Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Ханой

2025-12-29T18:14:38Z

Ziv: → File has been renamed on Commons (:c:GR)

{{Елді мекен
|статусы = қала
|қазақша атауы = Ханой
|шынайы атауы = {{lang-vi|Hà Nội}}
|сурет = Hanoi Montage.jpg
|жағдайы = Астана
|ел = Вьетнам
|елтаңба =
|ту = Flag of Hanoi (proposal).svg
|елтаңба сипаттамасы =
|ту сипаттамасы =
|елтаңба ені = 100px
|ту ені = 100px
|lat_dir = N|lat_deg = 21|lat_min = 06|lat_sec =
|lon_dir = E|lon_deg = 105|lon_min = 49|lon_sec =
|CoordAddon =
|CoordScale =
|шекара түрі =
|кестедегі шекара =
|ел картасының өлшемi = 270
|аймақ картасының өлшемi =
|аудан картасының өлшемi =
|аймақ түрі =
|аймағы =
|кестедегі аймақ =
|ел картасы =
|аймақ картасы =
|аудан картасы =
|аудан түрі =
|ауданы =
|кестедегі аудан =
|қауым түрі =
|қауым =
|кестедегі қауым =
|ішкі бөлінісі = 10 қалалық аудан, 18 ауылдық аудан, 1 қала
|басшының түрi =
|басшысы = Нгуен Дык Чунг
|құрылған уақыты = 1010
|алғашқы дерек =
|бұрынғы атаулары = Тханглонг, Донгдо, Донгкуан, Донгкинь, Бактхань және т.б.
|статус алуы = 2 қыркүйек 1945
|жер аумағы = 3344,7
|биiктiктiң түрi =
|орталығының биiктігі =
|климаты =
|ресми тілі = вьетнам
|тұрғыны = 7 588 000
|санақ жылы = 2015
|тығыздығы = 1927,90
|шоғырлануы =
|ұлттық құрамы = [[вьеттер]], [[Хань (халық)|қытайлар]], [[мыонгтар]]
|конфессионалдық құрамы =
|этнохороним =
|уақыт белдеуі = +7
|DST =
|телефон коды = +84 4
|пошта индексі = 10
|пошта индекстері =
|автомобиль коды =
|идентификатор түрі =
|сандық идентификаторы =
|ортаққордағы санаты = Hanoi
|сайты = http://www.hanoi.gov.vn/
|сайт тілі =
}}
'''Ханой''' ({{lang-vi|Hà Nội}}, тьы-ном 河内) — [[Вьетнам]] елордасы. Елдің халық саны бойынша екінші орын алады. Саяси, білім, мәдени және ірі өнеркәсіп орталығы. 2008 жылы жер аумағы бойынша әлемдегі 17 ірі қалалар қатарына кірді.

==Бауырлас қалалар==
*{{Flagicon|Hong Kong}} [[Гонконг]]
*{{Flagicon|Turkey}} [[Анкара]], [[Түркия]]
*{{Flagicon|Poland}} [[Варшава]], [[Польша]]<ref name="Warsaw">{{cite web |url=http://www.um.warszawa.pl/node/2920?page=0,3 |title=Miasta partnerskie Warszawy - Strona 4 |work=um.warszawa.pl |publisher=Biuro Promocji Miasta |date=2005-05-04 |accessdate=2011-06-17}}</ref>
*{{Flagicon|France}} [[Тулуза]], [[Франция]]
*{{Flagicon|Thailand}} [[Бангкок]], [[Тайланд|Таиланд]]
*{{Flagicon|Japan}} [[Фукуока префетурасы]], [[Жапония]]
*{{Flagicon|Russia}} [[Мәскеу]], Ресей<ref>{{cite web|url= http://www.vnbusinessnews.com/2008/07/hanoi-days-in-moscow-helps-sister.html|title= Hanoi Days in Moscow help sister cities}}</ref>
*{{Flagicon|China}} [[Бейжің]], [[Қытай|Қытай Халық Республикасы]]
*{{Flagicon|Philippines}} [[Манила]], [[Филиппин|Филиппиндер]]
*{{Flagicon|South Korea}} [[Сеул]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]]
*{{Flagicon|Cambodia}} [[Пномпень]], [[Камбоджа]]<ref>[http://www.phnompenh.gov.kh/sister-cities.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130823113543/http://www.phnompenh.gov.kh/sister-cities.php|date=2013-08-23}}</ref>
*{{Flagicon|Indonesia}} [[Джакарта]], [[Индонезия]]
*{{Flagicon|Iran}} [[Исфаһан|Исфахан]], [[Иран]]

==Суреттер==
<center><gallery>
Сурет:Pen Tower in Hanoi.jpg|''Tháp Bút'' (Pen Tower) with a phrase "''Tả thanh thiên''" (meaning "Write on the sky") next to Hoàn Kiếm Lake (2007)
Сурет:Presidential Palace Hanoi 388606781 40a24f0ceb.jpg|Presidential Palace, Hanoi (formerly Place of The Governor-General of French Indochina)
image:vietnam national convention center.jpg|Vietnam National Convention Center on Pham Hung Boulevard
image:CathedraleSTJosephHanoi.jpg|The cathedral St-Joseph
image:bao_tang_my_thuat.jpg|National Museum of Fine Art
image:Cẩm Tú Palace inside Thống Nhất Park 07-05-2007.jpg|Park of Reunification (former Lenin park)
image:Hanoi Skyline.JPG|Hanoi skyline
image:Hanoi Skyline panorama.JPG|Hanoi Skyline panorama
File:LongBienBridgeHanoi1.jpg|Long Biên Bridge seen from a rural island looking towards the city centre
File:Hanoi_cho_dong_xuan.jpg|Dong Xuan Market
File:Hanoi_chua_tran_quoc_1.jpg|Tran Quoc pagoda
</gallery></center>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commons|Hanoi}}
* [http://www.hanoi.gov.vn/ Ханой қаласы ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221120439/http://www.hanoi.gov.vn/ |date=2009-02-21 }}
{{Сыртқы сілтемелер}}{{Азия елордалары}}

[[Санат:Ханой]]
[[Санат:Азия елордалары]]
[[Санат:Миллионер қалалар]]

Нұржан Кемерұлы Әшімбетов

2025-07-22T19:45:21Z

Ziv: (GR) File:Герб Павлодара, РК.jpg → File:Павлодар таңбасы.png → File replacement: update to transparent version (c:c:GR)

{{Мемлекеттік қайраткер
|Қазақша есімі=Нұржан Әшімбетов
|Суреті=Nurzhan Ashimbetov.jpg
|Атауы=Әшімбетовтің ресми суреті

|Титулы=[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII-сайланымы]]ның депутаты
|Ту=Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
|Ту2=Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg
|Басқара бастады=29 наурыз 2023 жылдан бері
|Басқаруын аяқтады=
|Президент=[[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев|Қасым-Жомарт Тоқаев]]
|Премьер=[[Әлихан Асханұлы Смайылов|Әлихан Смайылов]]

|Титулы_2=[[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]] [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI-сайланымы]]ның депутаты
|Ту_2=Assembly of the Parliament of the Republic of Kazakhstan logo.svg
|Ту2_2=Emblem of Kazakhstan (1992-2018).svg
|Басқара бастады_2=25 наурыз 2016
|Басқаруын аяқтады_2=15 қаңтар 2021
|Президент_2=[[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
|Премьер_2=[[Кәрім Қажымқанұлы Мәсімов|Кәрім Мәсімов]] [[Бақытжан Әбдірұлы Сағынтаев|Бақытжан Сағынтаев]] [[Асқар Ұзақбайұлы Мамин|Асқар Мамин]]

|Титулы_3=[[Екібастұз]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Екібастұз|әкімі]]
|Ту_3=Ekibastuz seal.png
|Ту2_3=
|Басқара бастады_3=22 тамыз 2018
|Басқаруын аяқтады_3=16 тамыз 2019
|Ізашары_3=[[Қайрат Теміршотұлы Нүкенов|Қайрат Нүкенов]]
|Ізбасары_3=[[Ержан Бейбітұлы Иманзаипов|Ержан Иманзаипов]]

|Титулы_4=[[Павлодар]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Павлодар|әкімі]]
|Ту_4=Flag of Pavlodar.svg
|Ту2_4=Павлодар таңбасы.png
|Басқара бастады_4=12 сәуір 2016
|Басқаруын аяқтады_4=22 тамыз 2018
|Ізашары_4=[[Болат Жұмабекұлы Бақауов|Болат Бақауов]]
|Ізбасары_4=[[Әнуар Қайыргелдіұлы Күмпекеев|Әнуар Күмпекеев]]

|Титулы_5=[[Петропавл]] қаласының [[Қазақстан ірі қалалары әкімдерінің тізімі#Петропавл|әкімі]]
|Ту_5=Seal Petropavl.svg
|Ту2_5=
|Басқара бастады_5=қазан 2009
|Басқаруын аяқтады_5=1 ақпан 2012
|Ізашары_5=[[Ерік Есімұлы Нұрақаев|Ерік Нұрақаев]]
|Ізбасары_5=[[Болат Серікұлы Жұмабеков|Болат Жұмабеков]]

|Туған жері=[[Қарақала|Чёрное]], {{туғанжері|Аққулы ауданы{{!}}Лебяжі ауданы|Аққулы ауданында}}, [[Павлодар облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|Туған күні=26.6.1969

|Білімі=[[Қазақ ұлттық аграрлық университеті|Алматы мал дәрігерлік институты]] (1993) [[Алматы экономика және статистика институты]] (2002) Ресей халық шаруашылығы және мемлекеттік басқару академиясы (2014)
|Мамандығы=зоотехник (1993) бухгалтер-экономист (2002) мемлекеттік және муниципалды басқару (2014)

|Марапаттары={{Құрмет ордені}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{ҚР Конституциясына 10 жыл}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{Астанаға 20 жыл медалі}}
|Жұбайы=Мәншүк Ақылова (1972 туған)
|Балалары=4
}}

'''Нұржан Кемерұлы Әшімбетов''' ([[26 маусым]], [[1969 жыл|1969]], [[Қарақала|Чёрное]], [[Аққулы ауданы|Лебяжі ауданы]], [[Павлодар облысы]]) — [[қазақстан]]дық саясаткер, [[Қазақстан Парламентінің Мәжілісі|Қазақстан Мәжілісі]]нің [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 6-сайланым депутаттары|VI]] және 2023 жылдан бері [[Қазақстан Парламенті Мәжілісінің 8-сайланым депутаттары|VIII]]-сайланымдарының депутаты.

Әшімбетов бұрын [[Лебяжі ауданы]]ның (2001–2006), [[Петропавл]]дың (2009–2012), [[Павлодар]]дың (2016–2018), [[Екібастұз]]дың (2018–2019) және [[Ақсу]]дың (2021) әкімі болған.

== Өмірбаяны ==
[[Арғын]] тайпасының [[Сүйіндік (Орта жүз)|Сүйіндік]] руының [[Қаржас]] бөлімінен шыққан<ref>{{кітап|авторы=[[Серік Имантайұлы Жақсыбаев]] |тақырыбы=Қаржас ұрпақтары |сілтеме =http://kazneb.kz/bookView/view/?brId=1591734&lang=kk |орны=Павлодар |баспасы=ЭКО |жыл=2008 |барлық беті=400 |isbn=9965-08-265-0 |тиражы=1000}}</ref>.
* [[Алматы мал дәрігерлік институты]]н (1993) зоотехник мамандығы бойынша;
* [[Алматы экономика және статистика институты]]н (2002) ''«Бухесеп және аудит»'' мамандығы бойынша
бітірген.
* 1986 жылдан - Алматы мал дәрігерлік институтының студенті.
* 1987 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызмөттө.
* 1993 жылдың маусымынан - «Сәуле» концернінің брокері.
* 1993 жылдың қазанынан - Павлодар аумақтық мемлекеттік мүлік комитетінің маманы.
* 1994 жылдан - ''«Мақсат»'' жастар тұрғын үй кооперативінің мүшесі.
* 1995 жылдан - Павлодар аумақтық мемлекеттік мүлік комитетінің бас маманы.
* 1996 жылдан - ЮСАИД жобасы ''«Карана»'' корпорациясының кеңес берушісі.
* 1996 жылдың желтоқсанынан - ''«Remek»'' консалтингтік фирмасының директоры.
* 1997 жылдан - К. Әшімбетов атындағы өндірістік кооператив төрағасы.
* 1998 жылдан - ''«Кемер»'' агрофирмасының директоры.
* 1999 жылдан - [[Павлодар облысы]] [[Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы)|Ақтоғай ауданы]] әкімінің
орынбасары.

* 2001 жылдан - Павлодар облысы [[Аққулы ауданы]]ның әкімі.
* 2006 жылдан - [[Павлодар облысы]] Ауыл шаруашылығы департаментінің директоры.
* 2008 жылдан - ҚР Президенті Әкімшілігі Мемлекеттік бақылау және аймақтық-ұйымдастыру жұмыстары бөлімінің мемлекеттік инспекторы.
* 2009 жылдың қазаны - 2012 жыл аралығында [[Петропавл]] қаласының әкімі.
* 2012 жылғы 1 ақпаннан - Павлодар облысы әкімінің ауыл шаруашылығы жөніндегі орынбасары.
* 2016 жылғы 13 сәуірден - [[Павлодар]] қаласының әкімі.<ref>[https://www.nur.kz/kk/1099616-pavlodar-qalasynynh-akimi-taghayyndal.html Павлодар қаласының әкімі тағайындалды]</ref>

== Марапаттары ==
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001)
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005) медальдарымен;
* ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен (1999) марапатталған.

