Ерзурум бетінің бастапқы мәтінін қарау

{{Елді мекен
 |статусы                 = қала 
 |қазақша атауы           = Ерзурум
 |шынайы атауы            = Erzurum 
 |сурет                   = [[File:Erzurum555.jpg|290px]]
 |жағдайы                 = 
 |ел                      = Түркия
 |елтаңба                 = 
 |ту                      =  
 |елтаңба сипаттамасы     = 
 |ту сипаттамасы          = 
 |елтаңба ені             = 
 |ту ені                  = 
  |lat_dir= N|lat_deg= 39|lat_min= 54|lat_sec= 35
  |lon_dir= E|lon_deg= 41|lon_min= 16|lon_sec= 32
  |CoordAddon             = 
  |CoordScale             = 
 |шекара түрі             = 
 |кестедегі шекара        = 
 |ел картасының өлшемi    = 
 |аймақ картасының өлшемi = 
 |аудан картасының өлшемi = 
 |аймақ түрі              =  
 |аймағы                  = 
 |кестедегі аймақ         = 
 |аудан түрі              = 
 |ауданы                  = 
 |кестедегі аудан         = 
 |қауым түрі              = 
 |қауым                   = 
 |кестедегі қауым         = 
 |ішкі бөлінісі           = 
 |басшының түрi           = Уәли
 |басшысы                  =  Мехмет Секмен (Mehmet Sekmen)
 |құрылған уақыты         = 
 |алғашқы дерек           = 
 |бұрынғы атаулары        = Карин, Ардзн, Арзен, Эрзурум, Арзерум
 |статус алуы             = 
 |жер аумағы              = 
 |биiктiктiң түрi         = 
 |орталығының биiктігі    =  
 |климаты                 = 
 |ресми тілі              = Түрік тілі
  |тұрғыны                = 361 235 тұрғын
  |санақ жылы             = 
  |тығыздығы              =  
  |шоғырлануы             = 
  |ұлттық құрамы          = 
  |конфессионалдық құрамы = 
  |этнохороним            = эрзурумдық
 |уақыт белдеуі           =  
 |DST                     =  
 |телефон коды            =  +90 442
 |пошта индексі           = 25x xxx
 |пошта индекстері        = 
 |автомобиль коды         = 25
 |идентификатор түрі      = 
 |сандық идентификаторы   = 
 |ортаққордағы санаты     = Erzurum
 |сайты                   = http://www.erzurum-bld.gov.tr/
 |сайт тілі               = tr
}}

'''Ерзурум''', '''Ерзерум''', '''Арзерум'''<ref name="ЭСБЕ 1">{{ВТ-ЭСБЕ|Эрзерум}}</ref> ({{lang-tr|Erzurum}}, көне атаулары: Карин, Карано, Каликала, Федосиополь, Ардзн-Рум, Арзен) — [[Түркия]]ның солтүстік-шығысындағы қала, Эрзурум илының (ил — Түркияның әкімшілік бөлінісінің аталуы) әкімшілік орталығы. Халық саны 361 235 мың адам. Теңіз деңгейінен 1700 м биіктікте орналасқан. Климаты – [[қоңыржай климат|қоңыржай]]. Қаладағы «Азизе Аныты» атты ескерткіш [[Ресей]]-[[Түріктер|Түрік]] соғысы кезінде қала тұрғындарының көрсеткен ерлігі үшін тұрғызылған еді. Қалада Түркияның атақты қолбасшысы [[Мұстафа Кемал Ататүрік|Ататүрік]] атындағы университет бар.

== Тарихы ==
Эрзурум көнеармяндық '''[[Карин]]''' ({{lang-hy|Կարին}} немесе Гарин-Калаба) [[Карин]] қаласына жатады)<ref name="slovari.yandex.ru"/><ref>[http://www.wholeearth.ru/photo/sec9/pos2255 Эрзурум (Тұркия)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131102085641/http://www.wholeearth.ru/photo/sec9/pos2255 |date=2013-11-02 }}</ref>. Карин атауын гректер өз тілінде «Карано» деп атаса, арабтар Каликала деп атаған. Византия императоры ІІ Феодосий (408—450 жж.) қаланы нығайтып, 421 жылы оған «Феодосиполь» деген атау берді<ref name="slovari.yandex.ru">[http://slovari.yandex.ru/dict/monarchs_antiquity/article/rim/rim-185.htm?text=Карин%20область%20в%20Армении&stpar3=1.1 Рыжов К. В. Все монархи мира. Древняя Грекия. Древний Рим. Византия]{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://slovari.yandex.ru/dict/bse/article/00093/73600.htm?text=Эрзурум&stpar3=1.2 Эрзурум В БСЭ]{{Deadlink|date=March 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. 502 жылы қала уақытша парсылардың билігінде болды. Осылайша VI ғасырда қала тұрғындарының басым бөлігі [[Хамадан]]ға көшірілді. Ерте ортағасырдан бері қала шығыс әлеміне Армениядағы кілем жасаудың орталығы ретінде кеңінен танылды. 647 жылы Хабиб бастаған арабтар қаланы жаулап алады. Одан кейін де қаланы жаулап алуға гректер қосылады, бірақ 1000-жылдан кейін қала гректерден азат болды.

