Қанапия Темірболатұлы Телжанов

2025-11-11T12:04:28Z

~2025-32808-83: /* Шығармашылығы */

[[Сурет:Қ.Телжанов.tif|thumb|right|200px|Қанафия Темірболатұлы Телжанов]]
'''Қанафия Темірболатұлы Телжанов''' ([[1 мамыр]] [[1927 жыл|1927]], [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Уәлиханов ауданы]] - [[30 қыркүйек]], [[2013 жыл|2013]], [[Алматы]]) – [[кескіндемеші]], қазақ монументті кескіндеме өнерінің негізін салушылардың бірі, [[педагог]], қоғам қайраткері, [[Қазақ КСР]]-інің (1963) және [[КСРО]]-ның (1978) халық суретшісі, [[КСРО]] Көркемсурет академиясының корреспондент мүшесі (1967), Халықаралық жоғары мектебі ҒА-ның құрметті (1995) және ҚР Ұлттық ғылым академиясының (2003) академигі.

== Өмірбаяны ==
[[Керей (тайпа)|Керей]] тайпасның [[Тарышы]] руының [[Ақсары (ру)|Ақсары]] бөлімінен шыққан.<ref>{{Cite web|url=http://kerey.kz/?p=12608|title=Есбол Күрсарыұлы (1550-1654) {{!}} Kerey.kz/Керей.кз|website=kerey.kz|access-date=2021-12-28}}</ref>
* Суретшілік өнерге деген қабілет-икемі бойынан ерте байқалған Телжанов 1937 жылы [[КСРО Көркемсурет академиясы]] жанындағы дарынды жасөспірімдер көркемсурет мектебіне қабылданды.
* 1941 – 44 жылы эвакуациямен [[Ресей]]дегі [[Киров облысы]]ның [[Халтурин ауданы]]ндағы [[Русаново]] селосында тұрды.
* 1947 жылы [[Алматы көркемсурет училещесі]]н (педагогы Л.П. Леонтьев) бітірген.
* 1953 жылы [[Ленинград]]тың (қазіргі [[Санкт-Петербург]]тің) кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтының кескіндеме факультетін (академик М.И. Авиловтың шеберханасы бойынша) бітірген.
* 1953 – 1958 жылы [[Алматы театр-көркемсурет училещесі]]нде ұстаз.
* 1964 – 1968 жылы [[Қазақстан суретшілер одағы]] Басқармасының төрағасы, КСРО Суретшілер одағы Басқармасының хатшысы әрі мүшесі (1964 – 1986) болды.
* 1973 – 1986 жылы Қазақтың көркемсурет галереясының (қазіргі ҚР Мемлекеттік өнер музейі) директоры.
* 1978 жылдан Алматы мемлекеттік театр-көркемсурет институтында педагогикалық қызметпен айналысты: [[бейнелеу өнері]] (1978 – 1993), одан кейін [[академиялық кескіндеме]] (1993 – 2000, Қазақтың мемлекеттік көркемсурет академиясында, 2000 жылдан – Қазақ ұлттық өнер академиясында) кафедраларының меңгерушісі; 1981 жылдан [[профессор]].