== Отбасы ==

* Үйленген. Жұбайы - Ақылова Мәншүк Бекетқызы (1972 ж. т.).
* Балалары - Әшімбетов Ерлен (1992 ж. т.), Әшімбетов Астан (1998 ж. т.), Кемер Дәмәлі (2004 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:26 маусымда туғандар]]
[[Санат:1969 жылы туғандар]]
[[Санат:Аққулы ауданында туғандар]]
[[Санат:Аққулы ауданының әкімдері]]
[[Санат:Петропавл әкімдері]]
[[Санат:Павлодар әкімдері]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері]]

{{Bio-stub}}

Ильхам Хейдарұлы Әлиев

2025-05-14T14:14:41Z

Ziv: → File replacement: update to new version

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = президент
| Қазақша есімі = Ильхам Әлиев
| Шынайы есімі = {{lang-az|İlham Əliyev}}
| Суреті = Ilham Aliyev (2024-01-01).jpg
| Сурет ені =
| Атауы = Әлиев, 2024 жыл
| Титулы = [[Әзербайжан]]ның 4-[[Әзербайжан президенті|Президенті]]
| Ту = Flag of the President of Azerbaijan.svg
| Ту2 = Flag of Azerbaijan.svg
| Басқара бастады = 31 қазан 2003 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады =
| Вице-президент = [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева|Мехрибан Әлиева]]
| Премьер = [[Артур Расизаде]] [[Новруз Исмаилұлы Мәмедов|Новруз Мәмедов]] [[Әли Идаятұлы Асадов|Әли Асадов]]
| Ізашары = [[Хейдар Әлирзаұлы Әлиев|Хейдар Әлиев]]
| Ізбасары =
| Титулы_2 = 7-[[Әзербайжан премьер-министрі|Премьер-министр]]
| Ту_2 = Flag of Azerbaijan.svg
| Ту2_2 = Coat of arms of Azerbaijan.svg
| Басқара бастады_2 = 4 тамыз 2003
| Басқаруын аяқтады_2 = 4 қараша 2003
| Президент_2 = [[Хейдар Әлирзаұлы Әлиев|Хейдар Әлиев]]
| Ізашары_2 = [[Артур Расизаде]]
| Ізбасары_2 = [[Артур Расизаде]]
| Титулы_3 = [[Жаңа Әзербайжан]] көшбасшысы
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Басқара бастады_3 = 2005 жылдан бастап
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 = [[Хейдар Әлирзаұлы Әлиев|Хейдар Әлиев]]
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = [[Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы]]ның төрағасы
| Ту_4 = Flag of the Organization of Turkic States.svg
| Ту2_4 = Emblem of the Organization of Turkic States (2024).svg
| Басқара бастады_4 = 15 қазан 2019
| Басқаруын аяқтады_4 = 12 қараша 2021
| Ізашары_4 = [[Сауранбай Шәріпұлы Жиенбеков|Сауранбай Жиенбеков]]
| Ізбасары_4 = [[Режеп Тайып Ердоған]]
| Титулы_5 = [[Қосылмау Қозғалысы]]ның Бас хатшысы
| Ту_5 = NOAL GENERIK SVG.svg
| Ту2_5 = Flag of Azerbaijan.svg
| Басқара бастады_5 = 25 қазан 2019
| Басқаруын аяқтады_5 = 16 қаңтар 2024
| Ізашары_5 = [[Николас Мадуро]]
| Ізбасары_5 = [[Йовери Кагута Мусевени|Йовери Мусевени]]
| Титулы_6 = [[Әзербайжан Ұлттық мәжілісі]]нің депутаты
| Ту_6 = Logo of the National Assembly of Azerbaijan.svg
| Ту2_6 = Emblem of Azerbaijan.svg
| Басқара бастады_6 = 12 қараша 1995
| Басқаруын аяқтады_6 = 4 тамыз 2003
| Ізашары_6 =
| Ізбасары_6 =
| Туған күні = 24.12.1961
| Туған жері = {{туғанжері|Баку|Бакуда}}, [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзербайжан КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні = [[шииттер|шиит]] [[ислам]]
| Әкесі = [[Хейдар Әлирзаұлы Әлиев|Хейдар Әлиев]]
| Анасы = [[Зарифа Әзизқызы Әлиева|Зарифа Әлиева]]
| Жұбайы = [[Мехрибан Арифқызы Әлиева|Мехрибан Әлиева]]
| Балалары = Хейдар Әлиев Арзу Әлиева Ләйлә Әлиева
| Партиясы = [[Жаңа Әзербайжан]]
| Білімі = [[Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты]]
| Қолтаңбасы = Signature of Ilham Aliyev.svg
| Commons = Ilham Aliyev
| Марапаттары = {{Қатар
|{{Хейдар Әлиев ордені|2005}}
}}
{{Қатар
|{{Азаттық ордені (Украина)}}
|{{1 дәрежелі Кінәз Дана Ярослав ордені}}
}}
{{Қатар
|{{Алтын Қыран ордені}}
|{{Шынжырдағы Үш жұлдыз ордені}}
|{{Әулие Георгий атындағы Жеңіс ордені}}
}}
{{Қатар
|{{Абырой ордені (Грузия)}}
|{{Исмаил Самани ордені}}
|{{Құрмет легионы ордені үлкен крестінің иегері}}
}}
{{Қатар
|{{Италия Республикасы алдындағы қызметі үшін ордені тізбегіндегі үлкен крест (2001 жылдан бергі)}}
|{{Қызмет орденінің үлкен кресті (Польша)}}
|{{Таспалы Стара планина ордені}}
}}
{{Қатар
|{{Сербия Республикасы орденінің лентасы}}
|{{Адал қызметі үшін орденінің үлкен кресті}}
|{{Түркия ордені (2013 жылдан бергі)}}
}}
{{Қатар
|{{1 дәрежелі Король Әбд әл-Ғазиз ордені}}
|{{Ұлы Мүбәрак орденінің үлкен таспасы}}
}}
{{Қатар
|{{Алтын Олимпиадалық орден}}
|{{Халықтар достығы ордені (Беларусь)}}
|{{Астрахан облысы алдындағы қызметі үшін орден}}
}}
{{Қатар
|{{Астрахан құрметті азаматы}}
|{{Достық ордені (Татарстан)}}
|{{Санкт-Петербургтың 300 жылдық естелік медалі}}
}}
{{Қатар
|{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 65 жыл медалі}}
|{{Астанаға 10 жыл медалі}}
}}
{{Қатар
|{{Румыния жұлдызы орденінің тізбегі}}
|{{Атаулы атыс қаруы (Украина)}}
|{{Достастық ордені}}
}}
'''Конфессиялық марапаттары:'''
{{Қатар
|{{Даңқ және абырой ордені}}
|{{1 дәрежелі Сергий Радонежский ордені}}
|{{I дәрежелі Әулие әділ кінәз Мәскеулік Даниил ордені}}
|{{Шейх әл-Ислам ордені}}
}}
| Сайты = [http://www.president.az president.az]
}}
'''Ильхам Хейдарұлы Әлиев''' ({{lang-az|İlham Heydər oğlu Əliyev}}, [[24 желтоқсан]] [[1961 жыл]], [[Баку]]) —
[[әзербайжан]]дық саясаткер, 2003 жылдан бергі [[Әзербайжан президенті]].

Бірқатар халықаралық бақылаушылардың пікірінше, [[#Президенттік|Ильхам Әлиевтің президенттігі]] елдің саяси өмірінің тұрақталуымен ерекшеленді. Сонымен қатар бірқатар дереккөздер Ильхам Әлиевтің Әзербайжанда орнатқан режимін диктаторлық немесе авторитарлық режим ретінде сипаттайды.

== Өмірбаяны ==
=== Балалық шақ ===
[[File:Heydar Aliyev childhood.jpg|thumb|left|260px|Хейдар Әлиевтің отбасы]]
'''Ильхам Әлиев''' (24 желтоқсан 1961 жылы туған, Әзербайжан Республикасы, [[Баку]]) – саяси [[қайраткер]], [[Әзірбайжан|Әзірбайжан Республикасы]]ның президенті. Мәскеу Мемлекеттік халықаралық қатынастар институтытын (1982) және [[аспирантура]]сын (1985) бітіріп, 1985 – 90 жылдары осы оқу орнында педагогикалық қызмет атқарды. 1991 – 94 жылдары [[жеке кәсіпкерлік]]пен айналысып, 1994 – 95 жылдары отанына оралып, мемлекеттік мұнай компаниясының вице-президенті болып тағайындалды. 1995 – 2000 жылдары Әзірбайжан [[Парламент]]іне (Милли мәжіліс) депутат болып сайланды. 2003 жылы Әзірбайжан республикасының [[Премьер-министр]]і қызметіне тағайындалды. 2003 жылы қараша айында әкесі Х.Әлиевтың орнына Әзірбайжан президенті міндетін атқарды. Сонымен қатар 2003 жылы [[Ұлттық олимпиялық коммитет]]тің президенті, Еуразиялық кеңестің Парламенттік [[Ассамблея]]сы төрағасының орынбасары және [[ПАСЕ бюросы]]ның мүшесі болып сайланды. 2003 жылы 31 қаңтарда өткен президенттік сайлауда 76% дауыс жинап, жеңіске жетті. Әзірбайжан, [[орыс]], [[ағылшын]], [[француз]], [[түрік]] тілдерін жетік біледі. Тәуелсіз Әзірбайжанның мұнай саясатының геосаяси бағытын зерттейтін бірқатар ғылыми зерттеу жұмысының авторы, саясат ғылымдарының докторы. Ішкі және сыртқы саясатта әкесінің бастаған істерін жалғастырушы ретінде белгілі. Мемлекет басшысы ретінде Қазақстанда бірнеше рет болып қайтты.
<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>

===Әкесінің айтуы бойынша===
[[Сурет:Алиев и Топчибашев (cropped2).png|thumb|right|170px|Әзиз Әлиев]]
Оның әкесі Хейдар Әлиев Әзербайжан КГБ-сының бастығы болды, содан кейін ол Мәскеуге көшіп келгенге дейін Әзірбайжан КСР Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы ретінде республиканы басқарды, ол Кеңес Кеңесі Төрағасының орынбасары болып жұмыс істеді. КСРО министрлері (үкіметі). Ол Нахичеван қаласынан болатын. Әлиевтер отбасы Зангезур ауданындағы (кейінірек Сисян облысы, қазіргі Арменияның Сюник облысы) әзірбайжандық Джомартли ауылынан шыққан, бірақ Хейдар дүниеге келген кезде ол Нахичеванға көшіп келген. Хейдардың әжесі Уруд (қазіргі Арменияның Воротан ауылы) ауылынан шыққан.<ref>
* {{статья |заглавие = Бои в Сисиане под руководством Андраника против турок и азербайджанцев (август-сентябрь 1918 г.)|автор=А. Г. Симонян |издание=Вестник Ереванского университета /Общ. Науки/ |место=Ер. |страницы=36 |год=2005 |выпуск= |номер=2 (116)}} ''Прибыв в Сисианский район, Андраник со своими силами попытался утихомирить разбушевавшихся азербайджанцев. Несмотря на все попытки армянской стороны убедить их подчиниться решениям Центрального национального совета Зангезура и прекратить междоусобную войну, азербайджанцы продолжали свои вражеские действия. В этой ситуации по решению Андраника были захвачены наиболее агрессивные '''азербайджанские сёла''' Агуди, Вагуди, '''Джомартлу''', Ортакюз, Аравус, Урут и оттуда изгнаны вооруженные формирования мусаватистов.''
Этнический состав населения Джомартли зафиксирован в различных статистических материалах, где указывается, что оно населено татарами (то есть азербайджанцами).
* {{книга
|автор =
|заглавие = Кавказский календарь на 1910 год. Часть 1
|место =Тифлис
|том =
|год =
|страницы = 240
|isbn =
}} ''Джамартлу, сел. Елисаветп. Зангезурск. 400 жит. 1908 г. Татары.''
* {{книга
|автор =
|заглавие = Кавказский календарь на 1912 год. Отдел статистический
|место =Тифлис
|том =
|год =
|страницы = 149
|isbn =
}} ''Джамарлу с., Елис., Занг., тр.. 381 жит.''
* {{книга
|автор =
|заглавие = Кавказский календарь на 1915 год. Отдел статистический
|место =Тифлис
|том =
|год =
|страницы = 120
|isbn =
}} ''Джомартлу с., Елис., Занг., тр.. 405 жит.''
* {{книга
|автор =
|заглавие = Памятная книжка Елисаветпольской губернии на 1910 год. Отдел IV
|место =Елисаветполь
|том =
|год =
|страницы = 90
|isbn =
}} ''(там указано 292 жителя, все татары-мусульмане — прим.)''
</ref>

Ильхам Әлиевтің үлкен ағасы Хасан әр уақытта [[Әзірбайжан Ұлттық Ғылым академиясы|Әзербайжан КСР Ғылым академиясының]] Ботаника институтының және География институтының директоры, сонымен қатар Бүкілодақтық топырақтану қоғамының Әзірбайжан филиалының төрағасы болып жұмыс істеді. ; нағыз академик болған. Ол Әзірбайжан КСР Жоғарғы Кеңесінің (парламентінің) және Әзербайжан Географиялық қоғамының президенті болып сайланды. Оның ұлы Ильхам Әлиевтің немере ағасы Расим сәулетші, Әзірбайжан КСР-нің еңбек сіңірген сәулетшісі, Әзірбайжан сәулетшілер одағының вице-президенті болды. 23 жыл бойы (1966-1998) ол Баку қаласының бас сәулетшісі болды.

