https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Zhaksilik 2026-04-18T12:30:10Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D1%96%D0%BA_%D0%B6%D2%AF%D1%80%D0%B5%D1%82%D1%96%D0%BD_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80 2015-11-24T09:18:11Z

<p>Zhaksilik: </p> <hr /> <div>== Тік жүретін адамдар ==<br /> Ежелгі адамдардың қазба қалдықтары Азия, Еуропа және Африкадан табылған. Демек, ежелгі адамдар біздің ғаламшарымызда кеңінен таралып тіршілік еткен. Оларды ғылымда тік жүретін адам деп атайды. Олар, сөзсіз, адамдар туысынын өкілі болып табылады. Олар бұдан бұрынғы 1 млн — 300 мың жыл аралығында тіршілік еткен. Олардың қазба қалдықтарын 1890 жылдары нидерландтык ғалым Э.Дюбуа Ява аралынан тапқан. Олардың бойы 160 см-дей болтан. Оның қазіргі адамдардан ерекшелігі — бас сүйегінің маңдай бөлігі артқа қарай жазық, тайқы, қасүсті доғалары алға қарай шығыңқы, астыңғы жақ сүйектері үлкен және ірі, иегі шығыңқы емес.Ежелгі адамдар белсенді тіршілік еткен: аң аулаған, өсімдіктерді, етті кесуге арналған қарапайым күралдар жасаған. Олар топ болып өмір сүрген — осылай жауларынан қорғану, азық табу, аң аулау, тұрғынжай салу оңай болған. Кейбір табылған қалдықтар олардың отты пайдалана білгенін дәлелдейді.<br /> <br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Biosci-stub}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> <br /> [[Санат:Адам]]<br /> [[Санат:Ежелгі адам]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%BE%D1%80%D1%88%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD_%D0%BE%D1%80%D1%82%D0%B0 2015-06-01T18:06:26Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ин-т → институт using AWB</p> <hr /> <div>[[Сурет:Hopetoun falls.jpg|thumb]]<br /> '''Қоршаған орта''' – адамзат қоғамы өмір сүретін табиғи және [[антропогендік орта]]; адамдар мен олардың шаруашылығына бірлесе және тікелей әсер ететін [[биота]]лық, [[абиота]]лық және [[антропогендік]] орталардың жиынтығы; адамдар, жануарлар немесе объектілер тіршілік ететін немесе әрекет ететін орта немесе контекст.&lt;ref&gt;Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Әлеуметтану және саясаттану бойынша / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2006. - 569 б.<br /> ISBN 9965-808-89-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> Қоршаған орта мәселелерімен шұғылданатын бірнеше халықаралық ұйымдар құрылған. <br /> &lt;br /&gt;<br /> Олар:<br /> * Қоршаған орта жөніндегі ғылыми к-ті ([[СКОПЕ]], 1969 жылы құрылған), <br /> * Қоршаған орта жөніндегі мониторингінің жаһандық жүйесі (1970), <br /> * Қоршаған орта мен даму жөніндегі халықараралық институт(1971), <br /> * Қоршаған орта мен даму жөніндегі бүкіл дүниежүзілік комиссия (1983), <br /> * Қоршаған орта жөніндегі халықараралық ақпараттық жүйе ([[ИНФОТЕРРА]], 1997), т.б. <br /> Бұлардан басқа әр құрлықта Қоршаған орта жөніндегі алуан түрлі ғылыми-зерттеулер мекемелері, к-ттер, жүйелер, комиссиялар мен ин-ттар құрылған.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;, VI-том&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.<br /> – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер == <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:География]]<br /> [[Санат:Ғылым]]<br /> [[Санат:Саясат әлеуметтануы]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%82%D1%96%D0%BB%D1%96_%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%B8%D1%85%D1%8B 2015-06-01T18:02:14Z

<p>Zhaksilik: /* Грамматика */clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының (2) using AWB</p> <hr /> <div>'''Қазақ тілі тарихы''' – қазақ тілін зерттейтін ғыл. саласы. Қ. т. б-нің тарихы шартты түрде: <br /> а) ұлттық тіл білімі қалыптасқанға дейінгі кезең; ә) ұлттық тіл білімі қалыптасқан кезең болып <br /> екіге бөлінеді. Ұлттық тіл білімі қалыптасқанға дейінгі кезең 19 ғ-дың 2-жартысынан басталады. Қазақ тілінің граммат. құрылысы туралы алғашқы мәліметтер Н.И.Ильминскийдің «Материалы к изучению киргиз-казахского наречия» (1860–61) деген еңбегінде ұшырасады. Бұл – қазақ тілінің кейбір ерекшеліктерімен таныстыруға арналған тұңғыш еңбек. Кейін М.А.Терентьевтің «Грамматика турецкая‚ персидская‚ киргизская и узбекская» (1875), П.М.Мелиоранскийдің «Краткая грамматика казах-киргизского языка» (1894‚ 1897)‚ В.В.Катаринскийдің «Грамматика киргизского языка» (1897)‚ т.б. еңбектер жарық көрді. Қазақ тілін таныстыру мақсатын көздегендіктен бұл еңбектерде белгілі бір категориялардың сырын ашу, оның ерекшеліктерін анықтау жағы қарастырылмаған. Олар негізінен қазақ тілінің заңдылықтарын, орыс тілімен салыстырып, сол тілдің негізінде түсіндіруге тырысты. 19 ғ-дың 2-жартысында қазақ тілінің лексикографиялық жұмыстары қауырт қолға алынып‚ дами бастады. Ұлттық тіл білімі қалыптасқанға дейінгі кезеңде 40-қа жуық сөздік жарық көрді.<br /> <br /> Орыстардың Ресей империясына қараған халықпен қарым-қатынас жасауына көмектесу мақсатын көздеген бұл сөздіктер қазақтың сөздік құрамын хатқа түсіріп‚ жаңа‚ көне сөздердің мағынасын ашып көрсетті. Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған кезеңнің өзі: а) қуғын-сүргінге дейінгі кезең (1912–29); ә) қуғын-сүргіннен кейінгі кезең (1930–88) болып екіге бөлінеді. Қ. т. б-нің ғыл. ретінде қалыптасып, дамуы А.Байтұрсыновтың есімімен тығыз байланысты. Оның қазақ тілі оқулығы ретінде жазған «Тіл-құрал» атты еңбегінде, мақалалары мен баяндамаларында тіл білімінің өзекті мәселелері сөз болады. Қ. т. б-нің салалары: Әліппе мен емле. 19 ғ-дың 2-жартысында Ы.Алтынсарин қазақ жазуын орыс графикасына негіздеуге талпыныс жасаса, 20 ғ-дың басында Байтұрсынов қолданылып келген араб графикасын жетілдіре отырып, қазақ жазуына икемдеді. Бұл орайда ғалым қазақ тіліндегі дауысты және дауыссыз дыбыстар санын анықтап, үндестік заңдылығын, тілдің фонологиялық ерекшеліктерін айқындап шықты. Байтұрсыновтың Қ. т. б-нің фонетика, фонология салалары бойынша жасаған тұжырымдары Е.Омаров, Қ.Кемеңгеров, Т.Шонанов, Ж.Аймауытов, Қ.Жұбанов еңбектерінде жалғасын тапты. Қазақ тілінің дыбыс жүйесі, дауыстылар мен дауыссыздар санын дәл айқындау, қазақ жазуына негіз болатын принцип таңдау мәселесі көптеген талас тудырып, «Еңбекші қазақ», «Жаңа мектеп», т.б. басылым беттерінде мақалалар жарық көріп, қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде талқыланды.<br /> <br /> == Грамматика ==<br /> Байтұрсыновтың оқулықтары, мақалалары Қ. т. б-нің грамматика саласының қалыптасуына да негіз болды. Ғалым сөз жүйесі мен түрлері, сөйлем жүйесі мен түрлері деп атаған оқу құралдарында қазақ тілінің морфология, синтаксис салаларын арнайы зерттеп, оқушыларға түсінікті де жеңіл тілмен жеткізуге тырысты. Осы еңбектер арқылы сөз тіркесі, сөйлем, бастауыш, баяндауыш, зат есім, етістік, толықтауыш, т.б. атаулар қалыптасып‚ тұрақталды. Байтұрсыновтың грамматика саласындағы еңбектерінде функционалды грамматика, сөзжасам мәселелері де қарастырылды. Ғалымның сөзжасамға қатысты тұжырымдары кейінгі еңбектерде дамытылды. Лексикология және лексикография. Оқулық жазу ісімен бірге осы ғыл. салалары бойынша атауларды қалыптастыру қатар жүрді. Мәселен, Байтұрсынов тілге қатысты зат есім, сын есім, етістік, есімдік, одағай, үстеу, шылау, бастауыш, баяндауыш, есімше, көсемше, т.б. атауларды қазақ тілінің өз байлығын пайдалана отырып ойластырды. Сол сияқты жаратылыстану және гуманит. сала бойынша оқулықтар жазған ғалымдар салалық атауларды қалыптастырып, бір атаудың бірнеше баламасы болуына байланысты оларды бір жүйеге түсіруге, тұрақтандыруға ерекше мән берді. Бұл кезеңдегі сөздіктердің дені уақыт талабына сәйкес атаулық сөздіктер болғанымен, түсіндірме сөздіктің де, фразеол. сөздіктің де, диалектологиялық сөздіктің де жүгін арқалады. Тіл тарихы және диалектология жеке ғыл. ретінде қалыптаса қоймаса да, жекелеген мақалаларда тіл тарихы, диалектология мәселелері сөз болды. Мыс., Аймауытовтың «Тіл туралы» («Еңбекші қазақ», 1926, 9 наурыз), «Әдебиет тілі мен емле» («Еңбекші қазақ», 1929, 12 мамыр), Кемеңгеровтің «Қазақша-орысша тілмаш туралы түсінік» («Еңбекші қазақ», 1926, 24 қараша), «Дұрыс па? Бұрыс па?» («Еңбекші қазақ» 1926‚ 10 қараша), т.б. мақалаларында жергілікті тіл ерекшеліктері, кейбір сөздердің этимологиясы сөз болды. Сонымен қатар Қ. т. б-нің өзекті мәселелеріне қатысты съезд, конференциялар ұйымдастырылды. Мыс., 1924 ж. 12–18 маусымда Орынбор қаласында өткен қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінің күн тәртібінде жазу ережелері, әліппе, қазақша пән атаулары мәселелері сөз болса, 1927 ж. 28–29 сәуірде Ташкент қаласында өткен бас қосуда жазу‚ әліпби‚ емле мәселесі талқыланды. Ал 1929 ж. 2–4 маусымда Қызылорда қаласында өткен ғыл.-орфографиялық конференцияда емле, атау мәселесі қаралды. 1934 ж. Қазақтың ұлт мәдениеті ғыл.-зерт. ин-тының құрылуына байланысты қазақ тілін зерттеу мәселесі жүйелі жүргізіле бастады. 1936 ж. КСРО ғылым академиясының Қазақстандағы бөлімшесі құрылып, шағын сөздіктер, лингвист. жинақтар шығарылып, ғыл.-әдістемелік мақалалар жарық көрді, орфография‚ терминология мәселелері сөз болды. Осы жылдары орта мектеп пен пед. уч-щелерге арналған граммат. ғыл. еңбектер, сөздіктер басылып шықты. 1946 ж. Қазақстан ғылым академиясының құрылуы, оның құрамында Тіл және әдебиет ин-тының ұйымдастырылуы, 1961 жылдан Тіл білімі ин-тының бөлініп шығуы – Қ. т. б-нің көптеген мәселелерін шешуге, ғыл.-зерт. жұмыстарының жан-жақты жүргізілуіне, мамандардың көптеп даярлануына жағдай туғызды. 1960–70 жылдар аралығында. Қ. т. б-нің кенжелеп қалған салалары бойынша көптеген монографиялар жазылды. Фонетика мәселелерін салыстырмалы түрде зерттеу, ғыл., көркем әдебиет, мерзімді баспасөз тілдерінің, әдеби тіл тарихының, тіл мәдениеті, орыс тілі мен қазақ тілін салыстыра қарастыру мәселелері, т.б. қолға алынды.<br /> <br /> == Фонетика‚ емле ==<br /> 1930 жылдан бастап салыстырмалы фонетика саласы пайда болды. Жұбановтың еңбектерінде тіл дыбыстарының фонологиясы мен жіктелуі, дыбыстардың өзгеру заңдылығы, сөздердің буын құрылысы қарастырылды, араб графикасын латын жазуына ауыстыруға байланысты «Еңбекші қазақ» газетінде бас әріпті алу мәселелері көп талас тудырды. Жазу ауыстыруға орай әріп таңдау, қазақтың төл дыбыстарына әріп белгілеу, әсіресе басқа тілдерден енген сөздерді жазуда баспасөз бетінде көптеген пікірталастар болды. Дұрыс айтылу ережелеріне ерекше мән беріліп, қазақ тілінің орфографиялық сөздігі бірнеше рет жарық көрді. Грамматика. 