1047 жылы көршілес жатқан көне армян қаласы Ардзн парсылардан соққы көріп, тұрғындары Каринге қашады. Осы кезден бастап Карин қаласы Ардзн-Рум деп аталды. Қаланың жаңа атауы 'Ромейлердің Ардэні' деген мағына береді (византиялықтар және гректердің көпшілігі өздерін ромейлер деп атаған; грекше 'Арзен Ромей'). Эрзурум атауы осы атаулардың фонетикалық өзгеріске ұшыраған түрі. 1049 жылы қаланы түріктер жаулап алды. Соқтығыс кезінде халықтың басым бөлігі аяусыз қырылды. Византиялық хронист Иоанн Скилицаның ақпараты бойынша, Эрзурумды алу кезінде  140 мың адам өлтірілді. Cандар тым асыра сілтеп айтылса да, түрік-селжұқтардың соққысы жергілікті армян және грек халықтарына ауыр зардабын тигізгені анық<ref>Каждан А. П. Новые исследования по византийской демографии // http://vremennik.biz/opus/BB/29/52013</ref>.

1201 жылы Эрзурум селжұқтардың, ал 1247 жылы моғолдардың қолына өтті. XV ғасырда Самарқандқа жол тартқан испандық тарихшы Руи Гонсалес Де Клавихо саяхат кезінде мынадай деректерді көзі шалған:
{{start citation}}Қала жазықтықта орналасқан. Онда тас қабырғалар мен мұнаралар және қамалдар бар. Қала халқының тығыздығы төмен, мұнда керемет шіркеу бар. Бұл шіркеу бұрын осында қоныстанған армян христиандарының шіркеуі еді{{end citation|қайнары=Самарқандтағы Темір сарайына бара жатқан саяхатшы күнделігінен}}<ref>[http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Klavicho/frametext4.htm Руи Гонсалес Де Клавихо "Дневник путешествия в Самарканд ко двору Тимура" часть 2]</ref>
[[File:1680 Erzerum map Turcicum imperium by Frederik de Wit BPL 15917 detail.png|thumb|250px|Эрзурумның 1680 жылғы картасы]]
1472 жылы қала парсылардың қолына өтті, ал 1522 жылдан бастап бұл аумақты түріктер билей бастады. Иван Паскевичтің басшылығымен орыстар түріктерді жеңіп, 1829 жылдың шілдесінде Эрзурумды жаулап алды. Нәтижесінде пашалық Эрзурум өзінің басты қаласымен Ресей билігіне өтті, бірақ Адрианополь келісіміне сәйкес (1829 жыл, қыркүйек) қала сұлтанға қайтарылды. 1877 жылы Мұхтар-паша Аладжинда болған қақтығыста Соганлуг арқасына қарай кері шегінеді. Ал бұл аймақ генерал Гейман әскерінің бақылауында болатын. 23 қазанда Гейман әскері Деве-Бойну маңында қайта шабуылдады. Түріктер Эрзурумға кері шегінуге мәжбүр болды. Қаланы ескертусіз басып алу әрекеті жүзеге аспады. Гейман әскері қамалдың маңайындағы қысқы пәтерлерде қоныстанды. 1878 жасалған келісім бойынша Эрзурум ақпан айында орыс әскерлерінің бақылауында болып, [[Берлин тарактаты]]на сәйкес Түркияға қайтарылып берілді. 1895 жылы қалада армяндарға қарсы Эрзурум қырғыны болды. 1916 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1916 жылдың сәуірінен 1917 жылдың жазына дейін қала Кавказ майданының орыс әскерімен дайындық жүргізді. 1919—1920 жылдар аралығында Эрзурумда алғашқы түрік ұлттық қозғалысының орталығына айналды; Эрзурумда алғашқы түрік ұлттық ассамблеясы құрылды. XXI ғасырдан бастап қалада қысқы спорт ойындары дамып келеді. 2011 жылдың 27 қаңтарында Эрзурумда XXV Қысқы универсиада өтті.

