан шетелдік мүшесі), [[АҚШ Ұлттық ғылым академиясы]]ның шетелдік мүшесі (2015; 1965 жылдан мүше), Лондон корольдік қоғамы (1992), [[Ресей ғылымдар академиясы]] (1994), Папа Ғылым академиясының мүшесі (1997).

== Өмірбаяны ==
1922 жылы [[Аньхой]] провинциясының [[Хэфэй]] қаласында дүниеге келген. 1929 жылы отбасы [[Бейжің]]ге көшті, онда оның әкесі, математика профессоры Янг Кечуан Цинхуа университетінде сабақ берді.

[[Жапония]] Қытайға басып кірген кезде, Цинхуа университеті [[Куньмин]] қаласына көшті, онда ол Ұлттық оңтүстік-батыс біріккен университетімен байланысты болды. Янг жаңа университетке оқуға түсті, онда Ли Чжэндаомен бірге ол апта сайын [[Чикаго]]дан дәріс оқуға келетін атақты астрофизик, профессор Субраманян Чандрасекармен бірге оқыды. 1942 жылы Янг топтар теориясы және молекулалық [[спектр]]лер туралы мақаласымен [[физика]] бакалавры дәрежесін алды, ал 1944 жылы реттіліктен тәртіпсіздікке ауысудың статистикалық теориясы бойынша [[Докторлық диссертация|диссертация]] қорғап, [[магистр]] дәрежесін алды. 1945 жылы Ұлттық оңтүстік-батыс біріккен университетінің стипендиясы бойынша [[Чикаго университеті]]не [[Энрико Ферми]]дің қарамағында жұмыс істеу үшін оқуға түсті. Оның 1948 жылы Эдвард Теллердің жетекшілігімен ұсынылған докторлық диссертациясы «Ядролық реакциялардағы бұрыштық таралуы және сәйкестік өлшемдері туралы» ({{Lang-en|«On the Angular Distribution in Nuclear Reaction and Coincidence Measurements»}}). 1949 жылы Янг пен Ферми [[Пион|пи-мезондар]] [[нуклон]] мен антинуклонның байланысқан күйі деп есептей отырып, [[Күшті әсерлесу|күшті әрекеттесетін]] элементар бөлшектің алғашқы композициялық моделін ұсынды.

Чикагода тағы бір жыл физика мұғалімі болып жұмыс істегеннен кейін институт директоры [[Роберт Оппенгеймер]]дің басшылығымен Принстондағы (Нью-Джерси) іргелі зерттеулер институтына ауысты. 1953 жылдың күзінде Янг Лонг-Айлендтегі, [[Нью-Йорк]]тегі Брукхейвен ұлттық зертханасында бас физик болды. Ол 1955 жылы Іргелі зерттеулер институтында физика профессоры болды және ол Теориялық физика институтының профессоры және директоры ретінде Лонг-Айлендтегі Стони-Бруктағы Нью-Йорк мемлекеттік университетіне көшкенге дейін тағы 11 жыл сол қызметте қалды.

1983 жылы ол Үшінші дүние ғылым академиясының,<ref>{{Cite web|url=https://twas.org/twass-42-founding-members|title=Founding Fellows {{!}} TWAS<!-- Заголовок добавлен ботом -->|accessdate=2018-02-05|archivedate=2017-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170614230943/https://twas.org/twass-42-founding-members|deadlink=no}}</ref> қазіргі Дүниежүзілік ғылым академиясының (TWAS) негізін қалаушы 42 мүшесінің бірі болды.

1999 жылы Қытайға бір кездері өзі бітірген [[Цинхуа университеті]]не оралды.

2015 жылы ол 1964 жылы натурализациялау кезінде алған АҚШ азаматтығынан<ref>{{Cite web|title=Quarterly Publication of Individuals, Who Have Chosen To Expatriate, as Required by Section 6039G|url=https://www.federalregister.gov/documents/2015/10/27/2015-27281/quarterly-publication-of-individuals-who-have-chosen-to-expatriate-as-required-by-section-6039g|work=Federal Register|accessdate=|archivedate=2017-02-22|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170222193911/https://www.federalregister.gov/documents/2015/10/27/2015-27281/quarterly-publication-of-individuals-who-have-chosen-to-expatriate-as-required-by-section-6039g|deadlink=no}} {{Ref-en}}</ref> бас тартты.

