Қазақстан аумағындағы мемлекеттілік тарихының зерттелуі Қазақ мемлекеттілігі тарихын зерттеудегі бұрмалаушылықтар бетінің бастапқы мәтінін қарау

[[Еуразия]] мен [[Қазақстан]] жеріндегі көшпелі [[қоғам]]ның даму эволюциясы туралы білесіңдер. Көшпелілердің [[әлем]]дік өркениетке қосқан үлесі, көшпелілер мен отырықшылар арасындағы өзара тиімді [[байланыс]]тардың жергілікті этностық негізде жүргендігі туралы танып білдіңдер.

Көшпелілердің [[тарих]]ына арналған еңбектер XVIII ғасырдан бастап пайда болды. Оның көпшілігінде көшпелілердің саяси-әлеуметтік мәселелері қарастырылып, көшпелілер ешқашан таптық, [[қоғам]]ға жетпеген, оларда мемлекет болмаған делінді. Ал мемлекеттің алғашқы нышандары бар деп есептеген зерттеушілер оны өте беделді [[тайпа]] көсемдерінің релімен байланыстырды.

Осындай мағынадағы [[еңбек]]тер XIX—XX ғасырларда да жарық көрді. Дегенмен шетелдерде жарияланған еңбектердің көпшілігінде [[Көшпелілік|көшпелілерде]] мемлекет болғандығы мойындалды. Олар бірақ көшпелілердегі мемлекеттіктің және империялардың пайда болуын тек жаулап [[алушылық]]пен байланыстырды. Олардың ойынша, көшпелілердегі [[мемлекет]]тер сол қоғамның өз ішінде қалыптасқан [[өндірістік]] [[заңдылық]]тар арқылы емес, көшпелілердің отырықшы [[халық]]тарды жаулап алуы, солардан үйрену арқылы пайда болған дейді.

Көшпелілер өркениетінің құрамдас белігі болып табылатын қазақ [[мемлекет]]інің пайда болуы мен дамуының тарихы тереңде жатыр. Негізін Керей мен Жәнібек салған Қазақ хандыгы XV ғасырдың 60—70-жылдары құрылды. "Сонда Қазақстан аумағында оған дейін мемлекет болмаған ба?" деген заңды сұрақ туады. Жалпы, бұған дейінгі [[Қазақстан]] тарихнамасында XV ғасырдың екінші жартысынан XIX ғасырға дейін [[өмір]] сүрген Қазақ хандығы да мемлекет ретінде саналған жоқ. Тек "қыргыз- қайсақтардың үш ордасы" деп есептелді. Көшпелі қоғам рулық-тайпалық. бірлестіктерден ғана тұрады. Сондықтан "көшпелілер отырықшы-егінші елдер мен халықтарды жаулап алмайынша, өз мемлекетін құра алмайды" делінді. Бұл ұлыдержавалық [[көзқарас]] патша үкіметінің ресми өкілдері ғана емес, [[буржуазия]]лық тарихнама өкілдері тарапынан да қолдау тапты. Отарлық саясат патша [[үкімет]]інің "мәдениет пен өркениет" миссиялары туралы сөздерімен бүркемеленді. Патша шенеуніктері: "Қазақтар — жартылай жабайы, көшпелі халық", — десе, буржуазиялық тарихшылар: "Қазақтар — жартылай алғашқы қауымдық сатыда тұрған [[халық]], оларда рулық [[құрылыс]] үстемдік етеді", — деген қорытынды жасады.

Кеңес дәуіріне дейінгі [[Ресей]] тарихшылары: "Қазақтарда мемлекет те, хандық та болған жоқ, хан деген сөз қатардағы ру, тайпа басы мағынасында ғана қолданылды", — дейді. Бұл [[көзқарас]] бойынша патшалық Ресейдің қоғамдық-экономикалық [[құрылыс]]ы "тұрпайы", "көшпенді бұратаналардан" әлдеқайда жоғары болғандықтан, оларды Ресейдің жаулап алуы ілгерілеушілік қадам болды.

Кеңес дәуіріндегі кейбір зерттеушілер: "Көшпелілерде мемлекет қалыптасып үлгерген жоқ, олар тек шаруашылық қауым деңгейінде өмір сүрді", — дейді. Олардың пікірі бойынша, көшпелілер таптық [[қоғам]] құра алмады, жерге жеке меншік болмағандықтан, [[мемлекет]]тік құрылым да болған жоқ. Көшпелі мал шаруашылығы қауымның бытыраңқы, шашыраңкы жағдайын қажет етеді.

Сөйтіп, [[дүние]] жүзі халықтарының [[тұрмыс]]-[[Тіршілік|тіршілігін]], саяси құрылысын еуропалық үлгімен кесіп-пішетін ғалымдар дүниежүзілік тарихтағы түркі-монғол көшпелілерінің рөлін толығымен жоққа шығарды. [[Еуропа]] мен [[Ресей]] ғалымдарының басым көпшілігінің Шығыс халықтарының [[тарих]]ына деген осындай көзқарастарын еуроцентризм деп атайды.

==Көшпелі қоғамда мемлекеттіліктің пайда болуы және оның ерекшеліктері==
[[Мемлекет]] элементтері ежелгі және орта ғасырларда пайда болды. Монғолдардың тұсындағы мемлекеттік [[құрылым]]ға дербес ұлыстық жүйе енгізілді. Мысалы, зерттеуші Г.Федоров-Давыдов [[Шыңғыс хан]] империясының әскери [[қуат]]ын жабайы көшпелілерден тұрғандығынан емес, ұйымдасқан мемлекеттің болғандығымен түсіндіреді.