== Климаты ==
Эрзурум климаты таулы климатқа жатады. Қала теңіз деңгейінен жоғары тұрғандықтан Түркияның ең суық қалаларының бірі саналады. 
{{Қаланың ауа райы
 | Ені  = 70 
 | Жағдайы = center
 | Жер_ілік = Эрзурум
 | Дерекнама  = [http://www.pogoda.ru.net/climate/36870.htm Ауа Райы мен Климат]

 | Қаң_ор =-9.9             | Қаң_ор_ж-ш =19.3
 | Ақп_ор =-8.2            | Ақп_ор_ж-ш = 23.1
 | Нау_ор =-2.2             | Нау_ор_ж-ш = 31.6 
 | Сәу_ор =5.5             | Сәу_ор_ж-ш = 53.9 
 | Мам_ор =10.4             | Мам_ор_ж-ш = 67.2 
 | Мау_ор =14.9             | Мау_ор_ж-ш = 45.1 
 | Шіл_ор =18.3             | Шіл_ор_ж-ш = 26.2
 | Там_ор =19.3             | Там_ор_ж-ш = 17
 | Қыр_ор =14.4             | Қыр_ор_ж-ш = 21.3
 | Қаз_ор =7.8             | Қаз_ор_ж-ш = 47
 | Қар_ор =0.1            | Қар_ор_ж-ш =32.2 
 | Жел_ор =-6.6            | Жел_ор_ж-ш =21.4 
 | Жыл_ор = 5.3             | Жыл_ор_ж-ш =405.3

 | Қаң_ор_мин =-15.2        | Қаң_ор_макс =-4.3
 | Ақп_ор_мин =-13.6         | Ақп_ор_макс =-2.5
 | Нау_ор_мин =-7.1         | Нау_ор_макс =3.1
 | Сәу_ор_мин =-0.1       | Сәу_ор_макс =11.5
 | Мам_ор_мин =3.7         | Мам_ор_макс =16.9
 | Мау_ор_мин =6.7         | Мау_ор_макс =21.9
 | Шіл_ор_мин =10.6         | Шіл_ор_макс =26.9
 | Там_ор_мин =10.4         | Там_ор_макс =27.4
 | Қыр_ор_мин =5.5         | Қыр_ор_макс =23.1
 | Қаз_ор_мин =1.0         | Қаз_ор_макс =15.4
 | Қар_ор_мин =-5.1        | Қар_ор_макс =6.3
 | Жел_ор_мин =-11.5         | Жел_ор_макс =-1.4 
 | Жыл_ор_мин = -0.7        | Жыл_ор_макс =11.7

 | Қаң_а_мин =-36          | Қаң_а_макс =7.7
 | Ақп_а_мин =-37           | Ақп_а_макс =9.6
 | Нау_а_мин =-33.2         | Нау_а_макс =21.4
 | Сәу_а_мин =-22.4            | Сәу_а_макс =26.5
 | Мам_а_мин =-7.1          | Мам_а_макс =27.2
 | Мау_а_мин =-5.6         | Мау_а_макс =31.0
 | Шіл_а_мин =-1.8         | Шіл_а_макс = 35.6
 | Там_а_мин =-1.1          | Там_а_макс =36.5
 | Қыр_а_мин =-6.8          | Қыр_а_макс = 33.3
 | Қаз_а_мин =-14.1         | Қаз_а_макс =27.0
 | Қар_а_мин =-34.3         | Қар_а_макс =17.8
 | Жел_а_мин =-37.2      | Жел_а_макс =14.0
 | Жыл_а_мин =-37.2          | Жыл_а_макс =36.5
}}