1930–40 жылдардан бастап сөз таптары мен олардың жекелеген категориялары туралы арнайы еңбектер көптеп жарық көрді. Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған кезеңде сөзжасам жеке сала ретінде қарастырылған болса‚ ұлт зиялылары саяси қуғын-сүргінге ұшыраған 30-жылдары сөзжасам әр сөз табына қатысты‚ морфология шеңберінде сөз болды. 1940 жылдан бастап синтаксистің жекелеген мәселелері моногр. тұрғыдан зерттелді. Қазақ тіліндегі жай сөйлем мен құрмалас сөйлемнің түрлері анықталды, жақсыз сөйлемнің, құрмалас сөйлемдердің сыр-сипаты ашылып, ауызекі сөйлеу тілінің синтаксисі туралы едәуір мәлімет берілді. Қазақ тілінің ғыл. курсы 1954 ж. «Қазіргі қазақ тілі» деген атпен жарық көрді. 1962 ж. фонетика мен морфология тарауларынан құралған «Қазіргі қазақ тілі»‚ 1967 ж. морфология‚ синтаксис салаларын қамтыған «Қазақ тілінің грамматикасы» атты екі томдық басылып шықты. Ал 1980 ж. сөзжасамның нысаны‚ өзіндік ерекшелігі анықталып‚ морфологиядан бөлек‚ дербес сала ретінде бөлініп шықты. Сонымен қатар синтаксис саласы да едәуір дамыды. Қазақ тіліндегі сөздердің байланысу тәсілдері, сөздердің орын тәртібі зерттелді.<br /> <br /> == Лексикология және лексикография ==<br /> 1950 жылдарға дейін лексикология жеке пән ретінде оқытылмай‚ негізінен, мақала көлемінде ғана сөз болып келсе‚ Ғ.Мұсабаев тұңғыш рет лексиканың ғыл. курсын жазды. 1950–60 жылдардан бастап лексиканың түрлі топтарының (синоним, омоним, архаизм, историзм, кірме, біріккен сөздер, т.б.) ерекшеліктерін анықтау жөнінде зерттеулер жүргізіліп келеді. І.Кеңесбаев идиома мен фразеология мәселелерін зерттеп‚ «Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігін» жасап шықты (1977). «Қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігі»‚ «Абай тілі сөздігі»‚ синонимдер сөздігі‚ лингвист.‚ орфографиялық‚ диалектологиялық‚ орфоэпиялық‚ кері алфавиттік, т.б. сөздіктер жарық көрді. Сонымен қатар орыс‚ араб-иран‚ моңғол және Батыс Еуропа тілдерінің қазақ тілімен қарым-қатынасын зерттеуге мол материал беретін бірнеше екі тілді сөздіктер басылып шықты.<br /> <br /> == Ономастика ==<br /> Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған тұста ономастика мәселелері ішінара сөз болғанымен‚ көлемді еңбектер 1950–60 жылдардан бастап жазылды. 1960 ж. Тіл білімі ин-ты жанынан ономастика бөлімі құрылып, топонимика, антропономика бойынша монографиялар жарық көрді.<br /> <br /> == Терминология==<br /> Бұл сала заман талабына сай түрлі кезеңдерді бастан кешті. Ұлт зиялылары қудаланғаннан кейін қазақ тілінде баламасы бола тұрса да, шет тілден енген сөздерді орыс тіліндегі қалпында қазақ тіліне қабылдай беру үрдіске айналды. Атауларды орыс тіліндегі нұсқасына сәйкес жазу қазақ әліпбиіне е, ю, я, ъ, ь, ц, ч тәрізді әріптердің енуіне жол ашты. 1981 ж. Тіл білімі ин-тында Терминология және аударма теориясы бөлімінің ашылуына байланысты атаулардың жасалу жолдары‚ тәсілдері‚ принциптері‚ тарихы жоспарлы түрде зерттеле бастады. Аударма теориясы бойынша бірқатар моногр. еңбектер жарық көрді. Тіл тари хы және диалектология. Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған тұста әдеби тілдің кейбір белгілері мақала көлемінде сөз болса, ендігі жерде монография түрінде көптеген еңбектер жарық көрді. Мерзімді баспасөз тілі, қазақ тіліндегі тұңғыш басылымдар арнайы зерттеліп, олардың әдеби тілді дамытуға қосқан үлесі анықталды. 1920–30 жылдардағы әдеби тілдің жай-күйі, өзіндік ерекшеліктері, жартастағы жазулар, эпиграфиялық ескерткіштер қарастырылды. Қазақ диалектологиясы бойынша «Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы» атты 7 жинақ шықты. Диалектологиялық атластар жасалды. Жергілікті ерекшеліктердің әдеби тілге қосар үлесі, Қазақстанның түрлі өңірлеріндегі өзіндік ерекшеліктер арнайы зерттелді. Тіл мәдениеті және стилистика. Бұл саладағы іргелі зерттеулер 1960 жылдан басталады. 1969 ж. Тіл білімі ин-тының жанынан Тіл мәдениеті бөлімі құрылғаннан кейін зерттеулер жүйелене түсті. Фольклор тілі, көркем әдебиет тілі 1970 жылдан бастап зерттелді. Қ. т. б-нде кейінгі кездері тіл статистикасы, әлеум. лингвистика, психолингвистика‚ этнолингвистика, т.б. жаңа салалар дамып келеді, жалпы тіл білімі, алтаистика, жалпы түркі тілдерінің қарым-қатынасы мәселелеріне байланысты бірқатар зерттеулер жүргізілді. 1991 жылдан кейінгі Қ. т. б-нің негізгі бағыттары: жалпыхалықтық тілдің, оның ішінде, әдеби тілдің тарихын жасау, Қазақстан аумағындағы түрлі ұлт тілдерінің өзара әсерін, қостілділік, көптілділік барысын зерттеу, жеке жазушылардың сөздігін жасау, қазақ тілінің тарихи грамматикасын жазу, диалектологиялық атлас жасау, тілдің дыбыстық жүйесін тәжірибелік тұрғыда зерттеу, шет ел сөздерінің сөздігін жасау, әр түрлі ғыл. салаларына байланысты толық атаулық сөздіктер шығару, лексикография теориясындағы мәселелерді шешу, көркем әдебиет, фольклор тілін, тіл мәдениеті мен стилистика мәселелерін дамыту, қазақ тілінің дыбыс жүйесін синхрония және диахрония тұрғысынан құрылымдық, матем., лингвист. әдістер арқылы жан-жақты зерттеу, т.б.<br /> <br /> == Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері ==<br /> '''Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері''' – қазақ тіліндегі сөздердің жазылу нормаларын белгілейтін тілдік құралдар. 1941 ж. жарыққа шыққан тұңғыш Қ. т. о. с. қазақ жазуының орыс графикасына көшуіне байланысты бекітілген емле ережелеріне негізделген. 1948 ж. М.Балақаев мектеп оқушыларына арналған «Емле сөздігін» құрастырды. 1960 ж. Р.Сыздықованың құрастыруымен баспа қызметкерлеріне және мектеп мұғалімдеріне арналған қазақ тілінің емле ережелері – тұңғыш орфографиялық анықтағыш жарық көрді. 1974 ж. ол толықтырылып, қайта шығарылды. Бұлардың екеуі де Қазақ КСР-і Жоғ. Кеңесі Төралқасы 1957 ж. 5 маусымда бекіткен «Қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелерін» басшылыққа алған. Бұл сөздіктерде біріккен сөздердің, күрделі атаулардың жазылуын реттейтін, адам есімдері емлесіндегі жаңа өзгерістерді көрсететін ережелер айқындалып, қазақ тілінің емле және тыныс белгілерінің ережелері толықтырылған. «Анықтағыштың» төртінші басылымында (2000) үшінші басылым – «Қазақ тілінің орфографиялық сөздігіндегі» кейбір күрделі сөздер мен кірме сөздердің жазылуы тілдегі жаңа ережелерге сәйкес өзгертіліп берілген. Бұрын бөлек жазылатын өсімдіктер мен жануарлардың күрделі атаулары мен күрделі сөздер қосылып жазылды және орыс тілінен еніп, тілде кең қолданыс тапқан сөздер қазақша мағынасында берілді. Сондай-ақ <br /> бұл «Анықтағышта» сөз тіркестері жеке сөзтізбе түрінде ұсынылған. Осыған байланысты сөздік материалы едәуір толықтырылған. Мектеп оқушыларына арналған «Емлесі қиын сөздер» (2000 ж.) атты орфографиялық сөздікте мектепте өтілетін пәндерге қатысты жалпы сипаттағы атаулар мен жаңа сөздердің емлесі қамтылған. Одан басқа қазақ лексикографиясында сөздердің кейбір топтарының орфограммасына арналған сөздіктер де жасалды (Т.Жәркешова, «Біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің орфографиялық сөздігі»).<br /> <br /> == Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздіктері ==<br /> '''Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздіктері''' – қазақ тіліндегі сөздердің ұлт тілінің нормаларына сай айтылуын, әдеби тілдің ауызша ережелерін белгілейтін тілдік құралдар. Алғаш рет 1977 ж. жарық көрген (құраст. Қ.Неталиева). Сөздікте емле ережесі бойынша жазылған 15 мыңға жуық сөз бен сөз тіркестерінің орфоэпиялық нормаға сәйкес айтылу үлгілері берілген, қазақ орфоэпиясының тілдік негізі болып табылатын үндестік заңы, дауыссыздардың үндесімі тәрізді сөздердің дұрыс айтылу заңдылықтары көрсетілген. М.Дүйсебаеваның авторлығымен жарық көрген мектеп оқушыларына арналған «Қазақ тілінің қысқаша орфоэпиялық сөздігінде» (1981) негізгі орфоэпиялық норманы белгілейтін тілдік заңдылықтармен қатар сөз ішіндегі түбір мен қосымша және қосымша мен қосымша жігіндегі, сөз тіркесі құрамындағы сөз бен сөз жігіндегі дыбыстардың өзара әсерінен болған айтылу үлгілері де көрсетілген. С.Мырзабековтің авторлығымен жасалған «Қазақ тілінің айтылым сөздігінде» (2001) қазақ орфоэпиясының негізгі қағидасы – үндестік заңын бір ізді сақтай отырып, оның еріндік түріне баса мән берілген. Ә.Жүнісбектің редакторлығымен дайындалған (құраст. Ж.Исаева, Қ.Күдеринова, А.Фазылжанова) «Қазақ тілінің үлкен орфоэпиялық сөздігінде» (2000 ж.) 50 мыңға жуық сөз бен сөз тіркестерінің орфоэпиялық нормаға сәйкес айтылу үлгілері көрсетілген, сондай-ақ қазақ тіліндегі сөздердің айтылуы буын үндестігі мен қазақ сөзі просодиясының (буындардың созылмалылығымен екпін қойылуы) ерекшеліктеріне негізделіп алынған. Аталған сөздікте жаңа сөз қолданыстар мен сөз тіркестерінің айтылу үлгілері мол қамтылған.<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ тілі]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%92%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC_%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D1%81%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B_%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D1%81%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%B5%D0%B1%D1%96 2015-06-01T18:01:56Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Ғылым философиясы мен методологиясының қазақстандық мектебі'''(Ғ.ф.м.м.қ.м) – халықараралық ауқымда танылған отандық философия зерттеу бағыты.<br /> <br /> Бұл философия мектеп өкілдерінің [[Әбділдин|(Ж.М.Әбділдин]], [[Нысанбаев|Ә.Нысанбаев]], [[Рахматуллин|К.Рахматуллин]], [[Орынбеков|М.С.Орынбеков]], [[Сәбитов|М.Сәбитов]], т.б.) еңбектерінде диалектика ойлаудың қарама-қарсылықтық, нақтылық, тарихилық, абстрактіліктен нақтылыққа өрлеу, т.б. принциптері түбегейлі зерттелді.Олар ғылымда кез келген қозғалыс пен дамудың қайнар бастауы әрі тіршілік ету шарты – диалектика. Қарама-қарсылықтарға сүйенетін ғылыми ойлаудың жасампаздық әдебін қалыптастыру идеясын негіздеді. Бұған қоса тұтастықты өздігінен қозғалу және қажетті ішкі байланыстылық арқауларын қарастыру арқылы ақиқатқа жетудің маңызды принциптерін талдады. 