Екінші ағасы - Гусейн суретші болды, Әзірбайжан КСР Коммунистік партиясы - «Коммунист» газетінің редакциясында бас суретші болып жұмыс істеді. Ол Әзірбайжанның халық әртісі атағын алды. Ильхамның басқа әкесінің ағасы Агил ғалым-экономист, Әзірбайжан Ұлттық ғылым академиясының корреспондент мүшесі болған.

=== Білімі ===
Илхам Әлиев [[1961 жыл]]дың [[24 желтоқсан]]да Әзірбайжан КСР КГБнің Контр жұмысшысы [[Хейдар Әлирзаұлы Әлиев|Хейдар Әлиев]]тің отбасында [[Баку]] қаласында туылды. [[1977 жыл]]ы Баку қаласының № 6 орта мектебін бітіріп, [[Мәскеу Мемлекеттік Халықаралық Қатынастар Институт]]ына оқуға түсті.
{{дәйексөз|Мені сертификатқа алды, онда ресми түрде бес айда 16 рет айналысатынымды айтқан болатын. Оқудың бірінші жылы ең жауапты болды. Әзірбайжанның Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысының ұлы Бакуде, ал екіншісі - Мәскеуде мүлде басқа ортада және жас кезінде жасалуы керек. Бірақ мен әкемнен бас тартпадым, институтта, сосын аспирантурада оқыдым.|автор=}}

== Оқытушылық қызмет ==
1985 жылы тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғады, Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институтының профессор-оқытушылар құрамында қалды.

=== Бизнес ===
[[Сурет:Путин c Премьер-министром Азербайджана Ильхамом Алиевым.jpg|нобай|солға|150px|<center>Әзірбайжан премьер-министрі Ильхам Әлиев пен Ресей президенті [[Владимир Путин]]. [[Ялта]], [[2003 жыл]]</center>]]

Оқытылған соң Ильхам Әлиев жеке бизнеспен айналысады. [[1991 жыл]], ол компанияның бастаған жылы «Ориент», және 1992 жылы ол [[Ыстанбұл]]лға көшті, өйткені компанияның негізгі қызметі Түркиямен байланысты болды. Ол Хейдар Әлиев республиканың президенті болған кезде ғана өз Отанына оралды.

====Саяси мансаптың басталуы====
1994 жылдан 2003 жылдың тамызына дейін - SOCAR (Әзірбайжан Республикасының Мемлекеттік мұнай компаниясы) вице-президенті, содан кейін бірінші вице-президенті. Ол «Хейдар Әлиевтің мұнай стратегиясын» іске асыруға қатысты. Ол сондай-ақ шетелдік мұнай компанияларымен келіссөздерге белсене қатысты, оның соңы «Ғасыр келісімі» деп аталатын келісімге қол қойылды. Ильхам Әлиев - егемен Әзербайжанның мұнай саясатының геосаяси аспектілері туралы бірқатар зерттеу еңбектерінің авторы<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ru.president.az/president/biography|title=Официальный сайт президента Азербайджанской Республики - ПРЕЗИДЕНТ » Биография|publisher=ru.president.az|accessdate=2017-03-29}}</ref>.

1995 жылы Әзірбайжан Милли Меджлисінің депутаты болып сайланды және 2000 жылы қайта сайланды.<ref>{{книга
|автор =Цыганов, Олег Владимирович
|часть = Судьба и время Алиевых
|заглавие = Ильхам Алиев: открытый мир
|оригинал = {{lang-en|Ilham Aliyev: Open world}}
|место = М.
|издательство = [[Хроникёр]]
|год = 2008
|страницы = 36
|isbn = 978-5-901238-52-3, ББК 63.3(2)6-8
}}</ref> Бірақ 2003 жылы Әзірбайжан Республикасының Премьер-Министрі қызметіне кірісіп, ол өзінің парламенттік өкілеттігінен бас тартты.

1997 жылы Әзірбайжан Ұлттық Олимпиада комитетінің президенті болды. Оның бастамасымен спорт мектептері белсенді түрде салынды, Әзірбайжанда дәстүрлі түрде күшті спорт түрлерінен ұлттық командалар құрылды. Спортты дамытуға және олимпиадалық қозғалысқа қосқан зор үлесі үшін ол Халықаралық Олимпиада Комитетінің (ХОК) жоғары орденімен, сондай-ақ Халықаралық әскери-спорттық кеңестің «Ұлы Кордон» Даңқ орденімен марапатталды.

1999 жылы желтоқсанда Жаңа Әзірбайжан партиясының 1-ші съезінде Ильхам Әлиев партия төрағасының бес орынбасарының бірі болып сайланды, ал 2001 жылдың қарашасында партияның 2-ші съезінде ол төрағаның бірінші орынбасары болып сайланды.<ref name="Analitika.az">{{cite news| title=Партия “Ени Азербайджан» (ПЕА)| publisher=Analitika.az| url=http://www.analitika.az/print.php?item_id=20060615052634320&sec_id=63| access-date=2012-05-28| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140303161136/http://www.analitika.az/print.php?item_id=20060615052634320&sec_id=63| archivedate=2014-03-03}}</ref> 2005 жылы ол осы партияның төрағасы болып сайланды.

2001 жылдан 2003 жылға дейін ол Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясындағы ([[Еуропа кеңесінің парламенттік ассамблеясы|ЕКПА]]) Әзірбайжан Милли Мәжілісі (Парламент) делегациясын басқарды. 2003 жылдың қаңтарында Ильхам Әлиев ЕКПА Төрағасының орынбасары және ЕКПА Бюросының мүшесі болып сайланды. 2004 жылы сәуірде ЕКПА жұмысына белсенді қатысқаны және еуропалық идеалдарды ұстанғаны үшін ол ЕКПА-ның құрметті мүшесі дипломымен және ЕКПА медалімен марапатталды.<ref>{{Cite web|url=http://www.worldleaders.columbia.edu/participants/ilham-aliyev|title=Ilham Heydar oglu Aliyev|publisher=www.worldleaders.columbia.edu|lang=en|accessdate=2017-03-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170326231107/http://www.worldleaders.columbia.edu/participants/ilham-aliyev|archivedate=2017-03-26|deadlink=yes}}</ref>

2003 жылы шілдеде емделіп жатқан Хейдар Әлиев пен Ильхам ел президенттігіне кандидаттар болды. Сонымен қатар, 4 тамызда Президенттің ұсынысы бойынша Милли Меджлис Ильхам Әлиевті елдің премьер-министрі етіп тағайындады. Екі айдан кейін, 2 қазанда, Хейдар Әлиевтің халыққа үндеуі Әзірбайжанның мемлекеттік телеарнасында оқылды, онда ол өзінің кандидатурасынан өз баласының пайдасына бас тартатынын мәлімдеді.<ref name="За родину">{{cite news | title=Президент заболел за родину|publisher=Газета «Коммерсантъ»|author= БОРИС Ъ-ВОЛХОНСКИЙ | url=http://www.kommersant.ru/doc.aspx?fromsearch=5c7da88a-1669-490c-b928-b2e028ae4f3f&docsid=416586| date=2003-10-03| lang=ru}}</ref>

==Президенттік==
[[Сурет:Dmitry Medvedev 2 November 2008-3.jpg|280px|left|thumb|<center>Әзірбайжан, Ресей және Армения президенттері - Ильхам Әлиев, [[Дмитрий Анатольевич Медведев|Дмитрий Медведев]] және [[Серж Азатович Саргсян|Серж Саргсян]] Таулы Қарабах туралы декларацияға қол қою кезінде (Майендорф, 2008)</center>]]
2003 жылы 15 қазанда елде [[Әзірбайжандағы президент сайлауы (2003)|президент сайлауы өтті]],<ref>{{cite news | title=Столкновения в Баку: есть две жертвы |publisher=Русская служба Би-би-си | url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/news/newsid_3197000/3197588.stm| date=2003-10-16| lang=ru}}</ref> онда 79,46% дауыспен Ильхам Әлиев жеңіске жетті. Халықаралық бақылаушылардың айтуынша, сайлау кезінде көптеген заң бұзушылықтар тіркелген. Оппозиция сайлаудың нәтижелерін мойындамады, ал келесі күні оппозициядағы «Мұсават» партиясынан президенттікке үміткерлердің бірінің 3000-нан астам жақтаушылары астананың орталық көшелерімен Азадлиг алаңына қарай жылжыды. Оқиға орнына ішкі әскерлердің полкі келді. Қақтығыстар құрбандарға алып келді. Ильхам Әлиев өзінің инаугурациялық сөзінде:

{{дәйексөз|Мен Әзербайжанның бақытты болашағына сенемін. Біздің мемлекетіміз әрі қарай дамып, нығая беретініне сенімдімін. Әзірбайжанда демократия одан әрі дамиды, саяси плюрализм және сөз бостандығы қамтамасыз етіледі. Біздің еліміз заманауи мемлекетке айналады. Мұның бәріне қол жеткізу үшін Әзірбайжанда көп нәрсе жасау керек. Бірақ осының бәрін жүзеге асыру және Әзірбайжанды қуатты мемлекетке айналдыру үшін, ең алдымен, Хейдар Әлиевтің саясатын елде жалғастыру қажет.<ref>{{Кітап
|автор =Цыганов, Олег Владимирович
|заглавие = Ильхам Алиев: открытый мир
|оригинал = {{lang-en|Ilham Aliyev: Open world}}
|место = М.
|издательство = [[Хроникёр]]
|год = 2008
|страницы = 8
|isbn = 978-5-901238-52-3, ББК 63.3(2)6-8
}}</ref>

Әзірбайжанның өзінде де, шетелде де жаңа мемлекет басшысы біртіндеп реформалар жүргізеді, Батыспен жақындасады, саяси өмірді ырықтандырады және тұрақтылықты нығайтады деп күткен. Кең таралған сенімге сәйкес, жас президенттің тәжірибесі жетіспеді, саясатқа қызығушылық танытпады және әкелік харизмаға ие болмады, сондықтан қатал көшбасшылық стилі болады деп күтілмеген.<ref>{{cite news | title=Ильхамово царство|publisher=Еженедельник "Коммерсантъ" |author=НАРГИЗ АСАДОВА | url=http://kommersant.ru/doc/622324| date=2005-10-31|lang=ru}}</ref> Бастапқыда Ильхам Әлиев ескі басқарушы элитаға толық тәуелді болды, өйткені барлық маңызды министрлік лауазымдарды Хейдар Әлиевтің кезінде оларды иеленген адамдар иеленді. Ол аппаратты ауыстыруға дайындалу үшін екі жыл қажет болды.

2019 жылы OpinionWay француз зерттеу институты әзірбайжан халқы арасында 9 сұрақ бойынша сауалнама жүргізді, бұл елде соңғы (2018-2019) жыл ішінде болған процестерге әсер етті. Сауалнама нәтижелері бойынша қазіргі президенттің қызметіне сауалнамаға қатысушылардың 85,1% -ы оң жауап берді.<ref>{{Cite web|url=https://azertag.az/en/xeber/President_Ilham_Aliyev_increased_last_years_rating_and_voters_high_confidence_VIDEO-1267341|title=President Ilham Aliyev increased last year’s rating and voters’ high confidence VIDEO|publisher=azertag.az|lang=en|accessdate=2019-04-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.eupoliticalreport.eu/as-eu-azerbaijan-partnership-strengthens-survey-shows-strong-support-for-aliyevs-policies/|title=As EU-Azerbaijan Partnership Strengthens, survey shows strong support for Aliyev’s policies {{!}} Eupoliticalreport|date=2019-04-11|publisher=www.eupoliticalreport.eu|lang=en|accessdate=2019-04-16}}</ref>

===Билікті күшейту===
Ильхам Әлиев билікке Әзірбайжанды 1993 жылдан бері басқарған әкесі Хейдар Әлиевтің орнына келді. Сонымен қатар, ол әкесі құрған «Жаңа Әзірбайжан» партиясын басқарды, ол 1993 жылдан бері басқарушы республика болды. Әзірбайжанның саяси және мемлекеттік жүйесі Хейдар Әлиевтің кезінде 1995 жылы жаңа Конституция қабылданған кезде қалыптасты (бұған дейін 1978 жылы [[Әзербайжан Кеңестік Социалистік Республикасы|Әзірбайжан КСР]] Конституциясы болған, бұл мүлдем басқа мемлекет болған). Ильхам Әлиев 2003 жылғы қазанда «Российская газетаға» берген сұхбатында ''бүгінгі Әзірбайжан - Хейдар Әлиевтің туындысы, және сіз оның ел үшін жасаған істері туралы бірнеше сағат сөйлесуге болады. Біз оның бағытын жалғастыруымыз керек »және« Мен әрқашан әкеме ұқсауға тырыстым және тырысамын''<ref>{{cite news | title=Ильхам Алиев: Новаторство в политике? Ни в коем случае!|publisher=Текст: Владимир Богданов
Российская газета| url=https://rg.ru/2003/10/21/aliev.html|date=2003-10-21|author=Владимир Богданов| lang=ru}}</ref>.