== Қала ескерткіштері ==
Қаланың тарихи маңызды ескерткіші «Азизе Аныты» ескерткіші. Бұл ескерткіш Эрзурум халқының Орыс-түрік соғысында жасаған ерліктері үшін қойылған<ref>[http://www.vilar-tours.ru/guide_book/turkey/ost_anatoly/ Түркия — Восточная Анатолия<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131011043453/http://www.vilar-tours.ru/guide_book/tu%D0%BBrkey/ost_anatoly/ |date=2013-10-11 }}</ref>. Эрзурумның оңтүстігінде, қаладан 5 км жерде [[Паландокен]] атты таулы курорт бар. Қаланың тарихи жерлері мен орталықтарының қатарында Тортум көлі, Тортум сарқырамасы, XIII ғасырда селжұқтар салған Аракс көліндегі Чобандеде атты 220-метірлік көпір, Пасинер және Олту атты қамалдар бар<ref>http://www.kultur.gov.tr/RU/Genel/BelgeGoster.aspx?1C04EA51480895DA7A2395174CFB32E189593F297AD6282C Түркия республикасының мәдениет министрлігі</ref>.
[[File:Citadel of Erzurum.JPG|thumb|right|250px|Эрзурум қамалы]]
* [[Геотермалды қайнар]]лар: Ылыджа және Думлу;
* Пасинлер [[минералды су]]ы 
* Тортум бұлағы
* Эрзурум, Ашкале, Джинис, Пыртын, Хыныс, Топраккале, Каледжик, Испир, Олту, Авник, Бардыз (Газилер), Тортум, Агджа, Азорт, Унгюзель, Хасанкале және Ван [[қамал]]дары.
* Шіркеу және Котарус (Читаризон) қаласы
* [[Мешіт]]тер:<ref>[http://www.erzurum.bel.tr/city_guide/city_guide.asp?cg=2&dt=2 Достопримечательности Эрзурума] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101006144856/http://erzurum.bel.tr/city_guide/city_guide.asp?cg=2&dt=2 |date=2010-10-06 }}</ref>
** Эрзурумдағы ұлы мешіт (Атабеков мешіті ретінде де танымал) — 1562 жыл
** Лала Мұстафа паша мешіті — 1562 жыл
** Мұрат паша мешіті — 1573 жыл
** Әли аға мешіті — 1608 жыл
** Каферие мешіті —1645 жыл
** Бояхане мешіті — 1566 жыл
[[File:Erzurum centre.JPG|thumb|right|250px|Эрзурум орталығы]]
** Нарманлы мешіті — 1738 жыл
** Ибрагим-паша мешіті — 1748 жыл
** Шейх мешіті — 1720 жыл
** Дервиш Қажы мешіті — 1718 жыл
** Дервиш Аға мешіті — 1718 жыл
** Первизоғлы мешіті — 1716 жыл
** Дженнетзаде мешіті — 1786 год
** Февзие-Шейх уль-ислам мешіті — 1700 жыл
** Айяз Паша мешіті — 1545 жыл
** Гюрджу Мехмет Паша мешіті — 1648 жыл
** Қасым Паша мешіті — 1667 жыл
** Эсат Паша мешіті — 1853 жыл
** Кемхан паша мешіті — 1654 жыл
** Көсе Өмер Аға мешіті — 1771 жыл
** Арслан Паша мешіті — 1664 жыл
** Шаруа мешіті
* Чифте Минарели и Якутие медресесі (Хатуние деген атпен де танымал)
* Ахмедие, Куршунлу, Первизоглу, Шейхлер және Кадыоглу медреселері
* Эрзурум және Испира қамалдарының мешіттері; Тепси мұнарасы
* Лала паша, Мұрат паша, Гюльджю Капысы (Али Аға), Бояхане, Джаферие, Куршунлу (Фейзие), Первизоглу, Дервиш Аға, Гюмрюк, Бакырджи, Нарманлы, Ибрагим паша, Шейхлер, Дженнетзаде, Топал Чавуш, Чарши (Тугрул Шах), Арслан паша, Сиваслы, Сүлейман хан және Бардыз мешіттері
* [[Қабір]]лер: Эмир Салтук (Мелик Гази), Каранлык, Гюмюшлю, Джиджиме Султан, Рабия Хатун, Мехди Аббас (Эмир Шейх), Эврени, Сөйлемез Ана, Сөйлемез Баба, Мысри Зиннун, Феррух Хатун, Гюльпери Хатун
* Ташхан керуен-сарайы (Рустем паша)
* Бояхане, Лала паша, Кырк Чешме, Мұрат паша және Сарай моншалары
* Чобандеде, Дервиш Аға және Кюпели [[көпір]]лері
* Эрзурум археологиялық мұражайы
* Эрзурумдағы конгрес мұражайы.

== Эрзурумнан шыққан атақты тұлғалар ==

* Ованнес Аветаранян ''(туған кездегі есімі — Мехмет Шүкри)'' — армяндық христиан  миссионері.
* Маркос Вафиадис — Грекияның коммунистік партиясы қайраткерлерінің бірі және Грекияның демократиялық армиясының генералы. 
* Грант Гамбарян — армян жазушысы (1894—1915), армян геноциді кезінде қайтыс болды. 
* Армен Гаро (Гарегин Пастермаджян) — армян ұлт-азаттық қозғалысының қайраткері, Арменияның халық қаһарманы
* Аршак Гафавян (Кери, 1858—1916) — армян ұлт-азаттық қозғалысының қайраткері.
* Джемал Гюрсел — түрік әскери және қоғамдық қайраткері, Түрік республикасының президенті.
* Оваким Кочолозян — армян ұлт-азаттық қозғалысының қайраткері.
* Аристакес Ластиверци — XI ғасырдағы армян тарихшысы.
* Ованнес (Вардкес) Серенгюлян — осман парламентінің Эрзурумнан сайланған депутаты.
* [[Нене Хатун]] — түрік халқының батыр әйелі.
* Гурген Яникян — армян инженері, жазушы.

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Түркия қалалары]]


{{stub}}