1974 ж. қазіргі заманғы ғыл. танымның логикалық-методол. проблемаларын жүйелі түрде зерттеу қолға алынып, Қазақстан Ғылым Академиясының Философия институтында (қазіргі Филос. және саясаттану ин-ты) жаратылыстанудың филос. мәселелері бөлімі ашылды. Ол 1996 ж. ғылым мен техника философиясы бөлімі болып қайта құрылды. Осы кезден бастап республикада Ғ.ф.м.м.қ.м. қалыптасты. Осы мектептің ғылыми деңгейінің көтерілуіне Қазақстандағы жоғары оқу орындарының ғалымдары да үлес қосты. &lt;br /&gt;<br /> &lt;br /&gt;<br /> Ғ.ф.м.м.қ.м-нің қалыптасу тарихын шартты түрде 3 кезеңге бөлуге болады: &lt;br /&gt;<br /> '''1-кезең''' (1960–70), тұтастай алғанда [[ғылыми таным]]ның логикалық-методол. проблемаларын диалектика тұрғысынан талдаумен байланысты болды. Философтардың осы кезеңдегі еңбектерінде (Әбділдин, Нысанбаев, «Теория құрудың диалектикалық-логикалық принциптері», 1973, Қазақстан ғылым академиясының [[Уәлиханов|Ш.Ш. Уәлиханов]] атынд. 1-дәрежелі сыйл. 1974; Орынбеков, «Философиядағы және ғылымдағы субстанция мәселесі», 1975; «Осы заманғы ғылымдағы нақтылық принципінің рөлі», 1976; т. б.) 20 ғ-дың 2-жартысындағы ғылымның логикалық-гносеол. аспектілері мен проблемалары қарастырылды. Қазақстан философтарының бұл бағыттағы ғылыми-зерттеулері [[Ресей]], [[Польша]], [[Германия]], [[Венгрия]], [[Болгария]], т.б. елдердің беделді ғыл. басылымдарында жарық көріп, олар ғылым философиясы мен методологиясын өркендету ісіне соны серпін берді әрі ғыл.- зерттеулердің филос.-теор. деңгейін көтеруде үлкен рөл атқарды. 20 ғ-дың 80-жылдарынан Ғ.ф.м.м.қ.м тарихындағы '''2-кезең''' басталды. Ол пәндік-практикалық қызметтің субъекті ұғымын алдыңғы шепке шығарып, ғыл. теориялардың әлеум.-мәдени өлшемдеріне мүдделілікті арттыруымен ерекшеленеді.<br /> Ғылыми танымның методол. проблемаларын жүйелі зерттеу ісіндегі әлеум.-мәдени және категориялық талдауларды біріктіру де осы кезеңде атқарылды. Ғыл. танымды категориялық талдау оның мәдени-тарихи сипаттамаларын ой елегінен өткізу арқылы жүзеге асты. Осы кезеңдегі қомақты мәселе – «Ғылыми танымның және әлеуметтік қызметтің логикасы ретіндегі материалистік диалектика» жетекші орынға шығып, әлеум.-мәдени ауқымда байыпталды. Мұның өзі көптеген тың идеялар мен материалдарды ғыл. айналымға енгізуге мүмкіндік берді. Бұл бағытта қазақстандық философтардың іргелі еңбегі саналатын төрт томдық «Диалектикалық логиканың» 4-кітабы («Осы заманғы жаратылыстанудың методологиясы ретіндегі диалектикалық логика», 1985; Нысанбаев, Р.Кубанов, «Осы заманғы ғылымның әлеуметтік және этикалық проблемалары», 1988; ұжымдық еңбектер: «Ғылымның категориялық аппаратының генезисі», 1990; «Ғылымның логикалық-гносеологиялық талдауы», 1990; т.б.) жарық көрді. 20 ғ-дың 90-жылдарынан бастап Ғ.ф.м.м.қ.м жұмысының қазіргі заманғы талаптарға сай '''3-кезеңі''' өрістеді.<br /> <br /> Бұл кезең ғылым мен техниканы таза марксшілдік талдау шеңберінен шығып, жаратылыстың, тех., әлеум. және гуманитарлық ғылымдардың (психология, тарих, социология, саясаттану, мәдениеттану, т.б.) филос.-методол. және дүниетанымдық проблемаларын зерделей зерттеумен ерекшеленеді. Отандық филос. мектеп бұл кезеңде пәндік-практикалық, әлеум.-мәдени қызметтің идеологиялық қасаңдықтан арылған принциптеріне сүйеніп, тарихи-филос., тарихи-ғыл. және тарихи-мәдени мол мұраларды пайдалана отырып, әлеум. және жеке тұлғалық болмысты танудың аса маңызды диалект.-логикалық принциптерін қорытты. Әсіресе, қарама-қарсылық, нақтылық, субъектінің белсенділігі, тарихилық принциптері дүниетанымдық, логикалық-гносеол. және методол. мәселелермен бірлікте қарастырылды. Ғылымның категориялық және ұғымдық аппаратын қалыптастырып, жетілдіру заңдылықтарын, оны дамытудың интегративтік жолдарын іздестіруге ғалымдар жете мән берді. Өркениеттің өркендеуі барысындағы ықпалды тех. сана құбылысы мен компьютерлік революцияның салдарын талдай қарастыру қолға алынады. Қазіргі кезде ғылымның бағдарлылығын зерттеуге орай ғылым методологиясы жөніндегі отандық әдебиетте бұрын-соңды зерделенбеген тың мәселелер, соның ішінде, ұлттық мәдениет, оның этн. бейнесі мен әлемдік көрінісі аясындағы проблемаларды зерделеуге талпыныс жасалуда. Үшінші кезең, сондай-ақ Еуропаға құлай жүгінетін логикалық парадигмалардан Шығыс пен Батыстағы ғақылиялы ой кешудің алуан тұрпаттарының диалогына қарай ойысу қажеттілігін бағдар тұтуымен де ерекшеленеді. Философия және саясаттану ин-ты ғалымдарының «Шығыс және батыс мәдениеттерінің өзара байланыстары ауқымындағы ғылым методологиясы» (1998) атты ұжымдық монографиясы осы мәселені талдауға арналды. Ғ.ф.м.м.қ.м-нде жүзеге асырылған зерттеулер ғылым философиясы мен методологиясын дамытудың әлемдік бағыттарына сәйкес келеді.<br /> &lt;ref&gt;Қазақ Энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Ғылым]]<br /> [[Санат:Философия]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B_%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B4%D0%B0%D1%80%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D1%82%D0%B0%D0%B1%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2015-06-01T18:01:54Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>[[Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы|Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының]] тіршіліктану ғылымының бөлімі 1946 жылы ұйымдастырылды. Қазақстанда [[тіршіліктану]] ғылымының дамуына ірі жетістіктер енгізгені үшін көптеген ғалымдар әр түрлі сыйлықтардың иегерлері атанды. Қазақстан ғалымдары мал шаруашылығын дамытуда, малдың жаңа тұқымын шығаруда көрнекті нәтижелерге жетті. Малдың 10 жаңа, атап айтқанда: қойдың - 4: сиырдың 3, жылқының - 2, шошқаның - 1 қолтұқымдары шығарылды. Мал санын көбейтуде зоотехник, профессор, ВАСХНИЛ академигі, В. А. Бальмонт (1901- 1971) алғашқы отандық етті-жүнді қой тұқымы - қазақтың биязы жүнді қойын шығарды (1946). М. С. Бутарин, Е. А. Большакова, Ә. Е. Есенжолов және [[Абдулғазиз Ыбырайұлы Жандеркин|А. Ы. Жандеркиндердің]] басшылығымен отандық етті-биязы жүнді қой тұқымы қазақтың арқар-меринос қолтұқымы өмірге келді (1950). Қазақтың оңтүстік мериносын шығарған бір топ ғалымдар: А. И. Петров, О. Есалисн, Н. А. Маллицкий, Л. И. Цой, A. М. Якушкинаны атауға болады. Республикамызға кең таралған сиырдың етті - тұқымы қазақтың ақбас сиырының авторлары: Б. М. Мусин, Н. 3. Ғалиакберов, М. Ф. Гордиенко, К. А. Акопян: С. Я. Дудин. Қостанай қолтұқымды жылқысын шығарудағы ауыл шаруашылық ғылымының докторы, профессор Г. Г. Хитинковтың 6 еңбегін ескермеуге болмайды. Биолог-генетик, биология ғылымдарының кандидаты Н. С. Бутарин (1905-1961) будандастырылған шошқаның қазақ қолтұқымы топтарын шығаруда үлкен үлес қосты. Республикамыздағы ботаника ғылымының және ботаниктер мектебінің негізін қалаушы және ұйымдастырушы, ботаник, биология ғылымының докторы, профессор ҚазССР FA-ның академигі [[Павлов Николай Васильевич|Н. В. Павлов]] (1893-1971) Ресейдің еуропалық бөлігіне, [[Кавказ]]ға, [[Байкал|Байкал сыртына]], Камчаткаға, Монғолияға, Орта Азия мен Қазақстанға экспедиция (қосын) жасады. Ол «Қазақстанның өсімдік шикізаттары» еңбегін жазды. Қатал климатқа төзімді өсімдіктерді зерттеген, ауыл шаруашылығы ғылымының докторы, профессор, ҚазССР FA және ВАСХНИЛ академигі, ауыл шаруашылық дақылдарының 17 іріктемесін шығарған В. П. Кузъмин( 1893-1973) егістікдақылдардың жаңа іріктемелерін шығарды.<br /> <br /> [[Қазақстан]]да өсімдік [[физиология]]сын зерттеу ісі ерекше жолға қойылып, өсімдіктің тұзбен улануының биохимиялық тетігін (Л. Қ. Қылышев және оның шәкірттері), кексағыз бен таусағызды физиологиялық тұрғыда зерттеу (А.А. Прокофьев, К. М. Мыңбаев), бидайдың қолайсыз жағдайға төзімсіздігі, түсімділігі, сондай-ақ физиологиялық белсенді заттардың [[Өсімдіктер|өсімдікке]] тигізетін әсерін зерттеу (Ф. А. Полымбетова, Л. К. Маманов), темекі будандарының ата-енелік формаларына қарағанда сапасының артық болатынын дәлелдеу (М. Ф. Тамаровский, Ж. Қ. Калекенов, т. б.), жабайы алманың сұрыптау барысында құнды тектік қор екені дәйектеліп, таулы жерлерде алма өсіру жолдарын зерттеу ([[Жанғалиев Аймақ Жанғалиұлы|А. Ж. Жанғалиев,]] Ж. Жатқанбаев, т. б.) мәселелері жан-жақты тексерілді.<br /> <br /> Республикамызда [[микробиология]]ны дамытуға Д. Л. Шамис, X. Ж. Жуматов, Н. Қ. Шоқанов, Ү. А Сартбаева, К А. Тілемесова, М. X. Шығаева, A. Н. Илялетдинов, т. б. көп еңбек сіңірді және зерттеу жұмыстарын жалғастыруда. X. Ж. Жуматов Қазақстанда вирусологиялық зерттеулерді алғаш ұйымдастырып, одан әрі дамытты.<br /> <br /> [[Жұматов Хамза|Хамза Жұматұлы Жұматов]] (1912-1972) [[Вирусология|вирусолог]], [[медицина]] ғылымының докторы, [[профессор]], КСРО Медицина ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, ҚазССР ҒА академигі, «Тұмау миксовирустарының молекулалық биологиясы» еңбегін жазды.<br /> <br /> Қазақстанда [[жануарлар]] дүниесін зерттеу ХVІІІ ғасырдың орта кезінен басталды, соның нәтижесінде сүтқоректілердің 179 түрі, құстардың 479 түрі бар екені анықталып, омыртқалы жануарлардың 125 түрі мен түршелері, сондай-ақ бунақденелілердің - 96, шаянтәріздестердің - 1, былқылдақденелілердің - 6, құрттардың 2 түрі қорғауды қажет ететіні белгілі болып, Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелді. «Қазақстанның қансорғыш кенелері» монографиясын паразитолог, биолгия ғылымының докторы, ҚазССР ҒА академигі И. Г. Галузо (1899-1977) жазды. Ол Қазақстандағы протозоологиялық ғылымының дамуына тікелей үлес қосты. Қазақстанда ондатрды жерсіндіруде [[Слудский Аркадий Александрович|A. А. Слудский]], [[Долгушин Игорь Александрович|И. А. Долгушин]] еңбек етті. A. А. Слудский, А. Бекенов, В. А. Фадеев «Бөкендердің санын қалпына келтіру және қорғаудың биологиялық негіздері, оларды Қазақстанның халық шаруашылығына тиімді пайдалану» атты еңбегі жоғары бағаланды. И. А. Долгушин (1908-1966) - [[Орнитология|орнитолог]], [[биология]] ғылымының докторы, профессор. [[Гаврилов Эдуард Иванович|Э. И. Гаврилов]], [[Ковшарь Анатолий Федорович|A. Ф. Ковшарь]], М. Н. Корелов. М. А. Кузьмина, B. Ф. Гаврин, И. А. Долгушин 5 томдық «Қазақстан құстары» монографиясын басып шығарды.