Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Байкал маңы

2014-05-16T23:03:24Z

Zhanarb:

[[Сурет:Иняптук 1.jpg|thumb|Солтүстік Прибайкальедегі [[Иняптук]] жазығы]]
'''Байкал маңы''' ({{lang-ru|Прибайкалье}} ) - [[Байкал]] көлін (Ресей) айнала қоршаған жоталар мен тау аралық қазан шұңқырлар алып жатқан физикалық-географиялық облыс.

Батысында [[Приморье]] (биіктігі - 1728 м) мен [[Байкал жотасы|Байкал]] (257 м) жоталары, орталық бөлігінде [[Байкал]] көлі мен [[Тунка]], [[Баргузин]], Жоғары [[Ангара]] т.б. қазан шұңқырлар, шығысында [[Хамар-Дабан]] ( м), [[Улан-Бургасы]] (2049 м), [[Икат]] (2573 м), Баргузин (2840 м) жоталары орналасқан. Облыс архей мен протерозойдың тақта тас, әк тас, кварцит, гнейстерінен түзелген. Жоталардың беткейлерінде түгелдей таудағы тайгалық, тау аралық қазан шұңқырларда дала өсімдіктері өседі. Ең биік талардың басы жалаңаш келеді. Пайдалы қазбалардан слюда, алтын және құрылыс материалдары бар<ref> Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 2 том</ref> .
[[Сурет:Ruchey vpadayuschij v Bajkal 01.jpg|нобай|Байкалға құятын өзердердің бірі]]
== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Ресей]]

Фраунгофер сызықтары

2014-05-16T21:54:15Z

Zhanarb:

[[Сурет:Fraunhofer lines.jpg|thumb|right|320px|Фраунгофер спектрі]]
[[Сурет:Spectrum of blue sky.svg|нобай|Аспанның жарықтық спектрі]]
'''Фраунгофер сызықтары''' — Күн спектріндегі тұтылу сызықтары. Фраунгофер сызықтарын алғаш рет 1802 ж. ағылылшын физигі [[У.Волластон]] бақылаған, 1814 ж. оларды неміс физигі [[Й.Фраунгофер]] толық сипаттады; сызықтар табиғатын неміс физигі [[Р.Кирхгоф]] түсіндірді. Күн спектрінің [[Инфрақызыл Сәуле|инфрақызыл]], ультракүлгін және көрінетін аймақтарынан 20 мыңнан астам Фраунгофер сызықтары бақыланады. Олардың көпшілігі белгілі химиялық элементтердің спектрлік сызықтарына ұқсас. Кестеде көрінетін ауқымдағы ең қарқынды Фраунгофер сызықтары келтірілген.

{| class="wikitable"
|'''Белгі'''
|'''Элемент'''
|'''Сәуленің ұзындығы ([[ангстрем|Å]])'''
|'''Белгі'''
|'''Элемент'''
|'''Сәуленің ұзындығы ([[ангстрем|Å]])'''
|-
|y
|[[Кислород|O2]]
|8987,65
|c
|[[железо|Fe]]
|4957,61
|-
|Z
|[[Кислород|O2]]
|8226,96
|F
|[[водород|H]]β
|4861,34
|-
|A
|[[Кислород|O2]]
|7593,70
|d
|[[железо|Fe]]
|4668,14
|-
|B
|[[Кислород|O2]]
|6867,19
|e
|[[железо|Fe]]
|4383,55
|-
|C
|[[водород|H]]α
|6562,81
|G'
|[[водород|H]]γ
|4340,47
|-
|a
|[[Кислород|O2]]
|6276,61
|G
|[[железо|Fe]]
|4307,90
|-
|D1
|[[Натрий|Na]]
|5895,92
|G
|[[Кальций|Ca]]
|4307,74
|-
|D2
|[[натрий|Na]]
|5889,95
|h
|[[водород|H]]δ
|4101,75
|-
|D3 или d
|[[Гелий|He]]
|5875,618
|H
|[[кальций|Ca]] II
|3968,47
|-
|e
|[[ртуть|Hg]]
|5460,73
|K
|[[кальций|Ca]] II
|3933,68
|-
|E2
|[[Железо|Fe]]
|5270,39
|L
|[[железо|Fe]]
|3820,44
|-
|b1
|[[Магний|Mg]]
|5183,62
|N
|[[железо|Fe]]
|3581,21
|-
|b2
|[[магний|Mg]]
|5172,70
|P
|[[Титан (элемент)|Ti]] II
|3361,12
|-
|b3
|[[железо|Fe]]
|5168,91
|T
|[[железо|Fe]]
|3021,08
|-
|b4
|[[железо|Fe]]
|5167,51
|t
|[[Никель|Ni]]
|2994,44
|-
|b4
|[[магний|Mg]]
|5167,33
|
|
|
|-
|}