2005 жылы қазанда Әзірбайжан мемлекеттік төңкеріс жасаудың алдын-алу туралы жариялады, ол бойынша 12 адам қамауға алынды, оның ішінде экономикалық даму министрі Ф.Әлиев, қаржы министрі Ф. Юсифов, денсаулық сақтау министрі А.Инсанов, президент «Азерхимия» мемлекеттік концерні Ф. Садигов пен Әзербайжан Ғылым академиясының экс-президенті Э. Салаев. Халықаралық дағдарыс тобының талдамалық есебіне сәйкес, оппозиция бастапқыда<ref>{{cite news | title=В Баку ждут переворота |publisher="Российская газета" |author=Евгений Шестаков | url=https://rg.ru/2005/10/24/baku-mitingi.html| date=2005-10-24|lang=ru}}</ref><ref>{{cite news | title=Азербайджанский экс-министр сознался в подготовке переворота|publisher="Лента.Ру" | url=https://lenta.ru/news/2005/11/02/insanov/| date=2005-11-02|lang=ru}}</ref>.

{{quotation|Ильхам Әлиев елді басқара алмайды деп сенді. Кейбіреулер оны басқарушы кланның басқа мүшесіне сәтті көшуді қамтамасыз ететін өтпелі тұлға ретінде қарастырды. Соған қарамастан, Ильхам Әлиев өзінің арам пиғылдылары ойлағаннан гөрі нәзік саясаткер болып шықты. Ол оның билігіне ең үлкен қауіп әлсіз қарсылықтан емес, басқарушы элитадан екенін түсінді. Хейдар Әлиевтің қазасы жас және тәжірибесіз президентті басқарғысы келген осы «ескі гвардияның» көптеген ықпалды мүшелерінің қолдарын босатты. Оны президенттің ағасы Жамал Әлиев пен оның жақын серігі Али Инсанов, денсаулық сақтау министрі, ықпалды эраз класының басшысы [Армениядан келген әзірбайжандар] және билеуші Жаңа Әзірбайжан партиясының негізін қалаушы басқарды. Ильхам Әлиев билікті шоғырландыруға бағытталған алғашқы күш-жігерінде әкесінің саясатын жалғастыратынын және үкіметтегі кез-келген үлкен өзгерістерден аулақ болатынын баса айтты ...

Ильхам өзінің саяси қарсыластарына қатал қарады. Инсанов пен Фархад Әлиев мемлекеттік төңкеріс жасамақ болды деген айыппен қамауға алынды және сыбайлас жемқорлық пен мемлекет қаржысын жымқырды деген айыппен сотталды. Үкімет оппозицияны 2005 жылдың қарашасында өткен парламенттік сайлаудан кейін қатты қудалады. Бұл шаралар президенттің әлсіз деген түсінігін жоюға көмектесті, сонымен бірге оның реформатор ретіндегі имиджіне нұқсан келтірді ...

Эраз көсемі Инсановтың қамауға алынуы Әзербайжан саясатындағы айқындаушы фактор ретінде аймақтық кландардың символикалық аяқталуын жариялады. Нахшывандықтар және аз дәрежеде эраз негізгі лауазымдардың көпшілігін сақтап қала берді, бірақ жеке адалдық пен президентке жақын болу сол немесе басқа аймақтық руға жатудан гөрі маңызды бола бастады. Ильхам әкесінен айырмашылығы, Бакуде өскен және бизнесте жиі жетістікке жеткен мәдениетті адамдармен жұмыс істегенді жөн көрді. Мұнай экспортынан түскен едәуір кірістер президенттік билікті одан әрі шоғырландырды және олигархтарда үстемдік етті.<ref name="VULNERABLE">{{cite news | title=AZERBAIJAN: VULNERABLE STABILITY |publisher=International Crisis Group| url=https://www.refworld.org/docid/4c84c1b52.html| date=2010-09-03|lang=en}}</ref>|}}

Екінші президенттік мерзімде, 2009 жылы 18 наурызда елде Конституцияға өзгерістер енгізу бойынша референдум өтті. Оның бастамашысы билік басындағы Жаңа Әзірбайжан партиясы болды. Референдум нәтижелері бойынша, дауысқа келгендердің 90% -ы түзетулерге дауыс берді.<ref>{{cite news | title=Ильхам Алиев получил право избираться бесконечное количество раз|publisher="Лента.Ру"| url=https://lenta.ru/news/2009/03/19/officially/| date=2009-03-19 }}</ref> Бекітілген түзетулердің бірі (сайлаушылардың 92,17% -ы дауыс берді) бір адамға екі реттен артық сайлану құқығын берді. Референдум басқарушы элитаның ішіндегі қарсылас фракцияларға жақын арада биліктің ауысуынан қорқудың қажеті жоқ екенін түсіндіру керек еді деген кең таралған пікір бар. [[Саяси оппозиция|Оппозиция]] Әлиевті Әзірбайжанды [[монарх]]ияға айналдырды деп айыптады, ал Еуропалық Комиссия референдумды демократияны дамытудағы «артқа шегініс» деп бағалады. Венеция комиссиясы өз қорытындысында Әзірбайжанды ''президент өзінің қолына кең билікті шоғырландырған ел'' деп атады.<ref>{{cite news | title=Азербайджанская оппозиция критикует поправки к конституции|publisher=Institute for War & Peace Reporting| url=https://iwpr.net/ru/global-voices/azerbaydzhanskaya-oppoziciya-kritikuet|date=|author=Zarema Velikhanova| lang=ru}}</ref>

Келесі конституциялық референдум үшінші президенттік мерзімге түсіп, 2016 жылдың 26 қыркүйегінде өтті.<ref name="k2">{{cite news | title=Конституционный референдум в Азербайджане: продление президентского срока и не только|publisher= Би-би-си| url=https://www.bbc.com/russian/features-37456338|date=2016-09-24|author=| lang=ru}}</ref> Бұл жолы оның бастамашысы Ильхам Әлиевтің өзі болды. Азаматтардан президенттік мерзімді 5-тен 7 жасқа дейін ұзарту үшін дауыс беру сұралды және бірінші вице-президент пен вице-президент лауазымдары белгіленді. Ұсынылған өзгерістердің ішінде заң шығарушы және атқарушы биліктің қызметіне әсер ететін тағы екі тармақ болды. Хейдар Әлиевтің кезінде Ильхам премьер-министр қызметін атқарған кезде референдум өткізіліп, нәтижесінде ел президентінің өкілеттігі, ол мерзімінен бұрын кеткен жағдайда парламент төрағасына емес, премьер-министрге берілді. . Бұл жолы азаматтардан президент өз еркімен отставкаға кететін болса, оның өкілеттігі премьер-министрге емес, бірінші вице-президентке ауысуы үшін және президенттің Ұлттық Мәжілісті (парламентті) тарату құқығына ие болуы үшін дауыс беруі сұралды. және мемлекет басшысына мерзімінен бұрын сайлау жариялайды. 2016 жылғы референдумдағы барлық 29 түзетулер қолдау деңгейімен мақұлданды, олар дауыстардың 90-нан 95% -на дейін болды. Бұл референдумды Еуропа Кеңесі сынға алып, оны елдің демократиялық дамуына соққы ретінде бағалады.<ref>{{cite news | title=Азербайджан: диктатура использует процедуру|publisher= Русская служба Радио Свобода| url=https://www.svoboda.org/a/28014811.html|date=2016-09-26|author=| lang=ru}}</ref>

Келесі жылы 21 ақпанда Ильхам Әлиев әйелі [[Мехрибан Ариф қызы Әлиева|Мехрибанды]] Әзірбайжанның бірінші вице-президенті етіп бекітті. Бұған дейін (2005 жылдан бастап) ол Милли Меджлис депутаты болған.<ref>{{cite news | title=Президент Азербайджана назначил свою жену первым вице-президентом|publisher= Интернет-портал «Российской газеты»| url=https://rg.ru/2017/02/21/prezident-azerbajdzhana-naznachil-svoiu-zhenu-pervym-vice-prezidentom.html|date=2017-02-21|author=Владислав Воробьев| lang=ru}}</ref> Егер ИМЭМО РҒА посткеңестік зерттеулер орталығының жетекші ғылыми қызметкері В.Мұханов Әзербайжанда қалыптасып келе жатқан саяси жүйені нео-монархия» деп санаса, әлеумет институтының аға ғылыми қызметкері В. - Қара теңіз аймағының саяси зерттеулері В.Новиков ''бұл тағайындаумен ол олардың билік династиясына тағы бір қадам жасады''.<ref>{{cite news | title=Эксперты о назначении жены Алиева вице-президентом: «В Азербайджане формируется неомонархия»|publisher= Московский Комсомолец| url=https://www.mk.ru/politics/2017/02/21/eksperty-o-naznachenii-zheny-alieva-viceprezidentom-v-azerbaydzhane-formiruetsya-neomonarkhiya.html|date=2017-02-21|author=| lang=ru}}</ref> АҚШ-тың Әзербайжандағы бұрынғы елшісі Ричард Казларич сонымен бірге оның әйелінің елдің бірінші вице-президенті болып тағайындалуын монархияға қадам деп атады.<ref>[https://www.meydan.tv/ru/site/politics/21308/ Комментарии Казларича для Meydan TV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190218052908/https://www.meydan.tv/ru/site/politics/21308/ |date=2019-02-18 }} // Meydan TV, 22.02.2017</ref>

2016 жылдың 29 қарашасында парламент Бас Прокурор Закир Гараловтың ұсынысы бойынша Әзербайжан президентінің ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлауды көпшілік алдында сөйлеген сөзінде, ашық түрде жариялаған туындысында немесе бұқаралық ақпарат құралдарында айыптайтын заң қабылдады.<ref>{{cite news | title=В Баку приняли закон об ответственности за оскорбление президента в сети|publisher=РИА Новости| url=https://ria.ru/20161129/1482440814.html| date=2016-11-29}}</ref> Осылайша, қылмыскерлер 500-1000 манат көлемінде айыппұлмен (содан кейін 19-37 мың рубль), немесе екі жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарымен немесе екі жыл мерзімге бас бостандығынан айырумен, егер қылмыс « Интернеттің ақпараттық ресурстары », содан кейін жаза 1000-1500 манат мөлшерінде айыппұл (содан кейін 37-58 мың рубль) немесе үш жылға дейін бас бостандығынан айыру болды. Келесі жылы Президент Әкімшілігі осы бапқа түзету жобасын парламенттің қарауына ұсынды,<ref>{{cite news | title=В Азербайджане предложили ужесточить наказание за оскорбление президента|publisher=interfax.ru| url=https://www.interfax.ru/world/559050| date=2017-04-19}}</ref> ал жазғы парламент қазір 1500-2500 манатқа дейін айыппұл салуды немесе 5-ке дейін бас бостандығынан айыруды көздейтін жазаны күшейтті. жыл, егер мұндай өрнектер Интернеттегі жалған аккаунттар мен профильдерге орналастырылса, онда 2000-нан 3000 манатқа дейін айыппұл қарастырылған.<ref>{{cite news | title=За оскорбление президента накажут тюрьмой до 5 лет|publisher=meydan.tv| url=https://www.meydan.tv/ru/article/za-oskorblenie-prezidenta-nakazhut-tyurmoj-do-5-let/?/ref=redirect| date=2017-06-01}}</ref>

====Саяси режимнің сипаттамалары====
Әзірбайжанда пайда болған [[саяси режим]]ді кейбіреулер Әзірбайжан Кеңестігі режимімен салыстырды (ал Кеңестердің саяси режимдері де әр түрлі болды, олар жұмысшы табының билігінен бастап, Сталиннің жеке билігінің режимінен бастап, Хрущев пен қайта құрумен аяқталды) ырықтандыру).<ref name="d1">{{cite news | title=УСКОЛЬЗАЮЩАЯ СОВРЕМЕННОСТЬ: ПОСТСОВЕТСКАЯ МОДЕРНИЗАЦИЯ АЗЕРБАЙДЖАНА. СОЦИОЛОГИЧЕСКОЕ ЭССЕ|publisher=Historians.in.ua| url=http://www.historians.in.ua/index.php/en/doslidzhennya/1641-sergej-rumyantsev-uskol-zayushchaya-sovremennost-postsovetskaya-modernizatsiya-azerbajdzhana-sotsiologicheskoe-esse|date=2015-09-30|author=Сергей Румянцев| lang=ru}}</ref> Сергей Румянцевтің айтуы бойынша, ''қазіргі кездегі саяси режим кеңестік режимнен гөрі'' нашар ''немесе тіпті авторитарлы деген пікірлерді әртүрлі адамдардан жиі естуге болады''. Ол өзі Әзірбайжанның саяси құрылымынан бұрынғы мемлекеттің (яғни Кеңестердің) институционалды мұрасының көптеген белгілерін тапты: билік құрған «Жаңа Әзірбайжан» партиясы Коммунистік партияға қатты ұқсайды; Милли Мәжілістің (парламенттің) президентке және министрлердің қызметіне әсері Жоғарғы Кеңестің әсерімен бірдей; рулық құрылым КСРО-ның күйреуінен аман қалып қана қоймай, Ильхам Әлиевтің кезінде де аман қалды. Сонымен бірге, Румянцев қазіргі режимнің ерекшеліктерін кеңестік режимнің қарапайым жалғасы идеясына төмендетуге бейім емес, бірақ Әзірбайжандағы қазіргі режимді толығымен авторитарлық деп санайды. Марина Оттавей жартылай авторитарлық ретінде әзірбайжандық саяси жүйенің ерекшеліктерін түсінуге тырысты.