<br /> <br /> [[Ерғалиев Ғаппар Қасенұлы|Ғ. Қ. Ерғалиев]] - геология-минералогия ғылымының докторы, Ақсай мемлекеттік геологиялық қорықшасым (қаумалын) ұйымдастырды (1985). [[Ерғалиев Ғаппар Қасенұлы|Ғ. X. Ерғалиев]], Н. К. Ившин, И. Ф. Никитин, P. А. Борукаев: С. М. Бандалеmoe, В. Ф. Беспалов «Қазақстан төменгі палеозойының стратиграфиясы және палеонтологиясы» еңбегін жазды.<br /> <br /> Қазақстанда тіршілік еткен қазынды омыртқалылар мақұлықаты (фаунасы) мен қазынды нәбетатын (Флорасын) зерттеу нәтижесінде (Э. P. Орловская, Б. С. Қожамқулова, Н. М. Мақұлбеков, т. б.) 300-ден астам жылдан бұрынырақ тіршілік еткен жануарлардың 500 түрі (бұлардың 112 түрі жаңа) және 400 өсімдіктер түрі (бұлардың 150 түрі жаңа) анықталды.<br /> <br /> [[Радиобиология]] саласында да бірқатар мәселелер зерттелуде. [[Популяция|Жасуша популяцияларының]] радиосезімталдығы салыстырмалы түрде зерттеліп, сәулемен емделудің тиімділігін арттыру мақсатында радиомодификация тәсілдері ұсынылады. Ісік төзімділігін кемітуге жағдай туғызатын әсер ретінде ісіктің өсу жылдамдығы мен [[Гетерогенезис|гетерогендік]] дәрежесі түбегейлі зерттелуде (С. Б. Балмуханов және оның шәкірттері). Лазерлік сәулені денсаулық сақтау ісіне, түрлі ауруларды емдеуге қолдану жан-жақты зерттелуде.&lt;ref&gt;Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Биология]]<br /> <br /> <br /> {{Biosci-stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D2%A3%D2%93%D1%8B%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%83%D0%B4%D1%8B%D2%A3_%D0%B3%D0%B5%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D2%9B%D2%B1%D1%80%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B 2015-06-01T18:01:49Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының, typos fixed: млн. ж → млн ж (8) using AWB</p> <hr /> <div>[[Геология]]лық құрылымы және кен байлықтары. [[Маңғыстау]] жер қыртысының құрылымы негізінен [[пермь]], [[триас]], [[юра]], [[бор]] дәуірі шөгінділерінің нәтижесінде пайда болған әр түрлі жыныстардан тұрады. Каспий теңізінің жартылай қоршап жатуы және оның деңгейінің бірде жоғарылап, бірде төмендеуі маңайында орналасқан аймақтардың ауа райына немесе өсімдіктер дүниесіне ғана емес, геол. құрылымына да айтарлықтай әсер еткен. Түбектің кез келген бұрышынан мұнай мен газдың атқылауында бір кездегі осы аймақта болып, кейін тартылып қалған Тетис т. мен оның қазіргі көзі – Каспийдің атқарар орны орасан зор. Қазіргі Маңғыстаудың жер қыртысындағы геол. түзілімдердің көпшілігі бұл аймақтың түгелімен су астында жатқан көне дәуірімен тұстас келеді. Палеозой дәуірінің соңы мен мезозой дәуірінің басында пермь, триас кезеңдерінен (190 млн жыл бұрын) қалған құмтас, саз, тақтатас, көкшіл сұр әктастар қазіргі <br /> Қаратау баурайында жиі кездеседі. Батыс және Шығыс Қаратау мен оның сілемдері сол пермь және триас кезеңінің шөгінділерінен түзілген.<br /> <br /> [[Юра кезеңі]]нің (бұдан 140 – 150 млн жыл бұрын) қалдықтары құм, карбонатты саз жыныстар күйінде түбектің барлық жерінде кездеседі.<br /> Маңғыстаудағы юра қабаты шамамен 1300 м тереңдікте жатыр. Жетібай, Өзен кен орындарында бұл қабаттан қазірде мұнай өндіріледі.<br /> <br /> Маңғыстауда ең көп кездесетін тау жыныстарының бірі – бор кезеңінің (бұдан 115 – 120 млн жыл бұрын) қалдықтары. Солт. пен Оңт. Ақтау және олардың арасындағы ірілі-уақты алқаптар негізінен бор дәуірінің шөгінділерінен (құмтастан, ақ мергельден, бор, әктас, саз тастардан) тұрады. Бор дәуірінен қалған жел мен судың және күннің әсерінен адам таңқаларлық әр түрлі бейнедегі қотыр тастарды жиі кездестіруге болады. Кайнозой дәуірінің палеоген кезеңінің (30 – 65 млн жыл бұрын) жұрнақтары түбектің кез келген жерінде кездеседі. Палеогеннің соңы олигоцен тұсында (бұдан 30 – 40 млн жыл бұрын) теңіз қайтадан көтеріліп, қазіргі Маңғыстауды түгелімен су басады. Кейіннен теңіз қайтадан қайтып, тау жоталары пайда болып, қара жер көріне бастайды.<br /> <br /> Неоген тұсы (20 – 30 млн жыл бұрын) кезінде Каспий оқтын-оқтын көтеріліп, Оңт. Маңғыстау жоталарын қайта-қайта су басып, қазіргі ұлутастар қабатын түзген. Ең соңғы бір млн жыл ауқымымен шектелетін геол. жас дәуір төрттік (антропогендік) кезеңнің қалдықтары да бұл түбекте өте мол. Каспий жағалауындағы Қарақия ойысы мен Бозащы түбегі сол төрттік кезең шөгінділерінен тұрады. Жоғарыдағы көріністерге қарағанда Маңғыстауда алғашқы құрғақ жер триас дәуірінің аяқ кезеңінде, бұдан 190 – 200 млн жылдар шамасында қазіргі Қаратау қыраты жатқан тұстан пайда болған. Қалған өңір көп уақытқа дейін су астында жатқан. Қаратаудан кейін Орт. Маңғыстау мен Орт. Үстірт судан босаған. Ал Бозащы түбегі тіптен беріде (төрттік кезеңнің соңында) құрғаққа айналған.<br /> <br /> Сан ғасырлар бойы табиғаттың осыншама таңқаларлық мол өзгерістері Маңғыстау жер қойнауын қат-қабат қазынаға толтырған.<br /> <br /> Маңғыстау даласын зерттеген көрнекті географ, КСРО ғылым академиясының корр. мүшесі Б.Феодоровичтің пайымдауынша, ежелгі Палео-Әмудария, Палео-Еділ, Палео-Кура өз-дері Оңт. Каспий ойпатына құйғанда, теңізге орасан көп тұнба ағызып әкеліп отырған. Әр түрлі қалыңдықта қордалана жинақталған тұнбалар, шөгінділер кейін мұнайлы алқаптарға айналған. Белгілі палеогеограф, геол.-минерал. ғыл. докт. Н.Марковскиннің пікірінше, Жетібай және Өзен кендері ежелгі Өзен сағасының орнынан табылып отыр. Өзен шамасы осыдан екі мың жыл бұрын Каспийге құйып жатқан көне Яксарт (Әмудария) болса керек («Природа» журналы, ғ2,1976). Маңғыстауда мұнаймен бірге табиғи газдың да қоры өте көп. Сондай-ақ бұл өлкенің төм. және жоғ. юра қабатынан тас көмір табылды. Ал бор дәуірінің шөгінді қабаттарында фосфорит кені көп кездеседі. Н.Андрусов олигоцен қалдықтары қабатынан марганец кен көзін ашты. Қаратаудағы пермь, триас қабаттарының бірнеше жерінен мыс, темір кендері табылды. Темір кендері сол сияқты юра және төмендегі бор қабаттарында ұшырасады. Маңғыстау мен Үстірттегі плиоцен қалдықтары қабаттарынан аса құнды құрылыс материалдары – ұлутас кен орындары көптеп ашылуда. Аймақта бұлардан басқа силикат, құм, кобальт, қорғасын, калий, магний, ас тұздары, кесек күкірт, бор кендері бар.<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Геология]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%B0%D2%9B%D1%8B%D0%BD%D1%8B 2015-06-01T18:01:25Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div># '''«Қазақ халқының ұлы ақыны»''', [[Мұхтар Әуезов]]тің [[мақала]]сы. [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] қайтыс болуына 50 жыл толуы қарсаңында (1954) ұлы мұра жөніндегі ез ой-танымының желісін қорыта отырып жазған. Терек талдау мен іргелі ойға, теориялық соны пікірлерге құрылған. Мақала алдымен ''«Әдебиет жене искусство»'' журналының 1954 жылғы 9-санында жарияланды, орысша нұсқасы Мәскеудегі ''«Знание»'' баспасында жеке кітапша болып шыкты, сол жылы ''«Новый мир»'' журналының 7-санында жарық көрді. Соңғы рет жазушының 20 томдық шығармалар жинағының 18-томыңда (42 62-беттер) 1954 жылғы нұсқасы негізінде жарияланды. Мақала жарық көрген кезден бастап абайтану саласындағы ғылыми-зерттеу жұмыстарының иек артатын іргелі тірегіне айналды. 19 ғасырдың 80-жылдарындағы Абай өлеңдерінің дені қазақ қауымының тағдырына арналғандықтан, дидактикалық поэзияның қалыптасқан канондарын бұзып, жаңа бағыттағы поэзияның мақсаты - халық мүддесіне қызмет ету, адамды жаңа таным, биік гуманистік мақсат-мұратқа тәрбиелеуге жұмылдыру деп білді. Абайдың ақындық кітапханасының тың көздерін нұсқап, Табари, Рабғузи, Рашид-ад-дин, Бабыр, Әбілғазы еңбектерімен таныстығын, логика мен мусылман құқығының негіздерін біліп, татар ағартушылары еңбегімен, Таяу Шығыстың өз кезіндегі ой ағымымен мол хабардар екендігін ескертеді. Алғаш рет мақалада Абайдың исламиятқа қатысы арнайы қарастырылып, Абай үшін дін адамның жеке басының морапьдық турғыдан жетілуінің қуралы болды деген соны танымын ұсынады. Абай мұрасының ағартушылық сипатының басым жатуы - еуропалық ғылым-білімді меңгеруге насихаттап, гуманистік идеяларды молынан таратуға ат салысқаңдығы деп туйіндейді. [[Абай мұрасы жайында|Абай мұрасы]] мен [[орыс әдебиеті]]нің байланысын зерттеу ісінің тар көлемде жалаң зерттелуден арылуын, бұл мәселені бүкіл орыс мәдениеті мен философиясына, эстетикасына, публицистикасына қатысты ортақ проблемамен бірлікте апып, оны үнемі даму үстіне зерттеу тапабы қойылып отырғанын еске салады. Автор осыған байланысты бурынғы зерттеу еңбектерінде оның орыс достарының әсерін асыра бағалау орын алғанын сынға алады. Абай мұрасының мүлде аз зерттелген саласын - оның Шығысқа қарым-қатынасын жаңа талап тұрғысынан зерттеудің әр кезеңде әрқилы болғанын ескере отырып, оның суфизмге қатысын айрықша айқындау қажеттігін ескертеді. Абай маңындағы шәкірт ақындар мұрасының әлеуметтік сипатын даралап ашу жағына мән бере қарайды. Ақырында қазіргі қазақ әдебиетінде Абай дәстүріндегі жалғастықтың даму жолын танып-білуді де зерттеу нысаналарының бір міндеті ретінде қарастырған.<br /> # '''«Қазақ халқының ұлы ақыны» («Великий поэт казахского народа»)''', Мұхтар Әуезовтің мақаласы. ''«Абай Кунанбаев. Избранное»'' деп атапатын орыс тіліндегі кітапқа жазылған алғы сөз (5-27-беттер). 1958 ж. Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы шығарған. Кітапты Қазақ КСР ғылым академиясының Тіл мен әдебиет институты әзірлеген. Орыс тіліне аударылған тандамалы өлеңдері мен кара сөздері кірген. Абайдың қысқаша өмірбаяны берілген. Абайдың ата-анасымен карым-қатынасы, жанына шәкірттер топтастыруы, орыстың классикалық әдебиетінің әсері, Батыс жазушылары мен ойшылдарын оқып үйренуі ақынға арнапған басқа еңбектерінің үлгісінде жазылған. Абайдың үш ақындық мектебі: тіл әдебиеті, Шығыс үлгісі, орыс, Батыс классикасының әсері тарата талданған. Мақалада зар-заман әдебиетінің өкілдері Шортанбай, Мурат, Әбубәкіржайында да айтыпған. Оларға консервативті ақыңдар деп баға беруі сол кездегі идеологиялық тапагттардан туған. Абайдың шығыстық философ, тарихшы, ақындарды білуі, ақындық шеберлігі, аудармалары жайында қысқа, нақты ойлар айтқан. Қазақ тіліндегі басылымдарға жазған алғы сөздеріне карағанда, Абайға ''«революциялык рухты»'' көбірек танған. Шығармашылығының әлеуметтік жақтарын таддау басым. Сонымен қатар абайтану саласындағы кемшіліктерге тоқталған.