==Сілтемелер==
[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]]
{{wikify}}

[[Санат:Физика]]
[[Санат:Терминология]]

Майкельсона-Морли тәжірибесі

2014-05-16T21:35:54Z

Zhanarb:

'''Майкельсона-Морли тәжірибесі''' (Мichelson-Morley experiment), эфирге қатысты [[Жер]]дің жылдамдығын анықтаудың тәжірибесі яғни кеңістіктегі гипотетикалық орта. <ref> Britanica настольная энциоклопедия. Том І «АСТ-Астрель» Москва, 2006. ISBN 978-5-17-08532-4 (T.1) (ACT) ISBN 978-5-271-1512-0 (T.1) (Aстрель)</ref>.

Бұл ертеректе жарық сәулелерін тасушы болып жорамалданған. Тәжірибе [[1881 жыл]]ы [[Берлин]]де алғаш рет сөз болды, кейін 1887 жылы Майкельсон және Эдвардо У.Морлимен (1838-1923) бірге [[АҚШ]]-та анықталады.

[[Сурет:Interferometre Michelson.svg|нобай|Тәжірибелік құрылымның көрінісі]]
Тәжірибенің негізгі идеясы – егер жарықтың жылдамдығы эфирге қатысты тұрақты болып қала берсе, онда Жердің қозғалыс бағытымен сәйкес келетін бағыт бойынша жарықтың жылдамдығымен, Жердің қозғалысына перпендикулярлығымен жарықтың жылдамдығын салыстыра отырып, Жердің қозғалысын табуға болады. Тәжірибеде ешқандай айырмашылық болмады, оның нәтижесі эфир теориясына деген сенімсіздікке алып келді.
[[ А.Эйнштейн]] 1905 жылы осы теорияның негізінде жарықтың жылдамдығы үнемі универсалды болатынын болжайды.
==Дереккөздер==
<references/>
{{Суретсіз мақала}}
[[Санат: Астрономия]]
[[Санат: Тұлғалар]]

Геохимия

2014-05-16T19:40:39Z

Zhanarb:

[[Сурет:Mineral-water interface processes.jpg|thumb| right]]
'''Геохимия''' — [[Жер]]дің химиялық құрамын, элементтердің көшу не таралу заңдылықтарын, [[атом]]дардың табиғи процестер кезіндегі орналасу мен көшу тәсілдерін зерттейтін [[ғылым]].<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология — Алматы: «Мектеп» баспасы, 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2</ref> Геохимия терминін 1838 ж. неміс химигі [[Х.Ф. Шенбейн]] енгізді. Геохимия жөніндегі алғашқы деректер [[М.В. Ломоносов]] пен [[Менделеев|Д.И. Менделеевтің]] еңбектерімен байланысты. Геохимия негізін [[В.И. Вернадский]] қалады. Ол 1910 ж. Г-ның атом туралы ғылым екенін дәлелдеді. Геохимиядағы кристаллохим. бағыт норвег ғалымы М.В. Гольдшмидтің, энергетикалық және теориялық бағыт А.Е. Ферсманның есімімен байланысты. Американ ғалымы Ф. Кларк 20 ғ-дың басына дейінгі Геохимияның көптеген деректерін жинақтап қорытты. [[Қазақстан]]да Геохимия саласындағы зерттеулер 1950 жылдары басталды. 
Геохимияны жеке ғылым ретінде негізін қалаушылар: В. И. Вернадский, Ф. У. Кларк, А. Е. Ферсман, В.М. Гольдшмидт және А.П. Виноградов.
==Геохимияның міндеттері==
Геохимияның міндеттері:
#элементтердің таралу заңдылығы, олардың Жердегі, басқа планеталардағы таралу мөлшерінің (кларкінің) элементтердің периодты жүйесіндегі атомдар құрылысымен байланысы;
#геохимиялық және геологиялық процестердегі атомдар қозғалысының заңдылықтары, жеке элементтердің, элементтер тобы мен кіші топтарының ауыспалы заңдылықтары;
#радиоактивті элементтердің геохим. процестердегі ерекшеліктері;
#геохимиялық процестердегі энергия заңдылықтары;
#кен іздеу мен барлау жұмыстарына қажет индикаторларды табу, оларды геохим. тұрғыдан дәлелдеу;
#геохимиялық карталар жасау;
#геохимиялық заңдылықтарды түсіндіруге математикалық тәсілдерді қолдану.