Американдық [[Freedom House]] адам құқықтары жөніндегі үкіметтік емес ұйымының сарапшыларының пікірінше, Әзірбайжандағы саяси режимді қатайту 1993 жылы Хейдар Әлиевтің билікке келуінен басталды, ал оның ұлы Ильхамның орнына ұлы Ильхам келгеннен кейін «репрессия» «күрт күшейіп, ұйымның 2015 жылға арналған есебінде» ''Әзірбайжанды [[Авторитаризм|авторитарлық]] режим басқарады деген тұжырым жасалды''<ref>{{cite news | title=Freedom in the World 2018 Azerbaijan|publisher=Freedom House| url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2018/azerbaijan| lang=en}}</ref><ref>{{cite news | title=Freedom in the World 2015 Azerbaijan|publisher=Freedom House| url=https://freedomhouse.org/report/freedom-world/2015/azerbaijan| lang=en}}</ref>. Economist Intelligence Unit жасаған 2016 жылғы Дүниежүзілік демократия индексінде Әзербайжан авторитарлық режимі бар ел ретінде 148-ші орынды иеленді.<ref>{{cite news| title=Democracy index 2011| publisher=Economist Intelligence Unit| url=http://www.sida.se/Global/About%20Sida/S%C3%A5%20arbetar%20vi/EIU_Democracy_Index_Dec2011.pdf| date=2011| lang=en| archiveurl=https://web.archive.org/web/20120617042553/http://www.sida.se/Global/About%20Sida/S%C3%A5%20arbetar%20vi/EIU_Democracy_Index_Dec2011.pdf| archivedate=2012-06-17}}</ref>

Саясаттанушы Зафар Гүлиев атап өткендей, 2003 жылы Ильхам Әлиевтің елде билікке келуімен Әзірбайжанда марқұм президенттің жеке басына табынуды жүйелі түрде құру басталды, Әзірбайжанның жаңа тарихын қайта қарау науқаны басталды. Халықаралық дағдарыс тобы өз баяндамасында Хейдар Әлиевтің жеке басына табыну Әзербайжан идеологиясының негізі болып табылады, оның негізіне Хейдар Әлиевтің Әзербайжанды құтқарғаны, және бұл жеке адамға табынушылық оның ұлы Ильхам Әлиевтің қолына өткендігін атап өтті.<ref>{{cite news |title=Зафар Гулиев: Азербайджан в тисках клана и культа личности |publisher=ИА REGNUM |date=2011-07-06 |url=https://regnum.ru/news/1422456.html}}</ref>

===Экономикалық саясат===
[[File:Baku pipelines.svg|thumb|350px|left|<center>Ильхам Әлиевтің президенттігі кезінде Баку-Тбилиси-Джейхан мұнай құбыры (жасыл) және Баку-Тбилиси-Эрзурум газ құбыры (сары) іске қосылды]]
2003 жылдан бастап Ильхам Әлиев билікке келгеннен бастап «Әзірбайжан Республикасында кедейлікті азайту және экономикалық дамытудың мемлекеттік бағдарламасы (2003-2005)», «Әлеуметтік-тұрмыстық қатынастар жөніндегі мемлекеттік бағдарлама» кіретін экономикалық дамудың арнайы бағдарламаларын қабылдай бастады. -Әзербайжан Республикасы аймақтарының экономикалық дамуы (2004-2008 жж.) »,« Әзірбайжан Республикасының жұмыспен қамту стратегиясы »(2006-2015 жж.),« Әзірбайжан аймақтарының 2014-2018 жылдарға арналған әлеуметтік-экономикалық дамуының мемлекеттік бағдарламасы » және т.б.<ref>{{Cite web|url=http://files.preslib.az/projects/republic/ru/azr3_1.pdf|title=Управление делами Президента Азербайджанской Республики
ПРЕЗИДЕНТСКАЯ БИБЛИОТЕКА
Общая информация|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>

Хейдар Әлиевтің мұнай стратегиясының жалғасы ретінде Ильхам Әлиев 2004 жылы «Мұнай мен газдан түсетін кірістерді басқарудың ұзақ мерзімді стратегиясын (2005-2025 жж.)» Қабылдау туралы 2004 жылы жарлық шығарды.<ref>{{Cite web|url=http://www.base.spinform.ru/show_doc.fwx?rgn=10846|title=Указ Президента Азербайджанской Республики "Об утверждении Долгосрочной стратегии по управлению доходами от нефти и газа"|publisher=www.base.spinform.ru|lang=ru|accessdate=2018-01-30}}</ref>

Ильхам Әлиевтің президенттігінің алғашқы кезеңінде энергетикалық ресурстарды экспорттау есебінен [[экономикалық өсім]] байқалды. Ильхам Әлиевтің алғашқы президенттік кезеңінде Ресейді айналып өтетін негізгі экспорттық құбырлар іске қосылды: Баку-Тбилиси-Джейхан мұнай құбыры (2005 жылдың мамырында іске қосылды және 2006 жылдың шілдесіне дейін толық қуатына жетті) және Баку-Тбилиси-Эрзурум газ құбыры. Егер 2002-2005 жж. ЖІӨ-нің орташа жылдық өсу қарқыны шамамен 10% құрады, содан кейін 2005 жылы ЖІӨ өсімі 26,4% құрады, ал 2006 жылы ол рекордтық деңгейге - 34,5% жетті. 2007 жылы бұл көрсеткіш 25% -ға дейін төмендеді, содан кейін экономикалық өсу қарқыны күрт төмендеді.

2014 жылы ЖІӨ өсімі 2,8% құрады, мұнай өндірісінің қысқаруы және шикізаттық емес сектордың кеңеюі есебінен мұнай секторының үлесі жалпы ішкі өнімнің 37% -на дейін төмендеді. Алайда, [[Халықаралық валюта қоры|ХВҚ]] мәліметтері бойынша, 2014 жылы жалпы экспорттағы мұнай мен газдың үлесі сәйкесінше 87% және 7% құрады.<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.az/news/250457 |title=Президент Ильхам Алиев: «Нефтяной фактор в нашей экономике составляет 30 %» |accessdate=2015-06-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150602201451/http://vesti.az/news/250457 |archivedate=2015-06-02 |deadlink=yes }}</ref> Ильхам Әлиев 2015 жылға қарай Әзербайжан экономикасындағы мұнай факторы 30% құрайды деп мәлімдеді.

«Аймақтардың әлеуметтік-экономикалық дамуының 2004-2008 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы» шеңберінде жарты миллион жұмыс орнын құру, жалпы ішкі өнімдегі шикізаттық емес сектордың үлесін арттыру, жеке кәсіпкерлікті дамыту, инфрақұрылымды дамыту - атап айтқанда, жолдарды, медициналық, білім беру және спорт объектілерін салу және қайта құру.<ref name="Эпох">{{книга
|автор =Цыганов, Олег Владимирович
|заглавие = Ильхам Алиев: открытый мир
|часть = Судьба и время Алиевых
|оригинал = {{lang-en|Ilham Aliyev: Open world}}
|место = М.
|издательство = [[Хроникёр]]
|год = 2008
|страницы = 40
|isbn = 978-5-901238-52-3, ББК 63.3(2)6-8
}}</ref>

2010 жылғы жағдай бойынша Әзербайжан тәулігіне 1 миллион [[баррель]]ден астам мұнай өндірді. Көмірсутектердің үлесі елдің жалпы ішкі өнімінің жартысынан астамын құрайды. Алдағы жиырма жылда 350-400 миллиард АҚШ долларын құрайды деп болжанған мұнай экспортынан түсетін үлкен кірістер үкіметке бұрын-соңды болып көрмеген бюджет шығындарына баруға мүмкіндік берді. 2009 жылы олар жалпы ішкі өнімнің 34,8% құрады, негізінен Мемлекеттік мұнай қорынан түсетін қаражат есебінен. Инфрақұрылымды дамыту мен қайта құру жобаларына миллиардтаған доллар құйылды. Бұл қаражаттың бір бөлігі тоналды немесе тиімсіз пайдаланылды деген кең таралған пікір бар, әсіресе SOFAZ қаражатын жұмсау президенттің бұйрығымен парламенттің бақылауынсыз жүзеге асырылды.

2003 жылдан 2010 жылға дейінгі аралықта үкіметтің мәліметтері бойынша елде 840 мың жұмыс орны құрылды, ресми кедейлік деңгейі 45% -дан 11% -ға дейін төмендеді. Алайда, әлеуметтік трансферттер болмаса, кедейліктің жалпы деңгейі едәуір өсер еді. Дүниежүзілік банктің мәліметтері бойынша, 2008 жылға қарай жан басына шаққандағы табыс 3 830 АҚШ долларына жетті, бірақ халықтың көп бөлігі тек мемлекеттік жеңілдіктермен күн көрді.

2006 жылмен салыстырғанда 2007 жылдан бастап ішкі инвестициялар нарықта басым бола бастады. Ал 2008 жылы негізгі капиталға салынған инвестициялардың жалпы көлемінің 77,5% -ы ішкі инвестициялар болды, сонымен бірге олардың көп бөлігі шикізаттық емес секторға жіберіле бастады.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.webeconomy.ru/index.php?page=cat&newsid=1206&type=news|title=Основные черты экономики Азербайджана|publisher=www.webeconomy.ru|accessdate=2018-01-30|archive-date=2018-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313225646/http://www.webeconomy.ru/index.php?page=cat&newsid=1206&type=news|deadlink=yes}}</ref>

Ильхам Әлиевтің мұнай саясаты ел экономикасына оң әсерін тигізді. 2006 жылы Баку-Тбилиси-Джейхан мұнай құбыры, 2007 жылы Баку-Тбилиси-Эрзурум газ құбыры пайдалануға берілді. Мұнайдың ірі экспорттаушыларының бірі бола отырып, [[Әзірбайжан]] табиғи газды да экспорттай бастады. 2010 жылы мұнай мен газ экспорттың 97% және мемлекет кірісінің 39% құрады.

Ильхам Әлиевтің мұнай саясаты ел экономикасына оң әсерін тигізді. 2006 жылы Баку-Тбилиси-Джейхан мұнай құбыры, 2007 жылы Баку-Тбилиси-Эрзурум газ құбыры пайдалануға берілді. Мұнайдың ірі экспорттаушыларының бірі бола отырып, Әзірбайжан табиғи газды да экспорттай бастады. 2010 жылы мұнай мен газ экспорттың 97% -ын және мемлекет кірісінің 39% -ын құрады.

Алайда, энергия экспортынан түсетін түсімдерге шамадан тыс тәуелділік және негізгі тауарлар импортына үлкен тәуелділік 2014 жылдан бастап мұнай бағасының төмендеуінен бастап ел экономикасына кері әсерін тигізді. Әзірбайжан экономикасы өндірістің құлдырауына ұшырады, өмір сүру деңгейі төмендеді, жұмыссыздық деңгейі өсті, ұзақ мерзімді экономикалық жоспарлаудың болмауы және банк секторының әлсіздігі айқын болды. Бұл халықтың наразылық акцияларына алып келді, олар биліктің күшімен басылды.

2014 жылы Ильхам Әлиевтің қатысуымен «Оңтүстік газ дәлізін» төсеу рәсімі өтті, ол арқылы [[Әзірбайжан]] табиғи газы Еуропаға [[Грузия]] мен [[Түркия]] арқылы жеткізілетін болады. Ал 2015 жылы Транс-Анадолы газ құбырының құрылысы басталды (келісім 2012 жылы Ильхам Әлиев пен [[Режеп Тайып Ердоған]] арасында жасалды), ол газды [[Грузия]] мен [[Түркия]] арқылы Болгарияға жеткізеді. Бұл газ құбырының жалғасы құрылысы 2016 жылы басталған Трансадриатикалық құбыр болып табылады (Греция мен Албания арқылы [[Италия]]ға).<ref>{{Cite web|url=http://www.bbc.com/russian/international/2014/09/140920_azerbaijan_europe_pipeline_launch.shtml|title=В Баку заложен "Южный газовый коридор"|publisher=BBC Русская служба|lang=ru|accessdate=2018-01-30}}</ref>
[[Сурет:Ilham Alijew and Donald Rumsfeld Aug 2004.jpg|thumb|280px|<center>Ильхам Әлиев пен АҚШ қорғаныс министрі [[Дональд Рамсфелд]]. Баку, 2004 ж</center>]]
[[Сурет:Lech Kaczynski Ilham Alijew (07).jpg|right|280px|thumb|<center>Ильхам Алиев пен Польша Президенті [[Лех Качинский]], 2008 ж</center>]]

2015 жылдың бірінші тоқсанында ауыл шаруашылығы ЖІӨ-нің 3,4% өсуіне қол жеткізді. 2016 жылы Әзербайжан халқының президент Ильхам Әлиевке деген сенімін анықтау мақсатында тұрғындар арасында сауалнама жүргізілді. Сауалнама әр түрлі жастағы 800 адам арасында жүргізілді. Сауалнамаға сәйкес, президенттің сенімі 97% құрады. Респонденттердің 89% -ы Ильхам Әлиев қарапайым халықтың мүдделерін білдіреді деп санайды. 87% -дан астамы президенттің сыртқы саясатын «жақсы», 3,6 - «жаман», 2,1 - «өте нашар» деп бағалады. Респонденттердің 28% -ы Әзірбайжан экономикасын «жақсы», 44% -ы «орташа деңгейде», 18% -ы «нашар деңгейде» деп санайды, ал 10% -ы жағдайды бағалауға қиналды.<ref>{{Cite web|url=http://www.aravot-ru.am/2016/04/27/208134/|title=Рейтинг доверия президенту Азербайджана Ильхаму Алиеву составляет 97 %: «соцопрос»|author=|website=|date=|publisher=}}</ref>
[[File:Azerbaijani President Ilham Aliyev attended Strategic Outlook Eurasia session during World Economic Forum 2018 in Davos.jpg|нобай|солға|323.949x323.949px|Ильхам Әлиев Давостағы экономикалық форумда]]
2017 жылдың соңында Ильхам Әлиев өз сөзінде биыл шикізаттық емес сектордың өсімі 2,5%, шикізаттық емес өнеркәсіп өндірісі - 3% -дан астам, ауыл шаруашылығы - 4% -дан астам, ал шикізаттық емес сектордың өсуі туралы айтты экспорт - 24%. 2017 жылы Әзербайжанның [[Жалпы ішкі өнім|ЖІӨ]] 39,21 млрд долларды құрады, оның өсімі 2016 жылға қатысты 4,4% құрады.