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{Stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%82%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D0%B0 2015-06-01T18:01:23Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Спорттық медицина Қазақстанда''', дәрігерлік денешынықтыру бойынша ҚР денсаулық сақтау органдарының қызметі [[1925]] жылға дейін денсаулық сақтау жүйесінде дербес сақ тандыру саласы бола алған жоқ. 1926-27 жылдардан бастап спорттық медицина жеке тарау есебінде бөліне бастады және денсаулық сақтау тәннің жалпы бюджетіне енгізілді. Көрсетілген жылдары 5 қалада (Қызылорда, [[Семей]], [[Ақтөбе]], [[Алматы]], [[Орал]]) антропометрикалық кабинеттер ашылды. 1927 жылы Қызылордада бірінші Бүкіл қазақстандық өлкелік мәжіліс болып, ол д/т бойынша тәжірибе алмасудың бастамасына айналды. &quot;Дене тәрбиесі қозғалысының жағдайы және алдағы міндеттер&quot; тақырыбындағы бағдарламалық баяндамада өсіп келе жатқан орга¬низм үшін д/т шұғылданудың үлкен маңызды екендігі атап көрсетілді және дәрігерлік денешынықтыру жұмыстарын күшейту, спорттық дәрігерлердің біліктілігін көтеру, губерниялық денсаулық басқармаларында ғана емес, сондай-ақ барлық үздік қалаларда, жұмысшы орталықтары мен ірі дәрігерлік ауруханалардың жанында дәрігерлік- бақылау кабинеттері желісін да¬мыту үшін денсаулық сақтау жүйесін қаржылауды көбейту туралы шешім қабылданды. 1932 жылы БКП(б) өлкелік комитеті д/т және спортпен шұғылданушыларды дәрігерлік бақылаумен толық қамтуға, облыстық денсаулық бөлімдеріне дәрігерлер бөлуде, барлық ірі өндірістік аудандарда басталған бір қызметкер жене оларда жабдықталған дәрігерлік кабинет ұстауға денсаулық сақтау халық комиссариатын міндеттеді. 1933-34 жылы Алматы қалалық денсаулық сақтау бөлімінде балалар мен жеткіншектердің денсаулығын сақтау секторы ұйымдастырылды, оқушыларға дәрігерлік бақылау жүргізу және спорттық шараларды медициналық-санитарлық жағынан қамту міндеті жүктелді. Алматы қаласында алғашқы дәрігерлік-денешынықтыру орталығы 6 бірліктегі штамппен 1948 жылы ұйымдастырылды және Денсаулық сақтау Министрлігінің емдеу-сақтандыру бөлімінің құрамына енді. Орталықтың бас дәрігері Галина Ивановна Акопян болды. Полина Романовна Ечина-Высоцкая Республикалық дәрігерлік-денешынықтыру диспансерін ширек ғасыр (1949-74) басқарды. Оның жұмыс уақытына дәрігерлік бақылау қызметі мен ЕДШ, кейін республиканың облыс орталықтарындағы диспансердің қалыптасуының білікті кадрлар дайындаудың күрделі кезеңі тап келді. Барлық спортшылар мен денешынықтырумен шұғылданушыларды диспансерлік есепке алу, кең көлемдегі мәдени-бұқаралық және ағарту жұмыстары оның тікелей қызметінен байланысты. Тұрақты дәрігерлік бақылау барысында республикалық диспансер диагностикалық және емдеу жәрдемін керсетеді, оқу-әдістемелік материалдарды дайындап, оларды өмірге енгізеді, мамандардың біліктілігін көтеруді жузеге асыруды, дәрігерлік бақылау, допингті бақылау, спортшылардың арнаулы тамағы, оларды қалыпқа келтіру және т.б. мәселелер жөніндегі ғылыми зерттеулерді орындауға қатысады.<br /> Республикалық Диспансер 2002 жылы спорттық медицина мен қалыпқа келтірудің республикалық орталығы болып қайта құрылды. Орталық барлық ұлттық құрама командаларды, ішкі және сыртқы спорттық жарыстардың, арнайы олимпиадаларды (мүгедектер, ардагерлер) қоса, дәрігерлік қамтылуын қамтамасыз етеді. Ол спорттық медицинаның халықар. бірлестіктің құрамына енетін ҚР спорттық медицина бірлестігімен ҚР ҰОК медициналық комисиясының негізі мекемесі болып табылады. Орталық қазіргі емдеу-диагностикалық аппаратуралар және құралдармен жабдықталған, барлық дәрігерлік салалар бойынша іс жүзіндегі арнайы кабинеттер жүйесіне емдеу-қалыпқа келтіру орталығына, тренажер- лык залдарға ие; жұмыста компьютерлік және ультрадыбысты диагностика, инерефлексті те¬рапия және магнитті терапия жене басқалар секілді алдыңғы қатарлы емдеу-диагностикалық технология қолданылады. Оның құрамында дәрігерлік бақылау бөлімі мен &quot;Медеу&quot; спорт кешеніндегі ЕДШ бар. ҚР Үкіметінің қаулысына сейкес Респ. [[диспансер]] ҚР ғылым академиясының тамақтану институтымен бірлесе отырып Орталық Азия айлағында бірінші болып спортшыларды допингтік бақылау зертханасын ұйымдастырды.&lt;ref&gt;Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: &quot;Сөздік-Словарь&quot;. ISBN 9965-822-57-3&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер == <br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Спорт]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82_(%D0%A0%D0%B0%D0%B7%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82)_%D0%A2%D2%B1%D1%80%D0%BC%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2015-06-01T18:01:20Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Оразмағанбет (Размағанбет) Тұрмағанбетұлы''' (1881, Қызылсу ауылы – 1942, [[Ресей]], Красноводск қаласы) – діни ғұлама, ғалым-геолог, [[алаш қозғалысы]]ның мүшесі. [[Адай]]дың бәйімбет руынан. Әкесі Тұрмағанбет шағын дәулетті, діни мектебі бар, ахун болған адам. Алғашқы сауатын әкесінің мектебінен ашып, 10 – 11 жасында Көне [[Үргеніш]]те, 1895 – 97 ж. [[Хиуа]], [[Бұқара]]дағы медреселерде оқыған. 1897 – 1900 ж. [[Бомбей]] қаласында арнайы инженер білім алған. 1900 – 03 ж. қысқа мерзімдік оқулармен [[Түркия]], [[Иран]], [[Германия]] елдерінде білімін жетілдірген. Оразмағанбет сол кездегі қазақтардан шыққан кен саласындағы алғашқы ғалым. 1903 ж. ауылға келіп, балаларға араб әліппесінен дәріс берді. 1919 ж. ағайындарға асар айтып, Қызылсу ауылында мектеп-медресе салдырады. Бұл мектепте арнайы дәрісхана және кітапхана бөлмелері болған. Онда балалар 1930 жылға дейін оқыған. 1926 ж. [[Адай уезі]]нің бас имамы Бәли Нұрнияз ахун қайтыс болғаннан кейін [[Түпқараған болысы]]ндағы ауылдарға имамдыққа тағайындалады. Оның дәлелі – 1926 ж. 9 қарашада [[Уфа]] мұсылмандар мүфтиатының декларациясы берген құжат. Ол қазақ зиялылары [[Қаратаев Бақытжан Бейсәліұлы|Б.Қаратаев]], [[Ахмет Байтұрсынұлы|А.Байтұрсыновтармен]] тікелей байланыста болып, өзі де алаш қозғалысына белсене араласты. 1928 – 29 ж. Т.Әлниязов, Ж.Мыңбаев, ағайынды Оңғалбаевтардың жазықсыз сотталғанда, ол да «халық жауы» деген атпен сотталды. Оразмағанбет өзінің кітапханасындағы өте құнды кітаптарды Қызылсу маңындағы тау үңгірлеріне жасырады. Сол кітаптардың бір бөлігі 1957 ж. Сахар тауынан табылып, ұзын саны 120 кітап әуелі [[Атырау]]ға, одан кейін [[Алматы]]ға жіберіледі. Содан қалған 51 кітап 1977 ж. қазіргі Алматыдағы ғылым академиясының орталық кітапханасында сирек кездесетін қолжазбалар мен кітаптар қорына тапсырылған. Ондағы кітаптардың архивтегі реттік нөмірлері 8848 – 8898. <br /> 1930 – 34 ж. Ресейден келген М.В. Баярунас, И.Н. Лупповпен бірге [[Маңғыстау]]да Қарабұғаз аймағында басталған геологиялық-зерттеу жұмыстарына қатысады. Сонымен қатар Уфа мұнай базасында, Нефтдаг мұнай кәсіпшілігінде, Красноводск портында шетелдік мамандармен (негізінен ағылшындармен) бірігіп жұмыс жасайды. 1935 ж. Кеңес үкіметінің қыспағынан қашып, Иранға қоныс аударды. 1937 ж. тамыз айында МҚК тыңшылары тұтқындап, [[Ашғабад]] қаласының түрмесіне қамайды. 1938 ж. 29 қыркүйекте КСРО Жоғары Әскери коллегиясы «хауылылық жауы» деп ұйғарып, мал-мүлкін тәркілеп, өзін ату жазасына бұйырды. Бірақ сол кезде инженерлердің жетіспеуіне байланысты, оны «жабық мекемелерде» ұстаған. 1963 ж. 28 қазанда Красноводск қаласындағы неке бөлімі берген өлім туралы куәлікте «Оразмағанбет Тұрмағанбетұлы 1942 ж. 61 жасында 30 қазанда қайтыс болды» деп көрсетілген. Ол 1963 ж. ақталды. Қазір ахун туралы естеліктер жазыла бастады. Соның бірі Ө.Озғанбай мен Т.Шәдіқұл құрастырған «Оразмағанбет» топтамасы (1997). Оразмағамбеттің Мұхаммед, Шарғи, Панар, Жазила, Қазина деген балалары болған, олардан тараған ұрпақтар қазір Иранда тұрады. 2007 ж. Оразмағамбеттің 125 жылдық мерейтойы облыс көлемінде аталып өтілді. Белгілі ғалым, діни қайраткер туралы О.Көшбайұлының «Дала данасы» атты кітабы жарық көрді.&lt;ref&gt;«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{Stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2_%D0%9C%D0%B0%D1%85%D0%BC%D2%B1%D0%B4 2015-06-01T18:00:59Z

<p>Zhaksilik: /* Өмірбаяны */clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>{{Infobox Biography <br /> | subject_name = Сапарғалиев Махмұд<br /> | image_name = Сапарғалиев Махмұд.png<br /> | image_size = 200px<br /> | image_caption = Сапарғалиев Махмұд<br /> | date_of_birth = 10 [[мамыр]] [[1910]]<br /> | place_of_birth = Жаңақала ауд<br /> | date_of_death = 1 [[мамыр]] [[1970]]<br /> | place_of_death = [[Алматы]]<br /> | occupation = [[қайраткер]]<br /> | spouse = }}<br /> '''Сапарғалиев Махмұд''' — мемлекет қайраткері, [[ғалым]].<br /> == Өмірбаяны ==<br /> <br /> [[1929]] жылы [[Орда]] орта мектебін, [[1930]] жылы РКФСР Халық ағарту халкомының 1 жылдық курсын бітірген.<br /> [[1930]]-[[1936]] жылы Орал облысының оқу бөлімінде инспектор әрі мед. [[техникум]]ында оқытушы, облыстық жер басқармасы бастығының орынбасары, облыстық атқару комитетінің бөлім бастығы. Кейін [[Ембімұнай|Ембі мұнай]] кәсіпшілігін, Мақат аудандық партия комитетін (қаз. [[Атырау облысы]]) басқарған.<br /> <br /> Содан соң республикалық жоспарлау комитеті төрағасының орынбасары ([[1944]]), Сауда министрі ([[1945]]-[[1953]]) қызметін атқарған. 1945 жылы заң ғылыми кандидаты [[диссертация]]ны қорғап, ғылым академиясының [[заң]] бөлімінің бастығы.<br /> <br /> «Қазақ ҚСР тарихын» шығаруға атсалысқан. <br /> [[1955]]-[[1959]] жылы [[Жамбыл облысы]]ның атқару комитетінің төрағасы, кейін Жамбыл облысының комитетінің 1-хатшысы, [[1959]]-[[1965]] жылы Қазақ КСР Ішкі істер министрі. Сапарғалиев Махмұд өмірінің соңғы жылдары ҚР FA-ның сектор бастығы, Философия және құқық институтының аға ғылыми қызметкері болды. 2 мәрте Еңбек Қызыл ту орденімен, бірнеше медальмен марапатталған.