== Шығармашылығы және өнері ==
[[Сурет:Қ.Телжанов.Көкпар.1960ж.tif|thumb|right|200px|Қ.Телжанов.Көкпар.1960 ж.]]
[[Сурет:Қ.Телжанов.Атамекен.1958ж..tif|thumb|right|200px|Қ.Телжанов.Атамекен.1958 ж.]]
* Алғашқы көркем шағын жанрлық туындысы – “Жамал” картинасы (1955, [[Мәскеу]], [[Третьяков]] галереясы) арқылы одаққа танылды.
* Қазақ бейнелеу өнеріне елеулі бетбұрыс әкелген “Еңбек адамдары” атты топтамасына (“Атамекен”, “Домбыра әуендері”, екеуі де 1958; “Көкпар”, 1960; “Тыныштық” 1964; “Кеңес”, 1966) 1967 жылы Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы берілді.
* Төңкеріс тақырыбындағы монументті полотнолардың “Қазақстан 1918 жылдары” (1957), “Революция күзетінде” (1980 – 81), “Бастау” (1967), “Қазан” (1970), “Бозаралдықтар” (1972) атты триптихтердің
* тұрмыстық (“Бүркіт салу”, 1964; “Қыз қуу”, 1966)
* ұлттық (“Абылай”, “Бостандық үшін”, 1990) тақырыптағы еңбектердің авторы.
* Телжанов жеке басқа табынушылық кезеңінің қасіретіне (“Yйде”, 1965) алғашқылардың бірі болып қылқалам тартқан суреткер.
* Телжановтың “Алғашқы рет” (1954), “Қарлығаш” (1958), “Күн сәулелі өлкеде” (1960), “Жеңіс” (1975, “Төңкеріс күзетінде – 11” (1988), т.б. туындыларынан лиризмге толы асқақ поэзия байқалады.
* Суретші кескіндемелік монументті картиналарымен қатар графикалық еңбектер (“Венеция” графикалық топтамасы, 1961) жасаған. Әскери жанрдағы еңбектері үшін 1968 жылы М.Б. Греков атындағы күміс медальға ие болған.
* “Қазақстанның бейнелеу өнері” (М., 1974; қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде) және “Қазақ КСР-інің мемлекеттік өнер музейі” (А., 1981; қазақ, орыс, неміс, француз және ағылшын тілдерінде) альбомдарын құрастырып, алғы сөзін жазды.
* 1949 жылдан Телжанов шығармалары респ., бұрынғы ТМД елдерімен қатар халықаралық көркемсурет көрмелерінде (Венгрия, ([[Венгрия]], [[Финляндия]], [[ГДР]], [[Үндістан]], [[Чехословакия]], [[Румыния]], [[Югославия]], [[Польша]], [[Бельгия]], [[Цейлон]], [[Бирма]], [[Швеция]], [[Дания]], [[Ауғанстан]], [[Моңғолия]], [[Канада]], [[Мексика]], т.б.) қойылған. Телжановтың картиналары [[Қазақстан]]ның (негізінен [[Алматы]] қаласындағы ҚР Мемлекеттік өнер музейінде), [[Ресей]]дің ([[Мәскеу]] қаласындағы [[Третьяков]] галереясында) мұражайларында және шетелдердегі жекеменшік галереялар қорында ([[АҚШ]], [[Қытай]], [[Жапония]], т.б.) сақтаулы.

== Қоғамдық қызметі ==
* ҚР Үкіметі жанындағы бейнелеу және сәулет өнері саласы бойынша Мемлекеттік сыйлық жөніндегі комитеттің (1962 жылдан)
* КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы әдебиет пен өнер саласы бойынша Лениндік сыйлықты тағайындау жөніндегі комитетінің (1964 – 1968)
* Дүние жүзі мұражайлары халықаралық кеңесінің (1982, Мәскеу қаласы) мүшесі болды.
* 6 – 7-сайланған [[Қазақ КСР]]-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

== Марапаттары ==
* Қазақ КСР еңбек сіңірген суретшісі (1961)
* Қазақ КСР халық суретшісі (1963)
* КСРО халық суретшісі (1978)
*Ш. Уәлиханов атындағы КСРО премиясы ([[Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы]])
* [[Отан ордені]] (2005)
* [[Парасат ордені]] (1998)
* [[Қызыл Ту ордені]]
* Халықтар достығы ордені
* [[Құрмет Белгісі ордені]] (1959)
* [[Еңбек ардагері медалі (КСРО)]]
* [[Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі]]
* «Тың жерлерді игергені үшін» медалі
* [[Астана медалі]]
* М.Б.Греков атындағы күміс медалі (1968).

== Отбасы ==
Әкесі Т.[[Темірболат Мұхаметжанұлы Телжанов|Телжанов]] белгілі қоғам қайраткері.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Қанапия Телжанов туындылары}}
[[Санат:1 мамырда туғандар]]
[[Санат:1927 жылы туғандар]]
[[Санат:Уәлиханов ауданында туғандар]]
[[Санат:30 қыркүйекте қайтыс болғандар]]
[[Санат:2013 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан кескіндемешілері]]
[[Санат:КСРО суретшілері]]
[[Санат:Қазақстан халық суретшілері]]
[[Санат:КСРО халық суретшілері]]
[[Санат:Отан орденінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Парасат орденінің иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Астана медалінің иегерлері]]

[[Санат:Тың жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары]]

Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қанапия Темірболатұлы Телжанов