2019 жылғы әлеуметтік-экономикалық реформалар аясында ол екі рет ең төменгі жалақыны көтеру туралы құжаттарға қол қойды, нәтижесінде 2019 жылдың 1 қыркүйегінен бастап Әзірбайжанда ең төменгі жалақы 250 манатты (≈ 147 [[АҚШ доллары]]) құрады.<ref>{{Cite web|url=https://mir24.tv/news/16365649/aliev-znachitelno-uvelichil-zarplaty-byudzhetnikam|title=Алиев значительно увеличил зарплаты бюджетникам|publisher=Mir24|lang=ru|accessdate=2019-06-24}}</ref>

===Таулы Қарабахтағы қақтығыс===
Ильхам Әлиевтің президенттігі жылдарында көптеген жылдар бойы [[Қарабах қақтығысы|Қарабахқа байланысты жанжалды]] реттеуге ешқандай өзгеріс болған жоқ.
[[Сурет:Operational meeting was held under the leadership of President, Commander-in-Chief Ilham Aliyev at Central Command Post of the Ministry of Defense (cropped).jpg|thumb|300px|Ильхам Әлиев Қорғаныс министрлігінің Орталық қолбасшылығындағы жедел кеңесте. 7 қазан, 2020]]

2020 жылдың қыркүйек айының соңында Таулы Қарабақта ауқымды қақтығыс басталды. Көбісі бұл өршу, алдыңғы кездердегідей, ең көп дегенде Әзірбайжанның бірнеше стратегиялық маңызды биіктіктер мен бірнеше шаршы шақырым аумақты бақылауға алуымен аяқталады деп сенді, өйткені бұл төрт күн өткеннен кейін болған жанжалдың соңғы өршуі кезінде болған еді. шайқас кезінде Әзірбайжан өзінің әскерлері [[Таулы Қарабах|Талыш]] ауылының айналасында және Физули бағытында бірнеше биіктікті алып жатқанын мәлімдеді.<ref name="bbc11112020">[https://www.bbc.com/russian/features-54900906 Почему Азербайджан выиграл войну в Карабахе? Отвечают военные эксперты]</ref><ref>[https://www.forumdaily.com/kk/konflikt-vokrug-nagornogo-karabaxa-pochemu-voyuyut-armeniya-i-azerbajdzhan/ Таулы Қарабаққа қатысты жанжал: неге Армения мен Әзірбайжан соғысуда]</ref>

Алайда шайқас кезінде Джебраил, Физули, Зангелан, Кубатлы, сондай-ақ Ходжавенд және Ходжалы облыстарының кейбір аумақтары, соның ішінде Хадрут ауылы мен стратегиялық маңызды [[Шуша]] қаласы Әзірбайжан күштерінің бақылауына өтті. . Әзірбайжан сонымен бірге бүкіл Әзірбайжан-Иран шекарасын бақылауға алды. Солтүстік секторда Әзербайжан армиясы бірқатар стратегиялық биіктіктер мен елді мекендерді де бақылауға алды.

2020 жылы 10 қарашада Әзербайжан Республикасының Президенті Ильхам Әлиевтің, Армения Республикасының Премьер-Министрі Никол Пашинянның және Ресей Федерациясының Президенті [[Владимир Владимирович Путин|Владимир Путин]]нің толық атысты тоқтату және аймағындағы барлық соғыс қимылдары туралы бірлескен мәлімдемесі жарияланды. Таулы Қарабақ қақтығысы. Армения, [[Әзірбайжан]] және [[Ресей]] қол қойған Таулы Қарабақтағы бейбітшілік туралы келісімде Ресейдің бітімгершілік күштерін енгізу, Арменияның Әзербайжанға Агдам, Кельбаджар және Лачин облыстарына оралуы (ені 5 км болатын Лачин дәлізінен басқа) қарастырылған. Ресей бітімгершілік күштерінің бақылауында болды) және Әзербайжанның Таулы Қарабах, соның ішінде Шуша қаласын бақылауымен территорияның бір бөлігін қалдырды.<ref>[http://kremlin.ru/acts/news/64384 Заявление Президента Азербайджанской Республики, Премьер-министра Республики Армения и Президента Российской Федерации]</ref>

Ильхам Әлиев «бұл мәлімдеме Арменияның тапсырылуы» және «ұзақ мерзімді басқыншылыққа нүкте қойды» деді.<ref>[https://www.vox.com/2020/11/10/21558428/armenia-azerbaijan-war-nagorno-karabakh-russia-turkey Armenia and Azerbaijan’s Nagorno-Karabakh peace deal is quite the surprise — Vox]</ref> Әзірбайжанда келісім қуанышпен қарсы алынып, соғыстағы жеңісті түні бойы тойлады. Кең ауқымды мерекелер бүкіл Әзірбайжанда, әсіресе келісім жарияланған кезде [[Баку]]де басталды.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-54882564 |title=Armenia, Azerbaijan and Russia sign Nagorno-Karabakh peace deal |author= |date= 10 November 2020 |website=bbc.com |publisher=[[BBC]] |access-date= |quote=There is a real sense here that a key victory has been achieved after a very long fight. Groups are breaking out in chants and singing the national anthem.}}</ref><ref>[https://www.bbc.com/russian/features-54896303 Семь вопросов к миру в Карабахе. Кто от этого выиграл и что будет дальше?]</ref>

2020 жылы 10 желтоқсанда Бакуде Жеңіс шеруі өтті.

===Спорт саясаты===
2011 жылы 7 шілдеде Ильхам Әлиев Бакуде халықаралық стандарттарға сай заманауи спорт-концерт кешенін салуға бұйрық берді.

2016 жылы Ильхам Әлиев Әзербайжан Олимпиада чемпиондарына Әзірбайжан Республикасы Президентінің арнайы олимпиадалық стипендиясының мөлшерін көбейту туралы жарлық шығарды. Жарлық 2017 жылдың 1 қаңтарынан бастап күшіне енді. 2017 жылы Ильхам Әлиев Баку қаласында BMX Racing велоспорттан әлем чемпионатын өткізуге байланысты Ұйымдастыру комитетін құру туралы бұйрыққа қол қойды. Чемпионат 2018 жылғы 5-9 маусымда өтті.<ref>{{Cite news|title=Ильхам Алиев подписал распоряжение о создании Оргкомитета по проведению ЧМ|last=Azerisport.com|url=http://www.azerisport.com/velosport/20171116135507911.html|accessdate=2018-01-30}}</ref>

===Формула-1===
{{main|Еуропа Гран-при-2016}}
[[Формула-1]]-ді 2016 жылы Бакуде өткізу туралы шешім 2013 жылы қабылданды. 2016 жылы 16 маусымда Ильхам Әлиев Формула-1 менеджментінің президенті [[Берни Экклстоун]]мен кездесті. 2016 жылдың 17-19 маусымы аралығында Бакуде алғаш рет 2016 жылғы Еуропа Гран-при маусымындағы Формула-1 чемпионатының сегізінші кезеңі өтті. Ильхам Әлиев ашылу салтанатына қатысты, ал 19 маусымда жеңімпаздарды марапаттау рәсімінде ол кубокты жеңімпазға өзі табыстады.<ref>{{Cite news|title=FIA confirms 2016 calendar|url=https://www.formula1.com/en/latest/headlines/2015/12/f1-2016-calendar-confirmed.html|work=Formula 1® - The Official F1® Website|accessdate=2018-01-30|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Президент Азербайджана Ильхам Алиев наградил победителей Гран-при Европы Формулы 1|url=http://www.bakuinform.az/sport/783-prezident-azerbaydzhana-ilham-aliev-nagradil-pobediteley-gran-pri-evropy-formuly-1|accessdate=2018-01-30|language=ru}}</ref>

2017 жылғы маусымда Формула-1 Әлем чемпионатының сегізінші кезеңі Әзірбайжан Гран-приі 25 маусымда өтті. Сол күні Ильхам Әлиев «Формула-1» төрағасы және бас атқарушы директоры [[Чейз Кэри]]мен, «Формула-1» автоспортының директоры Росс Браунмен және «Формула-1» сауда және маркетинг жөніндегі директоры Шон Братчпен кездесті. Ильхам Әлиев және оның отбасы мүшелері 2017 жылғы Гран-при жарыстарын белсенді түрде қадағалады.

2018 жылы 27-29 сәуірде Бакуде Формула-1 Әзірбайжан Гран-приінің төртінші кезеңі өтті.

===Еуропа ойындары 2015===
{{main|Еуропа ойындары 2015}}
Бірінші [[Еуропа ойындары]]н өткізу туралы шешім 2012 жылғы 8 желтоқсанда Еуропалық Олимпиада Комитетінің 41-ші Бас Ассамблеясында қабылданды. 2013 жылы 17 қаңтарда Ильхам Әлиев 2015 жылы Бакуде бірінші Еуропалық ойындарды өткізу жөніндегі Ұйымдастыру комитетін құру туралы жарлық шығарды. 2015 жылы 12-28 маусымда Бакуде Еуропа ойындары өтті. Ильхам Әлиев Еуропа ойындарының көрермендерінің қатарына белсенді қатысты.<ref>{{Cite news|title=Создан Оргкомитет по проведению Европейских игр-2015 в Баку|last=Azerisport.com|url=http://www.azerisport.com/olimpizm/20130117051657546.html|accessdate=2018-01-30}}</ref>

===Отбасы===
* Атасы - Әлирза Кербалай Джафарұлы Әлиев.
* Әжесі - Изафет Джафаргулуқызы Әлиева.
** Ағасы - [[Хасан Алирза ұлы Әлиев|Хасан Әлиев]] (15 (28) .12.1907 - 2.02.1993), көрнекті кеңес және әзірбайжан ғалымы, Әзірбайжан КСР Ғылым академиясының академигі.
*** Ағасы - [[Расим Хасанұлы Әлиев|Расим Әлиев]] (1934 жылы 16 шілдеде туған), әзірбайжан сәулетшісі, Баку қаласының бас сәулетшісі (1965-1988), Әзірбайжан КСР-нің еңбек сіңірген сәулетшісі (1979), Әзірбайжан Мемлекеттік сыйлығының және Гусейн Джавид сыйлығының лауреаты. , Шығыс елдері Халықаралық сәулет академиясының толық мүшесі (1992), Әзірбайжан сәулетшілер одағының вице-президенті.
** Ағасы - [[Гусейн Әлирзаұлы Әлиев|Гусейн Әлиев]] (22.04.1911 - 25.05.1991), кеңестік және әзірбайжандық суретші-суретші, Әзірбайжанның халық әртісі.

==Марапаттары мен атақтары==
===Әзірбайжан марапаттары===
[[File:Lech Kaczynski Ilham Alijew (10).jpg|thumb|200px|<center>Ильхам Әлиев [[Польша]]ға сапары кезінде Құрмет белгісі белгілерімен</center>]]
* [[«Хейдар Әлиев» ордені|Хейдар Әлиев ордені]] (28 сәуір, 2005 жыл)<ref>[Марапаттар тізімі]</ref>
* [[«Шах Исмаил» ордені]]

===Шетелдік марапаттар===
* Бостандық ордені (18 қараша, 2013 ж., Украина) - украин-әзербайжан мемлекетаралық қатынастарын нығайтудағы ерекше қызметтері үшін.<ref>[https://www.president.gov.ua/documents/6392013-15790 Указ Президента Украины от 18 ноября 2013 года № 639/2013 «О награждении И. Алиева орденом Свободы»]</ref>
* 1 дәрежелі князь Ярослав Данышпан ордені (19 мамыр, 2008 ж., Украина) - украин-әзербайжан қатынастарын нығайтуға қосқан ерекше үлесі үшін.<ref>[https://www.president.gov.ua/documents/4582008-7529 Указ Президента Украины от 19 мая 2008 года № 458/2008 «О награждении И. Алиева орденом князя Ярослава Мудрого»]</ref><ref>[http://www.newsazerbaijan.ru/international/20080522/42309867.html Виктор Ющенко наградил Ильхама Алиева орденом князя Ярослава Мудрого І степени]</ref>
* «Номиналды атыс қаруы» айырмашылығы (28.10.2010, Украина)
* Халықтар достығы ордені (2011 ж. 24 желтоқсан, Беларуссия) - Беларусь Республикасы мен Әзірбайжан Республикасы арасындағы достық қатынастар мен стратегиялық ынтымақтастықты орнатуға және дамытуға қосқан елеулі жеке үлесі үшін.<ref>[http://www.pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-144/2011-144(011-016).pdf&oldDocPage=6 Указ Президента Республики Беларусь от 24 декабря 2011 года № 594 «О награждении И. Г. Алиева орденом Дружбы народов»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830225107/https://pravo.by/document/?guid=2012&oldDoc=2011-144%2F2011-144%28011-016%29.pdf&oldDocPage=6 |date=2021-08-30 }}</ref><ref>{{cite news| title=Президент Ильхам Алиев награждён орденом Дружбы народов| publisher=AZE.az| url=https://aze.az/news_prezident_ilxam_aliev_70803.html| date=2011-12-24| access-date=2011-12-25| archiveurl=https://web.archive.org/web/20140222060235/https://aze.az/news_prezident_ilxam_aliev_70803.html| archivedate=2014-02-22}}</ref>
* I дәрежелі Исмоили Сомони ордені (2012 ж. 12 шілде, Тәжікстан)
* Георгий атындағы Жеңіс ордені (2013, Грузия)
* Құрмет ордені (2003 ж., Грузия)
* Үш Жұлдыз орденді рыцарь (10 тамыз, 2009, Латвия)
* [[Астанаға 10 жыл (медаль)|«Астанаға 10 жыл» медалі]] (2008, Қазақстан)
* Құрметті Легион орденінің рыцарі - Крест (29 қаңтар, 2007 ж., Франция)
* Италия Республикасының Құрмет белгісі орденінің рыцарі (2018, Италия)
* Польша Республикасы алдындағы Құрмет белгісі орденінің рыцарі (26.02.2008, Польша)
* Сербия Республикасы орденінің үлкен лентасы (2013 ж., Сербия)
* Таспамен «Стара Планина» ордені (14 қараша, 2011 жыл, Болгария)
* Румыния Жұлдызы орденінің тізбегі (2004 ж. 11 қазан, Румыния)
* «Адал қызметі үшін» орденінің рыцарі (18.04.2011, Румыния)
* I дәрежелі Түрік Республикасының ордені (2013 ж. 12 қараша, Түркия)
* Король Абдельазиздің бұйрығы (8 наурыз 2005 ж., Сауд Арабиясы)
* Ұлы Мүбәрак ордені (10 ақпан, 2009 ж., Кувейт)
* «Достық» медалі (20 маусым, 2019 жыл, Болгария)
* [[Алтын Қыран ордені]] (22 тамыз, 2022 жыл, Қазақстан)

