Сабаншы

2026-02-09T18:57:56Z

~2026-89818-2:

{{Taxobox
| name = Сабаншы
| status = NT
| trend = down
| status_system = iucn3.1
| status_ref =
| image = Otocolobus manul -Zurich Zoo-8a.jpg
| image_width=300px
| image_caption = ''O. m. manul''
| regnum = [[Жануарлар]]
| phylum = [[Хордалылар]]
| classis = [[Сүтқоректілер]]
| ordo = [[Жыртқыштар]]
| familia = [[Felidae]]
| subfamilia = [[Felinae]]
| genus = '''''Otocolobus'''''
| species = '''''O. manul'''''
| binomial = ''Otocolobus manul''
| binomial_authority = [[Peter Simon Pallas|Pallas]], 1776
| range_map = Pallas's Cat area.png
| range_map_caption = Сабаншы ареалы
}}
'''Сабаншы''' (''Otocolobus manul'' немесе ''Felis manul'') — [[жыртқыштар]] сабының [[мысықтәрізділер]] тұқымдасына жататын аң.

[[Қазақстан]]да [[Маңғыстау таулары|Маңғыстау]]да, [[Үстірт (Маңғыстау)|Үстірт]]те, [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар]] жотасында, [[Қаратау жотасы (Тянь-Шань)|Қаратау]]да, [[Тянь-Шань]]да, [[Іле Алатауы|Іле]], [[Жетісу Алатауы|Жетісу]] (Жоңғар) Алатауларында, [[Тарбағатай жотасы|Тарбағатай]]да, [[Оңтүстік Алтай жотасы|Оңтүстік Алтай]]да, [[Сарыарқа (Солтүстік Қазақ жазығы)|Сарыарқа]]да тараған.

Дене мөлшері үй мысығындай, тұрқы 52 — 65 см, салм. 4 — 5 кг. Үлпілдек жүні ашық сұр, қоңырқай түсті, арқасында көлденең жіңішке 6 — 7 қара жолағы болады. Құйрығы келте, арқасындағы 8 қара жолағы анық көрінеді. Құлақ қалқандары өте кішкентай, самайында шоқша сақалы бар. Шөл далада тіршілік етеді. Інін жартас арасына салады, ірі кеміргіштердің індерін де мекендейді. Ақпан — наурыз айларында мауығып, сәуір — мамырда [[мысық]]тайды (2 — 8 аралығында). Қорегі — кемірушілер (тоқалтістер, шақылдақтар), торғайтәрізді құстар. Жемін ымыртта, түнде аулайды. Сабаның кәсіптік маңызы шамалы болғанымен ғылыми мәні құнды. Саны өте аз, сондықтан қорғауға алынып, [[Қазақстанның Қызыл кітабы]]на енгізілген.<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 - том</ref>

==Күйі==
III-ші санат. Барлық таралу аймағында сирек кездесетін түр. Қазақстаннан басқа [[Ресей]]дің, [[Қырғызстан]]ның, [[Түркменстан]]ның Қызыл кітаптарына енегізілген.

==Гендік қорын сақтау үшін таксонның маңызы==
Қазақстан [[фауна]]сында туыстың 6 түрінің бірі, ал дүниежүзілік фаунада туыстың 30 түрінің бірі.

==Таралуы==
Түрдің ареалы [[Закавказье]], Алдыңғы және Орталық Азияны қамтиды. Қазақстанда сабаншы Маңғышлақ, Үстірт, [[Қызылқұм (шөл)|Қызылқұм]], Сарыарқа, Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы, Тарбағатай, [[Сауыр жоталары|Сауыр]], [[Қалба жотасы|Қалба]] және Оңтүстік Алтайда таралған. Барлық жерде оқта-текте ғана жолығады. Таралу аймағы қысқаруда.

==Мекендейтін жерлері==
Тасты шөлейтті қыраттар, биік тау жоталары, кеміргіштер көп болатын жазық далалар.

==Саны==
XX ғ. Ортасына дейін Сарыарқада, шығыс және батыс Жоңғар Алатауында едәуір болды; осы аудандардан дайындау мекемелеріне оншақты оның терісі тапсырылып тұрды. XX ғ. 80-шы жылдары Жоңғар Алатауында сабаншы сирек кездесетін болды. Тек [[Тентек (өзен, Жетісу облысы)|Тентек]] және [[Жаманты (өзен)|Жаланты]] өзендері мен [[Сарыбөрік|Сарыбөктер]] маңында бірең-сараңы ғана кездесті. Басқа аудандарда соңғы отыз жыл ішінде 1 мысық Шелек селосында, біреуі – [[Қапшағай]]да, екеуі – Үлкен Бөгеті тауында , бірі – Сөгеті ойпатында кездесті. Бұл мысықтың саны [[Алтай таулары|Алтайда]], [[Ресей]]де, [[Өзбекстан]]да да азая түсуде.<ref>Красная книга Казахстана, 3 изд., А., 1996.</ref>

==Негізгі шектеуші факторлар==
Браконьерлік, іштен өлуі, жұт жылдар, өрттер.

==Биологиялық ерекшеліктері==
Отырықшы аң, бірақ қар қалың түскен жылдары қоныстарын ауыстыруы да мүмкін. Өздерінің жатақтарын құздар қуысына салады; суырлардың індерінде пайдаланады. Кешкілік көбіне жемін іздеп шығады. Негізінен, ұсақ кеміргіштермен және шақылдақтармен қоректенеді. Ақпан-наурызда күйлеп, сәуір-мамыр айларында 2-ден 8-ге дейін балаларын туады. Жаулары – [[қасқыр]], [[түлкі]], [[иттер]], [[жыртқыш құстар|ірі жыртқыш құстар]].<ref>Гептнер, Слудский, 1972; 2. Слудский, 1973; 3. Шнитников, 1936; 4. Анненков, 1992; 5. Елкин, 1979; 6. Барашкова, 2005; 7. Нуратдинов, 1979.</ref>

==Қолда өсіру==
[[Хайуанаттар бағы]]нда ұсталады және жақсы көбейеді.

==Қабылданған қорғау шаралары==
[[СИТЕС]]-тің 2-ші қосымшасына енген. Бірқатар ұлттық партнер мен қорықшаларда қорғалады.

==Қорғауды керек ететін шаралар==
Ерекше қорғалатын табиғи территориялар ұйымдастыру, браконьерлермен күресу, өртті болдырмау.

==Зерттеу үшін ұсыныстар==
Сабаншының негізгі таралған аудандарын (қыста) және экологиясын зерттеу қажет.

== Дереккөздер ==
<references/>

{{commons|Otocolobus manul}}

[[Санат:Мысықтәрізділер]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер]]
[[Санат:1776 жылы зерттелген жануарлар]]
[[Санат:Азия сүтқоректілері]]

Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Сабаншы