&lt;ref&gt;Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BD%D1%8B%D2%A3_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D1%8B_%D0%B6%D3%99%D0%BD%D0%B5_%D2%93%D1%8B%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B8_%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96 2015-06-01T18:00:49Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының (8), typos fixed: млрд. д → млрд д using AWB</p> <hr /> <div>'''Қазақстанда''' ғылыми ой-пiкiрдiң тууы ежелгi замандардан бастау алады. Археол. зерттеулер мен жазба деректер бiзге [[Жетісу|Жетiсуда]], Орт. және Шығ. Қазақстанда 6 — 8, 9 — 11 ғ-ларда-ақ болған ежелгi қалалар мен қоныстар мәдениетi туралы деректер бередi. Бұл мәдениеттiң иелерi өз көркемөнерiн, қолөнерiн және жазуын жасаған жергiлiктi түркi тайпалары: оғыздар, қарлұқтар, қимақтар, қыпшақтар едi. [[Орта Азия]] мен Қазақстанның 8 — 11 ғ-ларда араб халифатына кiруiне байланысты өлкеде ислам дiнi таралып, мәдени өмiрде араб мәдениетiнiң ықпалы күшейе түстi. [[Батыс Еуропа|Бат. Еуропадағы]] латын тiлi сияқты араб тiлi [[халифат]] аумағында халықар. әмбебап тiлге айналды. Алайда жергiлiктi мәдениет пен тiл сақталып қалды.<br /> <br /> [[Араб]] [[мәдениет]]iн жасауға және дамытуға халифаттың бiр кездегi [[арабтар]] жаулап алған елдерiнен шыққан көптеген талантты ғалымдары барынша белсене қатысты. Орта ғасырлардағы қалалар өздерiнiң базарларымен және қолөнершiлерiмен ғана емес, сонымен бiрге ақындарымен, ғалымдарымен, суретшiлерiмен, бай кiтапханаларымен, оқу орындарымен де дүние жүзiне мәлiм болды. Қалалардың арасында Үндiстан мен Қытайдан Еуропаға қатынайтын “Жiбек жолы” деп аталатын сауда керуен жолының геогр. және экон. жағынан аса маңызды торабында, Орта Азия мен Қазақстанның отырықшылық-егiншiлiк аудандарының түйiскен жерiнде орналасқан Отырар (Фараб) қ. ерекше көзге түстi. Отырар кiтапханасы қолжазба кiтап қорының байлығы жағынан Египеттегi Александрия кiтапханасынан кейiнгi аса iрi кiтап қоймасы болды. Отырарда ұлы ғалым Әбу Наср әл-Фараби дүниеге келдi. Ол аса зор ғыл. мұра — жүзден астам iрi еңбектер қалдырды. Орта Азия мен Қазақстан қалаларынан Әбу Райхан әл-Бируни, Әбу Абдаллаһ әл-Хорезми, Әбу Әли ибн Сина, Әбу Жафар ат-Туси, Рудаки (860 — 941) және басқа көптеген ғалымдар шықты. Хорезмимен бiрге әйгiлi астрон. кестелердi жасауға қатысқан астроном әрi математик — Ғаббас әл-Жәуһари (9 ғ-дың 1 жартысы), сондай-ақ, оның замандастары — Ысқақ әл-Фараби және 40 мың сөзден тұратын араб тiлiнiң түсiндiрме сөздiгiн жасаушы Исмаил әл-Жауһари әл-Фараби танымал болды.<br /> <br /> ''[[Ертiс]]'' жағалауында қимақтар арасынан географ әрi тарихшы ''Жанах ибн Хақан Қимақи'' (т.-ө. ж. белгiсiз) шықты. 10 — 11 ғ-ларда қазiргi Қазақстан аумағында өмiр сүрген Қарахан әулетi мемлекетiнде тамаша ақын әрi ойшыл Жүсiп Баласағұни өз шығармаларын жазды, оның 1069 ж. жазылған “Құтадғу бiлiк” кiтабы дүние жүзiнiң көптеген елдерiне тарады және оны ғалымдар бүгiнге дейiн зейiн қоя зерттеуде. Ортағасырлық өркениеттiң дамуында Ежелгi Грекия мәдениетiнiң елеулi ықпалы болғаны сөзсiз. Шығыстың озық ойшылдарының ғылым мен мәдениетке қосқан баға жетпес үлесiн сол кездiң өзiнде-ақ Еуропа ғалымдары да мойындаған болатын, мұны 10 — 12 ғ-ларда Шығыс ғалымдары мен ақындары кiтаптарының Францияда, Италияда, Испанияда және Еуропаның басқа да елдерiнде аударылып кеңiнен таралғандығы да дәлелдейдi. Олар: Ибн Синаның (Авиценна) ''“Медицина каноны''”, әл-Хорезмидiң ''“Алгебрасы мен теңдеуi”'', Ибн Рушдтiң (1126 — 98), т.б. еңбектерi. Орта Азия мен Қазақстандағы ғылым мен мәдениеттiң 9 — 11 ғ-лардағы дамуы туралы айта келiп, орыс шығыстанушысы Н.И. Конрад ғыл. тәжiрибеге “Шығыстың дәуiрлеуi” деген терминдi енгiздi. Қазiргi Қазақстан аум-нда ғылым мен мәдениет қарама-қайшы және шектеулi түрде дамыды. Бұл өлкенiң Жоңғар және басқа сұрапыл шапқыншылықтарға ұшырауы оның жағдайын мүлде қиындата түстi. 16 ғ-дағы ғалым Мұхаммед Хайдар Дулаттың “Тарих-и Рашиди” деген еңбегi нағыз шыншыл да айқын шығарма болды, оның мәнi күнi бүгiнге дейiн жойылған жоқ. 17 ғ-дағы автор — Қыдырғали Жалайыридiң “Жамиғ ат-Тауарих” деген шежiрелер жинағы да назар аударарлық бiрегей еңбек, бұл жинақ 13 — 15 ғ-лардағы қазақ халқының тарихы мен этнографиясының аса қызғылықты деректемесi болып табылады және ол қазiргi қазақ тiлiне өте жақын тiлде жазылған.<br /> <br /> 17 ғасырдың соңы — 18 ғасырдың басынан бастап Ресейдiң және Батыс Еуропаның бiрқатар елдерiнiң ғалымдары Қазақстан аумағы мен халқын, оның тарихын, мәдениетiн, тұрмысы мен салтын зерттей бастады. Осы өлкенi алғашқы зерттеушiлердiң бiрi орыс картографы С.У. Ремезов болды, ол “Сiбiр халықтары және олардың шекаралары туралы сипаттама” деген еңбек жазып қалдырды. 18 ғ-дың алғашқы ширегiнде Қазақстанда И.Д. Бухгольцтың (т.-ө. ж. б.), С.Лихаревтың, И.Унковскийдiң (т.-ө. ж. белгiсiз) және басқа ғалымдардың экспедициясы зерттеу жұмыстарын жүргiздi. Олар Ертiс өз-нiң алабын Зайсан к-не дейiн, Тарбағатай тауының және Жетiсу Алатауының сiлемдерiн зерттедi. А.Бекович-Черкасскийдiң ғыл. экспедициясы Арал т-н және Каспий т-нiң аумағын картаға түсiрдi, сондай-ақ қазақ халқы туралы кейбiр этногр. мәлiметтер жинады. Қазақстан Ресейге қосылғаннан кейiн (1731) оны ғыл. тұрғыда зерттеу iсi неғұрлым кең түрде және жедел қарқынмен қолға алынды. 1725 ж. құрылған Ресей ҒА Қазақстан өлкесiн геогр., геол. және этногр. тұрғыда зерттеу үшiн 1733 жылдың өзiнде-ақ экспедиция ұйымдастырды. 1733 жылдан 1771 жылға дейiн Бат. Қазақстанға академияның көптеген экспедициясы келiп қайтты, бұл экспедицияларды С.П. Крашенинников (1711 — 1755), И.Г. Гмелин (1709 — 1755), И.И. Лепехин, П.С. Паллас, И.П. Фальк, П.И. Рычков, т.б. басқарды. Орынбор тұрақты экспедициясы құрылды, оған И.К. Кирилов, П.И. Рычков, В.Н. Татищев (1686 — 1750) сияқты белгiлi орыс ғалымдары жетекшiлiк жасады. “Ерте заманнан бергi Ресей тарихы”, т.б. еңбектерiнде В.Н. Татищев қазақтардың тарихына зор көңiл бөлдi, олардың этногр. тегi, тұрмысы, мәдениетi мен әдет-ғұрпы жөнiндегi мәселелердi тұңғыш рет ғыл. әдебиетте баяндауға талпынды. Рычков, Паллас, И.И. Георги, Фальк, И.Г. Андреев, Г.И. Спасский, Н.Я. Бичурин, С.Б. Броневский, В.И. Даль (1801 — 1872), А.И. Левшин өздерiнiң еңбектерiнде қазақтардың тарихын, материалдық және рухани өмiрiн егжей-тегжейлi баяндады. Өлке тарихына декабристер, сондай-ақ орыстың ұлы ақыны А.С. Пушкин де зор көңiл бөлдi. Қазақтардың тарихы жөнiнде “Қырғыз-қазақ немесе қырғыз-қайсақ ордалары мен далаларының сипаттамасы” деген (1832) үш бөлiмнен тұратын тұңғыш iргелi еңбек жазған А.И. Левшиндi Ш.Ш. Уәлиханов қазақ халқының Геродоты деп атады, ал оның монографиясын ғылым үшiн қымбат қазына деп бағалады.<br /> <br /> Белгiлi орыс ғалымдары П.П. Семенов-Тян-Шанский, Н.М. Пржевальский, Г.Н. Потанин өлкенi зерттеуге ғана емес, сонымен бiрге Қазақстанда 19 ғ-дың 2-жартысы мен 20 ғ-дың басында демокр. ғыл. ойдың қалыптасуына да зор үлес қосты. Осы аса iрi ғалымдар, сондай-ақ В.В. Григорьев, Н.Ф. Костылецкий, Е.П. Михаэлис, П.Е. Маковецкий, А.А. Блек қазақтың ағартушы-демократтары — Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, Абай Құнанбаевтардың рухани өсiп-толысуына тiкелей ықпал еттi. Ресей Федерациясының шалғайдағы отары — Қазақстан 20 ғ-дың басында бiрте-бiрте капиталистiк қатынастар аясына тартыла бастады. Алайда патриархаттық-феод. қатынастардың үстемдiгi, патша өкiметiнiң езiлген халықтарды әдейi мешеулiк пен қараңғылықта ұстаған отаршылдық саясаты, шын мәнiнде, қазақтарды әлеум. және ұлттық прогреске жеткiзетiн жолды жауып тастады. 20 ғ-дың басында қазақ балаларының басым көпшiлiгi әрi дегенде тек ауыл медресесiнде ғана оқи алды, мұндағы оқу балаларға дiни аяттарды жаттатумен ғана шектелдi. Қазақ жерiнде 1916 ж. қарсаңында небары бiрнеше орыс және орыс-қазақ мектебi ғана болды. Оларда 19370 қазақ баласы оқыды. Ресей ғылым академиясының, басқа ведомстволардың ғалымдары Бат. Қазақстанға ара-тұра келiп қайтқанына қарамастан Қазақстан тұтас алғанда 1917 ж. Қазан төңкерiсiне дейiн ғыл. тұрғыдан терең зерттелмей жатты, ал оның қойнауы табиғи шикiзат қорларына бай болатын.<br /> <br /> 1920 ж. акад. И.М. Губкиннiң басшылығымен әрi тiкелей қатысуымен Жайық-Ембi мұнайлы ауданын зерттеу iсi ұйымдастырылды. 1920 ж., сондай-ақ, Қарағанды көмiр алабын, Екiбастұз көмiр алабын зерттеу, этногр. және археол. экспедициялардың барлау жұмыстары басталды. Түбiрiнен қайта жабдықтау көзделген негiзгi 8 экон. ауданның қатарында Түркiстан да болды. 1919 ж. Қырғыз (Қазақ) ревкомы штабының жанынан тарихи-статист. бөлiм құрылып, ол 1920 ж. ғыл. комиссия (кейiн ҚазАКСР Халық ағарту комиссариатының Академиялық орт. болып қайта құрылды) ретiнде Қырғыз (Қазақ) ревкомының ағарту бөлiмi құрамына ендi. 1920 ж. Ресей ғылым академиясының Табиғи өндiргiш күштердi зерттеу жөнiндегi тұрақты комиссиясы жанынан Қазақстанның жер қойнауын, өсiмдiктерi мен жануарларын, жалпы табиғатын, сондай-ақ, мәдениетiн, тұрмысын, тiлiн, этн. процестердi кешендi түрде зерттеу үшiн бiрқатар тұрақты және маусымдық экспедициялық отрядтар құрды.<br /> <br /> Қазақстандағы алғашқы мемл. ғыл. мекемелер, негiзiнен, а. ш-мен байланысты болды. Олар: Өлкелiк өсiмдiк қорғау ст. (1924), Тыңайтқыш және агроном.-топырақтану ғыл.-зерт. ин-ты (1926), 1925 ж. Санитариялық-бактериол. ин-т ашылды. Алматы Бас геол. к-тiнiң және Түстi металдар ин-тының бөлiмшелерi жұмыс iстей бастады. Одақтас және автон. республикалардың табиғи қорларын зерттеу жөнiнде құрылған ерекше к-т 1920 жылдың басында-ақ Қазақстанды кешендi зерттеу жөнiнде шаралар белгiледi. 1927 ж. республиканың табиғи ресурстарын кешендi түрде зерттеу жөнiнде КСРО ғылым академиясының қазақстандық экспедициясы құрылып, оны акад. А.Е. Ферсман басқарды. 1932 жылдың КСРО ғылым академиясының қазақстандық экспедициясы отрядтарының негiзiнде дербес 8 экспедиция ұйымдастырылды. 1932 ж. қарсаңында республикада 10-нан астам ғыл.-зерт. ин-ты мен тәжiрибе ст., жүздеген тiрек пунктерi, лаб-лар мен ауа райын зерттеу ст-лары, бiрсыпыра геол. барлау ұйымдары болды. ҚазАКСР Мемл. жоспарлау комиссиясы жанындағы экон. зерт. ин-ты, а. ш-н қайта құру, қой ш., сойыстық мал ш., топырақтану, құрылыс ин-ттары сол кездегi iрi ғыл. мекемелердiң қатарына жатады. Сол жылдары геологтар А.А. Гапеев пен Д.Н. Бурцев Қарағанды алабында жаңа көмiр кен орындарын ашты. М.П. Русаков, Қ.И. Сәтбаев, Р.А. Борукаев Қоңыратта, Жезқазғанда және Бозшакөлде мыс кен орындарын барлады. Республика ғылымын дамытуда қол жеткен табыстардың нәтижесiнде және ғыл.