== Ғылыми шығармашылық ==
Янгтың Нобель сыйлығын алған басты еңбегі — қазіргі уақытта (2009) теріске шығарылған екі іргелі сақталу заңының бірі болып табылатын «жұптық сақталу заңын» жоққа шығару. Паритеттің сақталуының мәні, шамамен айтқанда, мынада. Сіз айна алдында отырсыз деп елестетіңіз. Онда сіз тек шағылысуды көресіз. Сіздің бейнеңіз — солақай, бірақ солақайлар бар. Оның жүрегі оң жақта, бірақ солай болуы мүмкін. Ақырында, оның белоктар, ДНҚ және т.б. молекулалары сіздікінен сол жақ қолғап пен оң жақ қолғап сияқты ерекшеленеді, олай болмайды, бірақ негізінен мұндай нысандар болуы мүмкін еді. Алғаш рет [[Вольфганг Паули]] тұжырымдаған жұптылықтың сақталу заңы айнаның «осы» жағындағы кез келген процестің шағылысуы айна жоқ сияқты жүреді және біз «басқада» жағында нақты процесті байқайтын едік. Бұл заң энергияның сақталу заңы сияқты айқын қарастырылды. Соған қарамастан, Янг Ли Чжэндаомен бірге [[Әлсіз әсерлесу|әлсіз өзара әрекеттесулерді]] теріске шығарудың теориялық мүмкіндігін көрсетті. Бұл [[Ву Цзяньсюн]] тәжірибесінде өте дұрыс көрсетілді және 1957 жылы Янг пен Ли [[Нобель сыйлығы|Нобель сыйлығын]] алды. Сондай-ақ Янгтың инварианттылықты калибрлеу (Янг-Миллс теориясы) және кванттық статистикалық физика (Янг және Ли теоремалары) бойынша жұмысы үлкен маңызға ие.

== Марапаттары және ғылыми тану ==
* [[Физика саласындағы Нобель сыйлығы|Физика бойынша Нобель сыйлығы]] (1957)
* {{Аударылмаған 5|Ten Outstanding Young Americans}}  (1957)
* Гиббс лекциясы (1962)
* Румфорд сыйлығы (1980)
* АҚШ ұлттық ғылым медалі (1986)
* Оскар Клейн медалі (1988)
* {{Аударылмаған 5|Медаль Бенджамина Франклина (Американское философское общество)||de|Benjamin Franklin Medal (American Philosophical Society)}}  (1993)
* Бауэр сыйлығы (1994)
* Альберт Эйнштейн медалі (1995)
* Н.Н. Боголюбов атындағы сыйлық (1996)
* Онсагер сыйлығы (1999)
* Король Фейсал халықаралық сыйлығы (2001)

== Ескертпелер ==
{{Notelist}}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Храмов Ю. А. Янг Чженьнин (Yang Chen Ning) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші ред. және қосымша бас. – М.: Наука, 1983. – Б.315. – 400 б. — 200 000 дана. 
* ЯН ЧЖЭНЬ-НИН, Янг (Yang) // Экслибрис — Яя. — М. : Совет энциклопедиясы, 1978. — Б. 515. — (Үлкен Совет Энциклопедиясы: [30 томда] / бас ред.  А. М. Прохоров; 1969—1978, 30 т.).

== Сілтемелер ==
* ''Ч. Янг.'' [http://ufn.ru/ru/articles/1958/9/c/ «Паритеттің сақталу заңы және симметрияның басқа заңдары». Нобель дәрісі] сайтында Мұрағаттық көшірме // Успехи Физических Наук, 66-том, 1-шығарылым, 1958 жылғы қыркүйек
* [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/1957/yang/ Нобель комитетінің сайтынан ақпарат]{{Ref-en}}
* [http://insti.physics.sunysb.edu/itp/ Стони Бруктағы Нью-Йорк университетінің Янг Чжэннинг теориялық физика институтының сайты] Мұрағаттық көшірме{{Ref-en}}
* [http://insti.physics.sunysb.edu/~yang/ Янг Чжэннингтің Стони Бруктағы Нью-Йорк университеті сайтындағы басты беті] сайтында Мұрағаттық көшірме{{Ref-en}}
* [https://web.archive.org/web/20100106120955/http://www.phy.cuhk.edu.hk/people/teach/cnyang/cnyang.html Гонконгтағы Қытай университетінің веб-сайтындағы Янг Чжэннингтің басты беті]{{Ref-en}}
{{DEFAULTSORT:Янг, Чжэньнин}}
{{Физика саласындағы Нобель сыйлығы 1951—1975}}
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар]]
[[Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)]]
[[Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Жапон ғылым академиясының құрметті мүшелері]]
[[Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері]]
[[Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері]]
[[Санат:Қытай ғылым академиясының шетелдік мүшелері]]
[[Санат:Чикаго университеті түлектері]]
[[Санат:АҚШ физиктері]]
[[Санат:XX ғасыр физиктері]]