==Геохимияның салалары==
Геохимияның теориялық геохимия, [[кристаллохимия]], жеке элементтер геохимиясы, [[радиогеология]], [[Менделеев|физикалық геохимия]], [[топогеохимия]], [[биогеохимия]] сияқты салалары бар. [[Менделеев|Жердегі]], [[ғарыш]]тағы (Ай, Күн, т.б.) денелер [[Менделеев]] жүйесіндегі элементтер мен изотоптардың қосындысынан құралған. Жер беті мен оның 1200 км тереңдігіндегі, [[Юпитер]] атмосферасында,[[Күн]] сәулесінде, [[Марс]]та, [[Ай]]да, [[Шолпан]]да және [[метеорит]]те кездесетін хим. элементтердің кларкі (таралу мөлшері) белгілі деуге болады. Егер олардың таралу заңдылығына қарасақ, [[Менделеев]] жүйесіндегі ат. н. кіші элементтер [[Ғарыш]] құрамында басымырақ кездеседі. Тек [[литий]] (Lі), [[берилий]] (Be), [[бор]] (B) ғана аз тараған. Үшеуінің жеткіліксіздігі олардағы атом [[ядро]]сының тұрақсыздығына байланысты. Элементтердің қатар саны жоғарылаған сайын таралуы да азаяды. [[Ауыр элементтер]]дің ішінде көп таралғандары — Ас, Ra, Po, Pа. Бұл олардың радиоактивтік ыдырауына байланысты. Жерде тараған хим. элементтердің жұп нөмірлісі — 86,4%, ал тақ нөмірлісі 13,6%. Мұның себебі жұп элементтердің атом ядросының масса саны да жұп болғандықтан, ядр. реакцияларда тұрақты болуына сәйкес, Жер мен ғарыш денелерінде тараған элементтердің мөлшерінде көп айырмашылықтар бар. Жерді ауа қабаты (атмосфера) қоршап тұр. Одан төм. су қабаты (гидросфера), [[Жер]] қыртысы (литосфера), тірі организмдер мекендеген биосфера орналасқан.
==Жердегі химиялық элементтер==
Жердегі хим. элементтер 4 топқа бөлінеді:
#[[Сидерофильдер]] [темірге жақындар (Fe, Nі, Co, т.б.)], көбінесе, орталық [[ядро]]да орналасқан;
#[[Халькофильдер]] [күкіртке жақындар (Cu, Zn, Sb, т.б.)] оксидті және сульфидті қабатта кездеседі;
#[[Литофильдер]] [тас құраушылар (Sі, Mg, Ca, Ba, т.б.)] — силикатты қабатта;
#[[Атмофильдер]] [ауа құраушылар (Не, Ar, Ne, т.б.)] ауа қабатында жиналады.