-зерт. жұмыстарын ұйымдастыруды жақсарту және оларды үйлестiру мақсатында Кеңес үкiметiнiң және КСРО ҒА төралқасының шешiмi бойынша 1932 ж. 8 наурызда КСРО ғылым академиясының Қазақстандық базасы құрылды. Онда небары зоология және ботаника секторлары жұмыс iстедi. 1935 ж. құрамында қазақ тiлi мен әдебиетi, халық шығармашылығы секторлары бар Қазақ ұлттық мәдениетi ғыл.-зерт. ин-ты база қарамағына берiлдi, сол жылдары Алматыда Ботаника бағының негiзi қаланды.<br /> <br /> [[Медицина]] ғылымы дамыды. 1933 ж. Мал ш. ин-ты, 1935 ж. Егiншiлiк ин-ты, Мал дәрiгерлiк және а. ш. экономикасы ин-ттары құрылды. А. ш. тәжiрибе ст-ларының тұтас жүйесi пайда болды. Мамандандырылған ин-ттар — а. ш-н механикаландыру және электрлендiру, су ш., орман ш., өсiмдiк қорғау, жемiс-жүзiм ш., астық ш. ин-ттары ұйымдастырылды. 1940 ж. Бүкiлодақтық а. ш. ғылымдары академиясының (ВАСХНИЛ) Қазақ бөлiмшесi құрылып, оған республиканың а. ш. саласындағы ғыл.-зерт. мекемелерiне басшылық ету және олардың жұмысын үйлестiру мiндетi жүктелдi. Совет 1938 ж. КСРО ғылым академиясының Қазақстандық базасы Қазақ бөлiмшесi болып қайта құрылды. Бөлiмше президиумын акад. А.Д. Архангельский басқарды. Бөлiмше ұйымдастырылғаннан кейiн ғыл.-зерт. ин-ттарының жүйесi жедел қарқынмен дами бастады. 1939 ж. бөлiмше жанынан топырақтану және география секторлары құрылды. Қарағандыда Ботаника бағының негiзi қаланды. 1941 ж. [[Тiл]], [[әдебиет]] және [[тарих]] ин-тының лингвистика бөлiмi, 1940 ж. Геологиялық ғылымдар институты ұйымдастырылды. [[КСРО]] ғылым академиясының Қазақ бөлiмшесiнде 2-дүниежүз. соғыс басталар алдында 100-ге жуық ғыл. қызметкер, олардың iшiнде 3 ғыл. докт., 14 ғыл. канд. жұмыс iстедi. Соғыс жылдары республикаға елiмiздiң көптеген ғыл. мекемелерi мен жоғары оқу орындары көшiп келдi. Есiмi бүкiл әлемге әйгiлi ғалымдар — И.П. Бардин, Л.С. Берг, В.И. Вернадский, Н.Ф. Гамалея (1859 — 1949), И.И. Мещанинов, Н.Д. Зелинский, Л.И. Мандельштам (1879 — 1944), Н.В. Цицин (1898 — 1980), С.Г. Струмилин (1877 — 1974), А.М. Панкратова, А.Е. Фаворский (1860 — 1945), С.Е. Малов, В.Г. Фесенков (1889 — 1972), Г.А. Тихов (1875 — 1960), Б.А. Воронцов-Вельяминов (1904 ж.т.), т.б. осында қызмет еттi. Оралдың, Бат. Сiбiрдiң және Қазақстанның ресурстарын Отан қорғау iсiне жұмылдыру жөнiндегi КСРО ғылым академиясының комиссиясы iске кiрiстi, оны акад. В.Л. Комаров (1869 — 1945) басқарды. Ғалымдар қорғаныстық және халық ш. маңызы бар ұсыныстар жасап, оларды өндiрiске енгiздi, қара металдар, молибден, вольфрам, марганец кентастарының, т.б. шикiзат ресурстарының мол қорын ашты. Адамдарға қан құю қызметi ұйымдастырылды, жұқпалы жараларды жедел емдеу әдiстерi кеңiнен қолданылды.<br /> <br /> 1942 ж. [[Астрономия]] және [[физика,]] [[Химия-металлургия]] ин-ттары құрылды. 1943 ж. топырақтану-ботаника, зоология және тропиктiк аурулар ин-ттары құрылды. 1942 — 45 ж. КСРО ҒА Қазақ бөлiмшесiнiң ғыл. мекемелерi негiзiнде мамандандырылған химия, металлургия және кен байыту, отқа төзiмдi материалдар мен құрылыс материалдары, зоология ин-ттары ұйымдастырылды. 1945 ж. Тарих, археология және этнография, Кен iсi, Топырақтану ин-ттары, Математика және механика секторы жұмыс iстей бастады (қ. Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы). Қазақстан Республикасы мемл. тәуелсiздiгiн алғаннан кейiнгi жылдар iшiнде (1991 — 2003) ғыл.-тех. саланы ұйымдастыруды реформалау жобалары бойынша үлкен жұмыстар атқарылды, ғылым мен техника және елдiң мемл. ғыл.-тех. саясатын мемл. басқарудың негiзi қаланды. 1991 жыл елiмiздiң ұлттық жетiстiгi есебiндегi отандық ғылым дамуының жаңа кезеңi басталғандығымен ерекшелендi. Қазақстанның құқықтық меншiгiне 100-ден астам жалпы одақтық мемл. ғыл.-тех. мекемелер өткендiктен ғылымды мемл. қолдаудың маңыздылығы күрт өстi. Жаңа жағдайларға байланысты қысқа мерзiм iшiнде мемл. ғыл.-тех. саясатты айқындау қажеттiлiгi туындады, елдiң ғыл.-тех. күш-қуатын сақтап қалу мен одан әрi дамыту үшiн ғыл.-тех. саланы мемл. басқарудың тиiмдi құрылымын қалыптастыру мәселесi туындады. Қазақстан Республикасы Жоғ. Кеңесiнiң 1992 жылғы 15 қаңтардағы қаулысымен “Қазақстан Республикасының ғылым және ғылыми-техника саясаты туралы” Қазақстан Республикасының Заңы қабылданды. Осы жылы ҚР Президентiнiң “Экономикалық реформалар жағдайында Қазақстан Республикасы мемл. басқару органдарының iс-қимылдары мен ұйымдастыруын жетiлдiру” туралы Жарлығымен Қазақстан Республикасының Ғылым және жаңа технология мин. құрылды. Министрлiкке мынадай мiндеттер жүктелiндi: республиканың ғыл.-тех. саласының дамуы жолында мемл. саясат жүргiзу; ғыл. және ғыл.-пед. кадрлар даярлау жұмыстарын үйлестiру; ғыл.-технол. салада халықар. ынтымақтастықты ұйымдастыру.<br /> <br /> 2000 ж. қайта құрылған ҚР Бiлiм және ғылым мин. — ғылым мен ғыл.-тех. саладағы iс-әрекеттердi жүзеге асыратын, респ. бюджет есебiнен қаржыландырылатын ғыл.-зерттеу бағдарламаларына үйлестiретiн бiрыңғай мемл. өкiлеттi орган болып табылады. Министрлiкке бiлiм және ғылым мен техника саласында бiрыңғай мемл. саясатты қалыптастыру мен жүзеге асыру, кепiлдiк етiлген көлемде ақысыз бiлiм алуды мемл. оқу орындарында қажеттi жағдайлармен қамтамасыз ету, ғылым мен техниканы дамытудың басым бағыттарына қорларды шоғырландыру, сондай-ақ, ғыл. және пед. кадрларды аттестациялау мен даярлау мiндетi жүктелген. Министрлiк қарамағында әр түрлi бағыттағы 130 ғыл. мекеме бар. Ғыл. зерттеулердi ҚР Президентi ұсынған “Қазақстанның тәуелсiз мемлекет ретiндегi қалыптасуы мен дамуы стратегиясы” аясында халықтың рухани мәдениетiн түлетуге, сондай-ақ республикадағы өзге де әлеум.-экон., экол. және ғыл.-тех. мәселелерге байланысты өзектi мәселелердi шешуге бағыттауға ерекше назар аударылды. Ғылымды ұйымдастыруды жетiлдiру мен ғыл.-тех. потенциалды дамыту, ғыл.-тех. саланы мемл. басқарудың бiрыңғай жүйесiн жасау Қазақстан Республикасының егемендiк жолындағы стратегиялық қадамдары болды. Осы мақсатта мемлекет көлемiнде ұлттық ғыл. орталықтар құру, академиялық ғылымдарды реформалау, жоғары оқу орындарының ғыл. потенциалын арттыру, республика аймақтарында ғыл. зерттеулердi дамыту, ғылымды ұйымдастырудың жаңа формаларын мемл. қолдау, халықар. ынтымақтастықты дамыту мәселелерiне байланысты жұмыстар жүргiзiлдi.<br /> <br /> [[Қазақстан Республикасы]] Мин. Каб-нiң 1993 жылғы 22 қаңтардағы “Қазақстан Республикасында ғылым мен ғылыми-техникалық бағдарламаларды қаржыландыру және жоспарлауды жетiлдiру шаралары туралы” Қаулысы бойынша ғыл.-тех. және тәжiрибелiк-конструкторлық жұмыстар (ҒТТКЖ) мен ғыл.-тех. бағдарламаларды респ. бюджеттен қаржыландыру тәртiбi айқындалды. Ғылым және жаңа технология мин. жанынан Ғылым қоры ұйымдастырылды. 1993 жылдан бастап мемл. бюджеттен қаржыландырылатын ғыл.-тех. бағдарламалар мен жобаларды мемл. ғыл.-тех. сараптау енгiзiлдi. Республикада өткiзiлетiн ашық тәжiрибелiк-конструкторлық және жобалық-технол. жұмыстар мен олар бойынша есеп беру құжаттарын мемл. тiркеудiң бiрыңғай тәртiбi бекiтiлдi. Осылай, ҒТТКЖ-дi қаржыландыруды бағдарламалық-мақсатты әдiске көшiрудiң нормативтiк-құқықтық негiзi жасалды.<br /> <br /> Р[[еспублика]] ғыл.-тех. саласы жүргiзген жұмыстардың қорытындылары 1998 ж. ақпанда Астана қ-ндағы көрмеде көрсетiлдi. Елде машина жасау, атом өнеркәсiбi мен энергетиканы дамыту жөнiнде мемл. бағдарламалардың жобалары жасалды. Республика тау-кен металлургиясы кешенiн дамытудың тұжырымдамасы жасалды. Түрлi мақсаттағы жоғары тиiмдi катализаторлар, қоңыр және тас көмiр, тақта тасты сұйылтып қайта өңдеу кезiнде алынатын синтет. мұнай мен оны өңдейтiн шағын з-ттар жобалары жасалды. Астық пен күрiштiң жаңа сорттары шығарылды. Түрлi пайдалы қазбаларды iздеу мен өндiрудiң және ұтымды пайдаланудың тиiмдiлiгi жоғары әдiстерi мен тәсiлдерi анықталды. Әр түрлi үлгiдегi аспаптар — жылу және электр есептегiштер, жылу энергиясын, ыстық және суық суды есептеу аспаптары мен қызметкерлердi жедел мед. куәландыру, т.б. аппараттары өндiрiске енгiзiлдi. Алғаш рет отандық компьютерлер мен бiрқатар өндiрiстiк және тұрмыстық мақсаттағы электрондық құрылғылар шығарылды. 1998 жылдың соңына дейiн 30 шағын кәсiпорын мен өндiрiстер ұйымдастырылды. Республика ғалымдары мемл. басқару процестерiн қамтамасыз етуге белсендi үлес қосты: көне дәуiрлерден бастап бүгiнгi күнге дейiнгi қазақ философиясының тарихы, шығыс пен батыс мәдениетi ықпалдасуы контексiнде жаңа философия мен ғылым методологиясы, Қазақстан Республикасындағы конституциялық процестiң дамуы, еуроазиялық интеграция, геосаясат, демогр. даму болжамы жасалды. Каспий т-нiң құқықтық мәртебесi, аймақтардың өндiрiстiк күштер құрылымын оңтайландыру мен халықты тiршiлiктiк қамтамасыз ету жүйесi, М.Әуезов шығармаларының 50 томдық академиялық толық жинағын дайындау мақсатында көптеген ғыл.-зерттеу жұмыстары атқарылды.<br /> <br /> ҚР Үкiметi жанынан iргелi және қолданбалы ғылым мен техниканы дамытудың мемл. басымдылықтарына және болжам жасауға жауапты консультативтi-кеңес органы болып саналатын Жоғары ғыл.-тех. комиссия (ЖҒТК) құрылды. ҚР Үкiметiнiң 1998 жылғы 14 сәуiрдегi “Академик Қ.И. Сәтбаевты мәңгi есте қалдыру туралы” Қаулысына сәйкес 1999 ж. бiрқатар мерейтойлық шаралар өткiзiлдi. Қ.И. Сәтбаевтың туғанына 100 жыл толу мерекесi ЮНЕСКО қолдауымен өткiзiлетiн мерейтойлар санатына қосылды. 1999 ж. 15 — 23 сәуiр аралығында Париждегi ЮНЕСКО бас пәтерiнде аса көрнектi ғалым, акад. Қ.И. Сәтбаевтың 100 жылдығына арналған халықар. ғыл. симпозиум өттi. Симпозиумда “Қазақстан ғылымы өткен шақтан болашаққа” деген атпен көрме ашылып, “Қазақстандағы ғылыми ой-пiкiрлер тарихы”; “Қ.И. Сәтбаев — көрнектi ғылым ұйымдастырушысы”; “Қазақстанның геологиялық ресурстары”, “Минералдық шикiзаттарды өңдеу” және “Ауыл шаруашылық ғылымдарының жетiстiктерi” деп аталатын бөлiмдер жұмыс iстедi. Сондай-ақ “Қазақстан және ғарыш”, “Ядролық физика”, “Қазiргi заманғы байланыс құралдары”, “Өмiр сапасы”, “Қазақстан республикасындағы жоғары бiлiм”, “Перспективтi ғылыми жобалар” деп аталатын тақырыптарда материалдар қойылды. 1999 ж. 26 маусым мен 1 шiлде аралығында Будапештте ЮНЕСКО және Халықар. ғыл. қауымдастықтың бастамасымен “21 ғасырдағы ғылым. Жаңа мiндеттер” тақырыбына дүниежүз. конференция өттi. 2000 ж. Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң қаулысымен ғыл.-тех. саланың тұрақты дамуын қамтамасыз етуге және ғыл.