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер|3}}

{{ТМД елдерінің басшылары}}

{{DEFAULTSORT:Әлиев, Ильхам Хейдарұлы}}
[[Санат:Мәскеу мемлекеттік халықаралық қатынастар институты түлектері]]
[[Санат:Әзербайжан саясаткерлері]]
[[Санат:Әзербайжан президенттері]]
[[Санат:Әзербайжан премьер-министрлері]]
[[Санат:Жаңа Әзербайжан мүшелері]]
[[Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Саясаттану ғылымының докторлары]]
[[Санат:Қазіргі мемлекет басшылары]]

Қожа Ахмет Ясауи кесенесі

2025-05-08T03:48:47Z

Ziv: (GR) File renamed: File:Turkestan.jpg → File:Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi, Turkestan 2007.jpg Criterion 2 · more precise

{{ЮНЕСКО әлемдік мұрасы
|KazName = Қожа Ахмет Ясауи кесенесі
|Name = Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi
|Image = [[Сурет:Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi, Turkestan 2007.jpg|200px]]
|imagecaption = Қожа Ахмет Ясауи кесенесі
|State Party = {{KAZ}}
|Type = мәдени
|Criteria = i, iii, iv
|ID =
|Link = http://whc.unesco.org/en/list/1103 1103
|Region =
|Coordinates = {{coord|43|17|51|N|68|16|15|E}}
|lat_dir = N |lat_deg = 43 |lat_min = 17 |lat_sec = 51
|lon_dir = E |lon_deg = 68 |lon_min = 16|lon_sec = 15
|region =
|CoordScale =
|Year = 2003
|Session = 27
|Extension =
|Danger =
}}
'''Қожа Ахмет Ясауи кесенесі''' — [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласында]] XIV ғасырдың соңында тұрғызылған архитектуралық [[ғимарат]]. [[Қожа Ахмет Ясауи]] дүние салғаннан кейін халықтың көп жиылуымен өзіне арнап соғылған кішкене [[мазар]]ға жерленеді. Кейін бұл кесене мұсылмандардың жаппай тәуеп ету орнына айналды.
== Тарихы ==
1397 жылы Орта Азияның билеушісі [[Әмір Темір|Ақсақ Темір]] [[Қожа Ахмет Ясауи|Қожа Ахмет Ясауидің]] ескі мазарының орнына жаңа кесене салу жайлы бұйрық береді. Орта ғасырларда бой көтерген ең керемет сәулет өнерінің бірі саналатын аталмыш кесенеде Қазақтың 21 ханы жерленген деседі. Кесене салынып жатқан кезде қайта-қайта құлап қала берген екен. Сонда Ұлы Билеушінің түсінде бір ақсақал аян беріп, "Қожа-Ахметтің [[Арыстанбаб|Арыстан]] атты ұстазы болған. Сондықтан әуелі Арыстанға, сосын ғана шәкіртіне кесене салыңдар" депті. Бұл түсті көрген Әмір Темір көріпкелдерін шақыртып алып, түсін жорытады. "Арыстанның қабірін қалай табамын?" деп олардан ақыл сұрайды. Көріпкелдері "Жұма намаздан соң Қожа Ахмет Ясауидің қабірінің басына екі құс келіп қонақтайды, сол құс ұшып, ұстазы Арыстанбабтың басына барады, осылайша табасың" деп айтқан екен. Арыстанбабтың сүйегі жерленген жер осылайша табылғанға ұқсайды.

Арыстанбабтың жерленген жері жөнінде тағы да бір қызық аңыз бар. Арыстанбаб қайтыс болмай тұрып, тірі кезінде Қожа Ахмет Ясауиге "Менің саған айтар аманатым, жасым келді, қартайдым. Қайтыс болсам жаназамды сен оқисың. Жас та болсаң, сен тегін адам емессің. Пайғамбарымыздың (с. ғ. с) аманат етіп жіберген адамысың. Менің жаназамды оқысымен күн батыс жақтан бір ақ түйе келеді. Соған денемді артып, басын бос қоя сал. Түйе қайда барып шөксе, сол жерге сүйегімді жерле" деп айтыпты. Сол аманат бойынша, Арыстанбабтың жаназасына жиылған адамдар ақ түйенің соңынан ереді де отырады. Түйе Отырар өңірінің батыс жағына келіп шөгеді де, сол жерге Арыстанбабтың сүйегі қойылады. Арыстанбаб Түркістанда қайтыс болғанымен, Отырарда жерленген.

Жоғарыдағы әңгімеге қайта оралайық. Әмір Темір Түркістаннан кірпіштерді тасытып, Арыстанбабтың басына үлкен күмбезді кесене салдырыпты. Содан кейін ғана Қожа-Ахметке арнап салынып жатқан кесене құламапты да, әміршінің тірлігі алға басыпты.

== Сипаттамасы ==
[[Сурет:Yasavi plan.svg|thumb|right|200px|Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің сызбасы]]
Қожа Ахмет Ясауи кесенесі — аса үлкен порталды, [[күмбезді құрылыс]]. Оның ені — 46,5 м, ұзындығы — 65.5 м. Ғимараттың орасан зор порталы (ені — 50 метрге жуық, порталдық аркасының ұзындығы — 18,2 м) және бірнеше күмбезі бар. Оның орталық залының төңірегіне түрлі мақсатқа арналған 35 бөлме салынған. [[Жамағатхана]] (мұнда қазан тұруы себепті қазандық деп аталған) күмбезінің ұшар басына дейін есептегендегі ғимараттың биіктігі — '''39 метр'''. Сыртқы қабырғалардың қалындығы — 1,8-2 м, қазандық қабырғаларының қалыңдығы — 3 метр. Жалпы тұрқы симметриялы, жеке бөлшектері — ассиметриялы болып келетін бұл зәулім '''ғимарат 8 түрлі бөлмелер тобынан тұрады''':
# '''Қазандық''' — тайқазан тұрған бөлменің атауы. Бұл кешеннің басты бөлмесі. Жоспар бойынша шаршы, әр қабырғасы 18,2 метрге тең. Орта Азиядағы кірпіштен өрілген күмбездердің ең үлкенімен көмкерілген. Бөлме қабырғаларының осьтерінде ганч сталктиттерімен безендірген биік әрі жіңішке ойықтар бар. Бөлменің биіктігі (39 м) мен жарық аз түскеніне қарамастан қабырғалардың аппақ болып көрінуі тыныштық, құрмет пен салтанат сезімін сыйлайды.
# '''Үлкен Ақсарай''' — бірегей сарай. Мұнда бастапқыда дәуріштер жиналып, діни қауымдастықтардың жиналыстарын өткізген. Залда дипломатиялық қабылдаулар, әскери келіссөздер, байлар мен билердің жиналыстары өткізілді. Үлкен Ақсарайдың кіреберісінде 1781 жылы қайтыс болған, белгілі қазақ ханы Абылай ханның құлпытасын көруге болады.
# '''Кіші Ақсарай''' — Кіші Ақсарайда алты жүзі жыл бойы ең құрметті адамдар жерленген. Мұндай барлығы 43 құлпытас бар. Ең көнесі 1431 жылы, ең соңғысы 1917 жылы жерленген. Үлкен Ақсарай мен Кіші Ақсарай қарама-қарсы орналасқан залдар. XVI-XVIII ғасырларда Түркістан қаласында Ұлы және Орта жүздердің қазақ хандарының резиденциясы болған кезде бұл бөлмелер үлкен мәжілістер өткізетін және елшілерді қабылдайтын сарай ретінде пайдаланылды.
# '''Құдықхана''' — құдығы бар бөлме. Құдық бірінші нұсқа бойынша, кесенені салу кезінде құрылысшыларды сумен қамтамасыз ету үшін қазылған; Екінші нұсқа бойынша – XVIII ғасырда Қазақ хандығының жеріне басып кірген жоңғарларға қала тұрғындарының қарсыласу кезінде қазылған. Бұл құдықтан су қасиетті деп саналды, мұсылмандық мерекелер кездерінде Тайқазанға су толтырылып, зиярат етушілерге таратқан.
# '''Кітапхана''' — батысындағы негізгі залмен шығысындағы Кіші Ақсарайды теңестіріп тұрған бөлме. Бұл залда көне қолжазба кітаптарының, баспа басылымдарының кітапханасы орналасқан. Сондай-ақ, мұнда кітаптар жазылып, іс қағаздары жүргізілген.
# '''Асхана (халимхана)''' — залдың бұлай атауы зиярат етушілерге арнайы салттық тағам дайындаумен байланысты. Тағам бидай мен қой етінен бір күн бойы дайындалады. Мұнда ескі пештер, қазан, ағаш астаулар сақталған.
# '''Қабірхана''' — Қожа Ахмет Ясауидің кесенесі – төртбұрышты (7,5х7,5) күмбезді бөлме, әр қабырғаның ұзындығының жартысына дейін жететін, бірақ терең емес аркалы ойықтар бар. Бөлме ортасында ашық жасыл түсті ою-өрнек салынған құлпытас (3,25х2,2 м) орналасқан. Зиярат етушілерге бұл жерге кіруге рұқсат етілмейді. Олар қабірхананың кіреберісінде құран оқиды.
# '''Мешіт (намаз оқитын орын)''' – кешендегі дизайны мен безендіруі жағынан айрықша бөлмелердің бірі. Құрылымы крест тәрізді мешіт ерекше күмбезбен жабылған. Салыстырмалы түрде өте биік барабанға орнатылып, дәл маржан тәріздес етіп жасалған және жарық саңылаулары бар.

===Негізгі және қосалқы бөлмелері===
Ол порталы оңтүстік-шығысқа, ал бүйір беттері тиісінше оңтүстік-батыс пен солтүстік-шығысқа қарайтын етіп салынған. Келген адам орталық залға бас порталдың сәнді есігі арқылы кіреді. Қазандық [[Қазақстан]] мен [[Орта Азия]]дағы кірпіштен өрген [[күмбез]]дердің ішіндегі ең үлкені, диаметрі 18,3 метрлік күмбезбен көмкерілген. Бұл бөлмеден өткен соң оюмен өрнектелген ағаш есік арқылы [[Қожа Ахмет Ясауи мүрдесі]] жатқан бөлмеге кіруге болады. Қабірхананың қос қабат күмбезін кейде [[Мұхаммед Ханафия]] порталы деп те атайды. Қазандықтан өзге бөлмелерге қарай қос қатарлы сегіз дәліз тарайды. Бұл дәліздер ғимаратты сегіз дара блокқа бөледі. Әр блокта архитектурасы да, пайдаланатын мақсаты да әр қилы бөлмелер бар. Оңтүстік-батыс блокта мешіт орналасқан. Ал оңтүстік-шығыс блокта [[Халимхана|халимкана]] бар. [[Халимкана]]да [[дүйсенбі]] мен [[жұма]] күндері кедей-кепшік пен дәруіштерге тегін үлестірілетін тағам — [[халим]] әзірленетін болған. Солтүстік-шығыс блокта [[құдықхана]], ал солтүстік-батыс блокта [[Үлкен Ақсарай]] орналасқан. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс жақтарының орта тұсында өзінің архитектуралық тұрқы жағынан біртектес, қабатты залдар — [[Кіші Ақсарай]] мен кітапхана бар. Кесенедегі сегіз дәліздің алтауы өтпелі де, екеуі — тұйық. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі тек зират болуымен шектелмей, мешіт-медреселік қызметтерді де атқарған. Түрлі мақсаттағы бөлмелердің басын осылайша, біріктіру өз заманының тамаша үлгісі болып табылады. Кітапхана мен Ақсарай бөлмелері көлденең аркалармен жабылған. Төбені осылайша, жабу түрлі пішіндегі [[күмбез]]дерге, тұрқы шаңырақ тәрізді иықтар мен жаппаларға негіз болып тұр. Бұл жаппаларда көтеруші аркалардың өзара қиылысу элементтері Орталық Азия архитектурасында сол кезге дейін кездеспеген елеулі жаңалық болып табылады. Негізгі бөлмелер — қазандықта, көрхана мен мешітте қос қабатты аркалар жоқ, олардың әрқайсысының қабырғаларынан төрт- төрттен ойықшалар жасалған. Күмбездердің ішкі беті алуан тұрпаттағы [[сталакиттер|сталактиттер]]мен көмкерілген. Бұлар арша ағашынан жасалған білезіктермен бекітілген. Кесененің сырт қабырғаларының көмкерілуі үш бөлікке жіктеледі.