Қазақ мемлекеттілігінің пайда болу [[тарих]]ын оқып-үйренгенде, көшпелілер [[өркениет]]і қағидалары тұрғысынан қарастырылады. Себебі Ұлы далада көшпелі өндіріс тәсілі үстем болды. Соңғы жылдардағы [[ғалым]]дардың зерттеулерінде қазақ халқының мемлекеттігі болғандығы толығымен мақұлданды. Мәселен, тарихшы ғалым М.Қозыбаев мемлекеттілік болу үшін қандай белгі-нышандар керек екендігін айта келіп: "Ұлы далада мемлекеттік құрылымдар, [[тайпа]] [[одақ]]тары мен [[қағанат]]тар [[Еуропа]]дан ерте пайда болды, — деп атап көрсетті. — Қазақ хандығында мемлекетке тән негізгі [[белгі]]лер болған", — деп тұжырымдады.

XX ғасырдың 30—50-жылдарында көшпелілердің феодалдық [[мемлекет]]і туралы пікір орнықты. Бұл [[көзқарас]] бойынша, "көшпелілер адамзат дамуының жалпы арнасында жүре отырып, таптық [[қатынас]]тарға жетті" деген тұжырым жасалды.

Кезінде ағылшын экономисі А. Смит мал көшпелілерде ертеден жеке меншікке айналғандықтан, оларда мүліктік және [[әлеумет]]тік жіктелу де, қоғамдық саяси институттардың құрылуы да тез жүретіндігін атап көрсеткен болатын.

Шынында, алғашқы [[еңбек]] бөлінісі бақташы [[тайпа]]лардың бөлініп шығуынан бастау алып, маманданған көшпелі мал өсіруге ауысқан кезден-ақ (б.з.д. 2-мыңжылдықтың соңы — 1-мыңжылдыктың басы) малға жеке меншік, мүлік теңсіздігі өмірге келді. [[Жетісу]] мен [[Оңтүстік Қазақстан]] аумағындағы сақ, үйсін, ғұн, каңлыларда біздің заманымыздың шегінде мемлекеттік белгілер пайда болды.

Дегенмен Батыс [[Еуропа]] елдеріндегі мемлекеттің қалыптасуы және дамуымен салыстырғанда өзгешеліктер болды. Оған [[шаруашылық]]тың даму ерекшелігі тікелей [[әсер]] етті. Шығыс елдеріндегі көшпелі қоғамда ру-тайпа [[байланыс]]тарының берік болғандығы белгілі. Көшпелі [[өркениет]] кезінде баскару рулық-тайпалық негізде жүрді

Ал көшпелілердің мемлекеттік [[құрылым]]ына тән ерекшеліктердің көпшілігі бұл [[мемлекет]] құрамындағы халықтардың көшпелі [[өмір]]-[[тұрмыс]]ына байланысты. Атап айтар болсақ, көшпелі мемлекеттерде ешқашан жоғарыдан шексіз билік орнату мүмкін емес еді. Себебі орталықтан қысымшылық күшейген [[жағдай]]да халықтың басқа тайпа немесе мемлекеттік бірлестіктің қол астына, қамқорлығына көшіп кетуі әбден мүмкін болды. Сондай-ақ басқа [[тайпа]] бірлестігінің билікті басып алу мүмкіндігі үнемі төніп тұрды.

Келесі бір [[ерекшелік|ерекшелігі]] — көшпелі мемлекетте жоғары саяси билікті жүзеге асыруда әулеттік үстемдік [[орын]] алғанымен, бұл үстемдік ру-тайпа өкілдерінің билеушіні сайлап қою мүмкіндігімен шектеліп отырды. Бұл да [[дала]] демократиясының бір көрінісі еді.

Сонымен бірге бұл [[мемлекет]]те тұрақты әскер болған емес. Қажет болғанда кез келген көшпелі әскер [[қатар]]ына қосылатын.

Бүгінгі танда тарихи үдерістерге бұрынғы қоғамдық-экономикалық [[формация]] өлшемімен қарау және өркениеттік тұрғыдан бағалау қалыптасып келеді. [[Өркениет]]ке тән белгілердің бірі — мемлекеттің болуы. Демек, басқару ұйымының болуы өркениеттің ішкі [[құрылым]]ының бір бөлігі ғана. Егер көшпелілер өркениеті бар болса, оларда мемлекеттің болуы да заңды [[құбылыс]] екендігі мақұлданды.

[[Мемлекет]] — өте күрделі [[құбылыс]], біртұтас табиғи этномәдени және әлеуметтік [[организм]]. Демек, оны бір-бірімен [[байланыс]]ты экономикалық, әлеуметтік, саяси, этностық, мәдени үдерістердің [[Жиынтық|жиынтығы]] (кешені) ретінде кең көлемде түсіну қажет. Ең бастысы — [[қоғам]]дағы этностық сана-сезімнің нығаюы ғана оның мемлекет ұйымына бірігуіне алғышарт бола алады.

Көшпелілер де отырықшы [[халық]]тармен салыстырғанда өзіне тән ерекшелігі бар мемлекеттік формаларды [[өмір]]ге әкелді. Олар көшпеліліктен туындайтын рулық (патриархалдық) төртіптерді дамыта отырып, мемлекеттік [[дәреже]]сіне жеткізді. Қазақ хандығы көшпелі [[мемлекет]] болды. Отырықшылық оның мемлекеттік құрылымының бір ғана элементі еді. Сол сияқты Қазақ хандығы қазақ жерінде бұрыннан өмір сүрген әтносаяси бірлестіктердің; [[заң]]ды жалғасы болып табылады.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т. б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}


[[Санат:Қазақстан тарихы]]


{{Kz-hist-stub}}