[[Ауа қабаты]]нда элементтер газ немесе жеке элемент түрінде кездеседі. [[Атом]]ның [[газ]] түрінде болуы оның кеңістікте еркін таралуын немесе су мен тас қабаттардағы атомдармен жылдам алмасуын жеңілдетеді. [[Геохимиялық процестер]], көбінесе, [[тропосфера]] қабатында өтеді. [[Су қабаты]]нда элементтер ерітінді түрінде, ал [[Жер қыртысы]]нда — [[минерал]], [[молекула]], [[атом]], [[ерітінді]], [[бу]] түрінде кездеседі. Геохимия, [[физика]], [[геология]], минерология ғылымдарының әдістеріне сүйенеді. Геохимияның [[магмалық жыныстар геохимиясы]] ([[петрохимия]]), [[гидротермальдік процестер геохимиясы]], [[изотоптар геохимиясы]], [[биогеохимия]], [[шөгінді жыныстар геохимиясы]], [[гидрохимия]], [[гидрогеохимиясы]], сондай-ақ, [[метаморфтық процестер геохимиясы]], [[мұхит геохимиясы]], [[мұнай геохимиясы]], [[кен байлықтарын іздеудің геохимиясы]] әдістері сияқты бөлімдері дамып келеді. Аймақтық геохимиялық зерттеулер [[Қазақстан]]ның көптеген кендерінің түзілу заңдылықтарын ашуға мүмкіндік берді. [[Табиғи шикізат]]ты кешенді пайдалану қажеттігіне байланысты кентастағы қоспа элементтердің таралу ерекшеліктерін және қандай күйде кездесетінін зерттеу кеңінен дамыды. [[Қорғасын]]-[[мырыш]] кендеріндегі [[талий]]дің, [[индий]]дің, [[фтор]]дың, т.б. серіктес элементтердің Геохимиясы жөніндегі алғашқы зерттеулер [[Қазақстан]]ның кен байлықтарын жете білудегі жаңа бағыттың бастамасы болды. Сирек және шашыранды элементтерді зерттеу нәтижесінде көптеген кендердің кешенді екендігі анықталды. [[ТҮСТІ МЕТАЛДАР|Түсті металдарды]] іздеуге байланысты шашыраудың бастапқы ореолдары бойынша іздеудің геохим. тәсілдері кеңінен дамыды. Түсті металдардың көптеген кендеріндегі бастапқы геохим. ореолдардың түзілу ерекшеліктері айқындалды.<ref>Мұнай және газ геологиясы танымдық және кәсіптік-технологиялық терминдерінің түсіндірме сөздігі. Анықтамалық басылым.- Алматы: 2003. ISBN 9965-472-27-0</ref>

==Геохимияны зерттеушілер==
Геохимияны жеке ғылым ретінде негізін қалаушылар: В. И. Вернадский, Ф. У. Кларк, А. Е. Ферсман, В.М. Гольдшмидт және А.П. Виноградов.
[[Қазақстан]]да геохим. зерттеулерге елеулі үлес қосқандар: Р.Б. Әубәкірова, Х.А. Беспаев, Қ. Жәмінов, С.К. Калинин, Н.Г. Сыромятников, Б.Ә. Досанова, Ә.Е. Ермекбаев, Н.И. Замятин, К. Мұқанов, И.П. Новохатский, Г.Б. Жилинский, т.б.<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

Журнал "Геохимия"

== Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Табиғат]]
[[Санат:Геология]]
[[Санат:География]]
[[Санат:Мұнай және газ]]
[[Санат:Жер туралы ғылымдар]]

{{Geology-stub}}

Космохимия

2014-05-16T19:34:46Z

Zhanarb:

'''Космохимия''' - химиялық элементтердің бүкіл [[әлем]] ауқымында (әлем кеңістігінде, [[жасынтас]]тарда, [[жұлдыз]]дарда, [[планета]]ларда және олардың жекелеген бөліктерінде) таралу ерекшеліктерін зерттейтін ғылым.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Геология—
Алматы: "Мектеп" баспасы", 2003.ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2</ref>
==Сілтемелер:==
*[[Геохимия]]
*[[Химия]]
*[[Астрономия]]
*[[Астронавтика]]
*[[Космонавтика]]
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Геология]]

{{Geology-stub}}