[[Сурет:Khoja ahmed Yasavi dome.jpg|thumb|right|200px|Өрнектелген жазулар]]
Оның орта бөлігіне үлкен көлемдегі өрнектелген жазулар түсірілген, жоғары жағына — эпиграфтық [[фриз]], төменгі жағына (ірге бөлігіне) биіктігі — 1,85 м [[Кенере|тас кенере]] жүргізілген. Ӏрге бөлігі қашалған тас тақталармен қапталған. Кесененің үш қабырғасының үстіңгі жағымен өтетін эпиграфтық фризде [[Құран]]нан алынған сөздер жазылған. Эпиграфтық фриздің жазулары терракоталық фонда құйма кірпіштермен өрнектелген. Фриздің биіктігі — 2,37 м. Жазулар көгілдір қышпен өрнектеліп, қара көк түсті кірпіштермен көлеңке түсірілген. Ғимараттың солтүстік бетіндегі екі бұрыштың екеуінде циллиндр түріндегі діңгектер бар. Бұл діңгектерге де куфа қарпімен жазылған жазулар мен ою-өрнектер түсірілген. Жазулардың арасынан '''"Алла"''', '''"Мұхаммед"''', '''"О, жарылқаушы"''', '''"Билік Аллада"''', '''"Алла менің әміршім"''' деген секілді, т.б. сөздерді оқуға болады. Кесененің солтүстік-шығыс бетінде [[Ӏлияс хан]] ойығының үстіндегі [[фриз]] соңында "Шираздық Қожа Хасан" деген сөз және "һиджраның 800 жылы" деп жазылған. Қабірхананың қатпарлы күмбезінің жоғары жақтауы мен алты бұрышты тақтайшада куфалық стильмен шираздық мозайкашы [[Шемс Әбд әл-Уақаб]]тың есімі жазылған. Ол күмбездің қатпарлы қабырғаларына өрнектер жасаған шебер еді. Бас порталдың екі жағында биік мұнарамен жиектелген зәулім аркасы бар. Оның ені — 50 метрге, ішінің ұзындығы — 18,2 метрге, биіктігі — 37,5 метрге тең. Порталдың салынып бітпей қалған қос қанаты үстінен арка үш бұрыш тәрізденіп көрінеді. [[Әмір Темір]]дің кезінде бас порталдың тек нұсқасы ғана бар-ды, оның құрылысын 1583—98 ж. Бұхарды билеген [[I Абдолла хан]] аяқтады. [[I Абдолла хан]] заманындағы жөндеу жұмыстарына арналған ағаш діңгектер бүгінге дейін сақталған. XIX ғасырда Қоқан билігі тұсында мұнаралар мен порталға қарабайыр корғану орындары салынып, қам кесекпен қоршалып, кесене қамалға айналдырылған.

[[Сурет:Комплекс Ахмеда Ясави; казан.jpg|thumb|left|300px| [[Тайқазан]] (Қазандықта(Орталық зал) орналасқан)]]
Орталық зал — қазандық төбесі жалаң қабат күмбезбен көмкерілген төртбұрышты бөлме. Қазандық күмбезі сегіз қырлы, діңгек үстіндегі желкенге табан тірейді. Қазандық күмбезінің ішкі жағы — 18,2 метрге , сырты — 20,5 метрге тең. Қазандық көрхана және мешіт кабырғаларының теменгі жағы алты бұрышты көгілдір тақтайлардан тұратын биіктігі — 1,5 метрлік майолика тыстамамен қапталып, мозайкалық өрнектермен әшекейленген. Әрі мозаикалық бедермен көлеңкелендірілген. Ал еденге жанасар тұста бетіне өсімдік өрнегі салынып, тастан қашалған белдеушелер жүргізілген. [[Қола]]дан соғылып, [[алтын]], [[күміс]] жалатылған есік тұтқалары мен алты [[шырағдан]] да халық өнерінің лағыл-маржандарының қатарына жатады. Бұларда да оны жасаушы исфаһандық шебер [[Тадж әд-Дин Изеддин]]нің есімі жазылған. Қола шырағдандағы жазулар һиджраның 799 жылы 20 рамазанында жасалғандығын көрсетеді. Бүкіл құрылыстың мағыналық кіндігі — әулиенің көрханасы болып табылады. Бұл — қабырғаларының ұзындығы — 7,15 метрлік төртбұрышты бөлме. Қабырғаларында [[сталактиттер]]мен әшекейленген тайыздау ойықтары бар. Қабірхананың төбесі қос қабатты күмбезбен көмкерілген. Ішкі күмбезі — құрылыстық, сыртқы күмбезі — көркемдік міндет атқарады. Қабірхана күмбезі бұрыш-бұрыштағы төрт білікке тіреліп, биік мойындықпен көтерілген. Сыртқы күмбезі қатпарлы. Бұл қатпарлар өсімдік өрнекті пішіндес мозаикамен қапталған. Солтүстік портал қабырғаларының көркемдігі көрген жанды таң қалдырады. Үш ширектік діңгекшелері алты қырлы тақталармен қапталған, көгілдір түсті бояулармен айшықталған. Қабірхананың дәл ортасында [[Қожа Ахмет Ясауи]]дің сағана-құлпытасы орнатылған. Ол жасыл түсті [[яшма]]дан жасалған, ернеуіне нәзік өрнектер салынған. [[Қазандық]] пен қабірхана [[Сафар шебер]] өрнектеп жасалған ағаш есіктер көркемдігімен көз жауын алады. Көрхана есігінің ою-өрнектері сүйекпен ерекше нақышталған. [[Есік]] жұқа темірмен қақталып, оған алтынмен жазулар түсірілген. Есіктің үстіндегі тас тақтайға көрхана Әмір Темірдің бұйрығымен тұрғызылғандығы жайында жазылған. Кесененің мешіті де аса бір тамаша архитектуралық құрылыс.

[[Сурет:DSC05147 кудукхана.jpg|thumb|right|200px|Кесене ішіндегі [[Құдықхана]]]]
Ол мойындығында 16 терезесі бар, шағындау қос қабат күмбезді, сопақшалау келген зал. Оған қазандық бөлмесінен [[Жолбарыс хан дәлізі]] арқылы өтуге болады. Мешіттің батыс жақ кабырғасына [[Мекке]]дегі [[Қағба]] сияқтандырып 3,5x2,5 метрлік мозаикалық [[михраб]] орнатылған. [[Михраб]] мешітке ерекше көрік беріп тұр. Оның беті мозаикамен және өсімдік суретімен әшекейленген. [[Михраб]] — жебе ұшты арқасы бар ойық. Бұл ойық көгілдір түсті мозаикамен көркемделген, тік бұрышты сәндік белдеумен қоршалған, оған ақ әріптермен Құран сөздері жазылған. Әр жерден әсемдік үшін жалатылған алтынның сілемі көзге шалынады. Кесененің оңтүстік-батыс жағында діншілдердің ораза ұстауына және [[Құдай]]ға құлшылық етуіне арналған жер асты мінажатханалары [[Қожа Ахмет Ясауи]]дің көзі тірі кезінде жасалып, қайта жаңғыртылған. XVI ғасырда мешітке іргелес қосалқы бөлмелер тұрғызылған. Бұлар: батыс беткейдегі дәрет алатын [[тахаратхана]] мен [[Үлкен Ақсарай]]дың солтүстік- шығысындағы "балхи" тәсіліндегі иықпен көмкерілген жер асты зираты. XVI ғасырдан кесененің жекелеген бөлмелеріне әйгілі адамдардың сүйектері қойыла бастады.

[[Сурет:Мавзолей Есимхана. Город Туркестан.jpg|thumb|left|200px|Есім хан кесенесі]]
1864 ж. Черняев бастаған Ресей әскерлері Түркістан қаласын алған кезде [[полковник Веревкин]] қала қорғаушылары бас сауғалаған Қожа Ахмет Ясауи кесенесін [[зеңбірек]]пен атқылады. Оның снарядтары кесенені 11 жерден опырып кетті. 1871—72 жылдары А. Кун 7 дана фотосуретті "Түркістан" альбомын құрастырды. Бұл әлем жұртшылығының пікірін Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне бұруға белгілі дәрежеде әсер етті. Соның нәтижесінде Ресей өкімет орындары Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне көңіл бөле бастады. 1884 ж. патша үкіметі кесенені жөндеуге 15 мың сом қаржы бөлді. XIX ғасырдың соңына қарай ғалымдар Қожа Ахмет Ясауи кесенесі— эпиграфикасын зерттеуге ден қоя бастады.

== Кесенемен байланысты аңыздар ==
Аңызда айтылғандай, Темірланның бұйрығымен Қожа Ахмет Ясауи (1396-1405) бейітінің үстіне мешіт құрылысы басталды. Қабырғаларды салудың барлық әрекеттері сәтсіз аяқталады, өйткені оларды күшті дауыл бұзады, басқа нұсқа бойынша, бәрін жоятын жасыл бұқа болған. Темірге түсінде көрінген әулие алдымен Арыстанбаба әулиенің бейітінің басына, одан кейін Қожа Ахмет Ясауи бейітінің басына кесене тұрғызу керектігін айтады. Тимур дәл солай істеді. Сондықтан зиратшылар алдымен Арыстанбаба кесенесіне, одан кейін Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне барады. «[[Арыстанбаб]]<nowiki/>қа түне, Әзірет Сұлтаннан тіле»-деген сөз осыдан қалған болуы ықтимал.

==Монеталарда==
<gallery>
Сурет:S-Turkestan-r.jpg|ҚР-ның күміс монетасы "Әлемнің үздік мешіттері"
Сурет:RR5012-0001R PL Мавзолей-мечеть Ахмеда Ясави в г. Туркестане (Республика Казахстан).png|Ресей Банкінің монетасы
Сурет:Stamp of Kazakhstan 300-302.jpg|Қожа Ахмет Ясауи кесенесі және [[Тайқазан]]
Сурет:1989 CPA 6136.jpg|КСРО пошта маркасы
</gallery>
==Суреттер галереясы==
<gallery>
Сурет:View of the Mosque of Hazrat in the town of Turkestan.JPG| [[Түркістан (қала)|Түркістан қаласының]] ескі суреті, алғаш [[1879]] жылы жарық көрген
Сурет:Стена средневековой городской цитадели. Город Туркестан.jpg|Кесене қабырғасы
Сурет:Mausoleum of Khoja Ahmed Yasawi, Turkestan 2007.jpg| Кесененің шығыс жақтан көрінісі
Сурет:Ханака Ахмеда Ясави, Туркестан 2007 001.jpg|Кесененің оңтүстік жақтан көрінісі
Сурет:Khoja ahmed Yasavi dome.jpg|Өрнектелген жазулар
Сурет:Қожа Ахмет Ясауи мавзолейі.jpg|Эпиграфтық фриздердегі сүрелер (көгілдір қышпен өрнектелген)
Сурет:Чилляхана. Город Туркестан.jpg|Шілдехана(кесенеден 22 метр арақашықтықта орналасқан)
Сурет:Мавзолей Рабиги Султан Бегим, Туркестан.jpg|[[Рабиға Сұлтан Бегім]] кесенесі
Сурет:Мавзолей Есимхана. Город Туркестан.jpg|Есім хан кесенесі
Сурет:Баня восточная, XVI-XVIII вв. Город Туркестан.jpg|[[Шығыс моншасы (Түркістан)|Шығыс моншасы]](кесенеден 150 метр арақашықтықта орналасқан)
</gallery>

{{commonscat|Mausoleum of Khoja Ahmed Yasavi}}

==Сыртқы сілтемелер==
* [http://www.madenimura.kz/monuments/DocLib1/%D0%9E%D2%A3%D1%82%D2%AF%D1%81%D1%82%D1%96%D0%BA-%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%20%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D1%8B%D1%81%D1%8B-%20%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%20%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%20%D0%AF%D1%81%D1%81%D0%B0%D1%83%D0%B8%20%D0%BA%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D1%96,%20XIV%20%D2%93%D0%B0%D1%81%D1%8B%D1%80.aspx Қожа Ахмет Яссауи кесенесі, XIV ғасыр]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/gallery/album/26/ Қожа Ахмет Яссауи кесенесі (суреттер)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110228105620/http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/gallery/album/26/ |date=2011-02-28 }}
* [http://www.panoramio.com/photo/50564340 Қожа Ахмет Яссауи Кесенесі (Mausoleum of Khoja Ahmet Yassavi)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019172438/http://www.panoramio.com/photo/50564340 |date=2016-10-19 }}

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Қазақстандағы Әлемдік мұра}}
{{Түркістан облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері}}

[[Санат:Қазақстандағы Әлемдік мұра]]
[[Санат:Ислам Қазақстанда]]
[[Санат:Түркістан]]
[[Санат:Қазақстан кесенелері]]
[[Санат:Түркістан облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері]]

{{Islam-stub}}