-тех. потенциалдың қалыптасуына бағытталған, экономика мен оның қорларының қазiргi заманғы инновациялық талаптарына жауап беретiн ҚР-ның ғылым және ғыл.-тех. саясатының тұжырымдамасы мақұлданды.<br /> <br /> Қазақстан Республикасы Президентi мен Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң қолдауымен, сондай-ақ ЮНЕСКО-ның бiрлесуi арқылы Астана мен Алматы қ-нда 2000 ж. 11 — 14 мамыр аралығында “Үшiншi мыңжылдық ғылымы” атты халықар. конференция өткiзiлдi. Түркiстан қ-ның 1500 жылдығын тойлау шеңберiнде 20 — 21 қазанда “Қазақстан мен Түркi әлемiнiң рухани тарихындағы Түркiстан және Қожа Ахмет Иасауи” халықар. ғыл.-практик. конференциясы өткiзiлiп, оның жұмысына Қазақстан мен таяу және алыс шет елдерден келген 200-ден астам ғалымдар мен мамандар қатысты. ЮНЕСКО шеңберiнде атап өтiлген бұл шараның соңы Париждегi ЮНЕСКО бас пәтерiнде Қазақстан делегациясының қатысуы арқылы өткiзiлген “Түркiстанға 1500 жыл” деп аталатын дөңгелек столмен аяқталды. 2001 ж. 2 ақпанда Алматы қ-нда бiлiм және ғылым қызметкерлерiнiң съезi өтiп, онда Қазақстан Республикасының Президентi Н.Ә. Назарбаев баяндама жасады. Президент өз баяндамасында Қазақстан үшiн елдiң әлеум.-экон., рухани дамуы факторында отандық ғылымды қайта құрудың өмiрлiк маңызы бар екендiгiн атап көрсеттi. ҚР-ның 2001 ж. 12 шiлдеде қабылданған “Ғылым туралы” Заңы ғылымды басқаруды одан әрi жетiлдiрудiң, инновация мен зерттеу процестерiн ұйымдастырудың, кадрлар даярлаудың, отандық ғылымды әлемдiк ғыл. қауымдастыққа интеграциялаудың негiзiн қалаушы құжат болды. Бұл заң ғылым және ғыл.-тех. iс-әрекеттер саласындағы қоғамдық қатынастарды үйлестiруге бағыттала отырып, мемл. ғыл.-тех. саясаттың принциптерi мен негiзгi мақсаттарын, оны жүзеге асыратын мемл. өкiлеттi органдарды айқындайды және нарықтық қатынас жағдайындағы ғылымның жаңа ұйымдық формасының дамуын, ғылым саласындағы субъектiлердiң мiндеттерi мен құқықтарын белгiлейдi. Ғыл.-зерттеу ин-ттарының материалдық-тех. базасын нығайту мақсатында, ғыл. зерттеулер үшiн бiрегей құрал-жабдықтар сатып алуға, ғыл. мекемелердi қазiргi заманғы компьютерлiк техникамен жарақтандыруға бағытталған “Ғылыми мекемелерге құрал-жабдықтар сатып алуды республикалық деңгейде қаржыландыру” туралы жаңа бюджеттiк бағдарламаға сәйкес алғаш рет қаржы бөлiндi.<br /> <br /> Соңғы жылдардағы ғалымдар жүргiзген ғыл. зерттеулер отандық ғылым мен технологияның бәсекелестiк мүмкiндiктерiн жоғары көтеретiн жаңа iргелi бiлiмге бағытталынып келедi. Ғылыммен тығыз байланысты өндiрiстердiң қалыптасуы үшiн ғыл. базалардың құрылуы табиғи және минералды ресурстарды ұтымды пайдалану, жаңа материалдар мен препараттар жасау, техногендiк қалдықтарды қайта өңдеуге тарту, тау-кен металлургиясы кешенiнiң тұрақты жұмыс iстеуi мен тиiмдiлiгiн көтеру, молекулалық және клеткалық биология нәтижелерiн биотехнологияда, медицинада, а. ш-нда қолдану, денсаулық және тамақтану сапасы, телекоммуникация мен байланыстың қазiргi заманғы жүйесiн құру, атом энергетикасын дамыту сияқты қажеттi шаралардан тұрады. Қазiргi уақытта 36 ғылыммен тығыз байланысты өндiрiстерге арналған конструкторлық-жобалық және тех.-құжаттық жұмыстар дайын. Отандық технологияны пайдалану негiзiнде жылына 15 млрд доллардан астам өнiм беретiн деңгейге жетуге мүмкiндiгi бар елдегi химия және мұнай химиясы өнiдiрiстерi мен мұнай, газ және көмiр өңдеу бойынша бәсекеге қабiлеттi және тиiмдi құрылыстарды кеңейту мен жаңарту көзделiнуде. Тәуелсiздiк жылдарындағы кезең ғылымды ұйымдастыру мен ғыл. шығармашылық процестi басқарудың жаңа тәсiлдерiн енгiзу, ғалымдар iс-әрекетiне қолайлы жағдай туғызу, ғыл. кадрлардың жаңа буынын даярлау, бiлiм мен ғылымды интеграциялаудың барынша оңтайлы жүйесiн iздестiрумен сипатталады. Қазақстанның аграрлық ғылымын басқару түрлерi бiрнеше рет өзгерiске ұшырады. 1941 ж. В.И. Ленин атынд. Бүкiлодақтық а. ш. ғылымдары академиясының (ВАСХНИЛ) Қазақ бөлiмшесi құрылды, ол 1957 — 62 жылға дейiн Қазақ а. ш. ғылымдар академиясы деп аталды. Кейiн агр. саладағы ғыл.-зерттеу ин-ттары А. ш. мин-нiң (1962 — 71) және ВАСХНИЛ-дiң Шығыс бөлiмшесiнiң (1971 — 90) құзырында болды. Қазақстан Президентiнiң 1990 жылғы 14 желтоқсандағы жарлығына сәйкес ВАСХНИЛ-дың Шығыс бөлiмшесi мен респ. және одақтық бағыныстағы ғыл.-зерттеу мекемелерi негiзiнде қайтадан Қазақ а. ш. ғылымдар академиясы құрылды. 1996 ж. Қазақ а. ш. ғылымдар академиясының базасы негiзiнде Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық агр. зерттеулер орт. (ҚР ҰААЗО) құрылып, оған елдiң агроөндiрiстiк кешенiн ғыл. зерттеулермен қамтамасыз ету мiндетi жүктелдi. Жалпы алғанда ҚР агр. ғылым жүйесiнде 3372 инж.-тех. және ғыл. кадрлар қызмет етедi, 1383 ғыл. қызметкердiң iшiнде 130 ғылым докт., 540 ғылым канд. бар (2002). Агроөндiрiстiк кешендi ғыл. зерттеулермен қамтамасыз ету мәселелерiмен 29 ин-т, олардың екi филиалы, 18 а. ш., орман және малдәрiгерлiк ст-лар, 38 тәжiрибелiк-эксперименттiк кәсiпорындар, респ. а. ш. ғыл. кiтапханасы, “Бастау” ғыл. басылым редакциясы, сондай-ақ, елдiң бiрқатар жоғары оқу орындары айналысады.<br /> <br /> Агр. ғылымдар орталықтарының негiзгi мiндеттерi: агроөнеркәсiп кешенi саласында ғыл.-тех. прогрестi жеделдетуге бағытталған iргелi және қолданбалы зерттеулердi жүргiзу; агроөнеркәсiп кешенiндегi экон. реформалардың ғыл. негiздерiн жасау; жоғары өнiм беретiн өсiмдiктердiң сорттары мен гибридтерiн, жануарлар тұқымдарын алу; а. ш. жануарларының, өсiмдiктерi мен микроорганизмдерiнiң құнды гендiк қорын сақтау, дамыту және қолдану; а. ш. өнiмдерiн өндiру, өңдеу және сақтау үшiн ресурс үнемдейтiн жаңа технологиялар, машиналар мен құрал-жабдықтар жасау; ауыл, орман, су және балық ш-н кешендi механикаландыру, электрлендiру мен автоматтандыру үшiн машиналар жүйесiн қалыптастыру, техника мен қалпына келтiрiлетiн энергия көздерiн тиiмдi пайдалану әдiстерiн жасау; а. ш-нда табиғи ресурстарды тиiмдi пайдаланудың ғыл. негiздерiн жасау; агроөнеркәсiп кешенiнiң барлық салалары бойынша жоғары бiлiктi ғыл. кадрлар даярлауды ұйымдастыру; тәжiрибелiк-эксперименттiк кәсiпорындарда а. ш. дақылдарының жаңа сорттары мен гибридтерiн (будандарын), жаңа технологияларды, машиналар мен құрал-саймандарды өндiрiстiк сынақтан өткiзу; а. ш. дақылдарынының жоғары өнiмдi тұқымдарын, жануарлар тұқымдары мен тұқымдық топтарын көбейту және өткiзу; ғыл. жетiстiктер мен бiлiмдердi насихаттау және тарату. Жоғарыда аталған бағдарламаларды жүзеге асыру шеңберiнде соңғы жылдары а. ш. ғыл. мекемелерi өндiрiске төмендегiдей негiзгi ұсыныстар енгiздi: агроөнеркәсiп кешенiн экон. дағдарыстан шығару iс-шаралары ұсынылған; шаруа қожалықтарының аймақтық үлгiлерi жасалып, оларды дамытуды мемл. қолдау шаралары ұсынылды; а. ш. дақылдарының 193 сорты мен гибридi жасалып, мемл. сынақтан өттi, 277-сi мемл. сынақтан өтуде; қазақстандық сұрыптаудың жоғары сапалы сұрыптамалары пайдаланылып, ел аймақтары бойынша тұқым өсiрудi ұйымдастыру құрылымы жасалды; жыл сайын дәндi дақылдардың 25 мың т, майлы өсiмдiктердiң 800 — 900 т, көп жылдық өсiмдiктердiң 450 — 500 т, картоптың 4,5 — 5,0 мың т сапалы тұқымдары өндiрiлiп, сатылады; а. ш. жануарларының 14 жаңа типi, түрлерi мен тұқымдары өсiрiлiп сынақтан өткiзiлдi; ауылда болып жатқан өзгерiстердi ескере отырып, жануарларды тұқымдық аудандастырудың жаңа жоспары құрылды; мал ш. салаларында малдәрiгерлiк жағдайды жақсарту мақсатында 10 вакцина, 9 диагностикум және 3 емдiк препарат жасалды; ин-ттардың тәжiрибелiк-эксперименттiк кәсiпорындарында елде бар а. ш. өсiмдiктерi, жануарлары мен микроорганизмдерiнiң гендiк қоры сақталған; 35 жаңа машиналар мен қондырғы, тракторлар мен комбайндардың агрегаттары мен бөлшектерiн қалпына келтiру бойынша 14 технол. процесс, технол.-жөндеу құралдарының 15 үлгiсi, жиналған астықты өңдеуге арналған 14 технол. жабдық жасалып, сынақтан өткiзiлiп, өндiрiске ұсынылды; өсiмдiк ш-н кешендi механикаландыруға арналған машиналар жүйесi ұсынылды; машина-технол. ст-ларды (МТС) ұйымдастыру бойынша ұсыныстар берiлдi; жергiлiктi шикiзат негiзiнде емдiк-сауықтыру қасиеттерi бар 5 жаңа тағам өнiмi, сыра мен шараптың 3 жаңа түрiн өндiру технологиясы жасалды; халықар. талаптарға сәйкес тамақ өнiмдерi мен шикiзаттың негiзгi түрлерiне Қазақстанның 42 стандарты жасалып бекiтiлдi; зерттеу нәтижелерiне Қазақстан Республикасының 173 патентi және 58 авторлық куәлiгi берiлген. 2002 ж. желтоқсан айында Қазақстан Үкiметiнiң қаулысымен ҚР Ұлттық академиялық агр. зерттеулер орт. таратылып, оның қарамағындағы ғыл.-зерттеу ин-ттары шаруашылық жүргiзу құқығындағы ғыл.-өндiрiстiк орталықтар мен ғыл.-зерттеу ин-ттары болып қайта ұйымдастырылды.<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> <br /> «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, V том<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан тарихы]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B5%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%83 2015-06-01T18:00:33Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Семиттану''', '''[[Семитология]]''' — [[семит тілдес халықтар]]дың тілін, әдебиеті мен мәдениетін, тарихын зерттейтін ғылым. С. термині тіл білімінде қолданылады. Ол тірі және өлі семит тілдерін зерттейтін пәндерді ([[ассирология]], [[арабистика]], [[таураттану]], [[гебраистика]], т.б.) де қамтиды. Еуропада араб, сирия, эфиопия және ежелгі еврей тілдеріндегі деректемелерді зерттеу ерте кезеңнен басталды ([[Германия]]да И.Рейхлин, И.Буксторф, [[Франция]]да Ю.Ц. Скалигер). 17 — 18 ғасырларда голланд ғалымдары семиттанудың жеке саласы — араб зерттеу ғылымының негізін қалады. 18 ғасырда Ж.Бартелеми ([[Франция]]) финикия жазуының кілтін тапты. 19 ғасырда жалпы және салыстырмалы тіл білімінің жетістіктері семиттану ғылымын толықтырып байыта түсті. Осы сала бойынша қолжазбалар катологы, сөздіктер, тарихи шолу еңбектер мен эпиграф. ескерткіштер жинағы жарық көрді. семиттанудың жетіліп, дами түсуіне Т.Нельдеке, В.Гезениус (ежелгі еврей тілі сөздігі мен грамматикасы), Ю.Вельхаузен, Р.Киттель ([[таураттану]]), К.Броккельман (семит тілдерінің салыстырмалы грамматикасы), т.б. неміс семитологтары мен француз ғалымы семиттану де Саси, венгр зерттеушісі И.Гольдциер (ассирология), т.б. елеулі үлес қосты. 19 ғасырдың аяғында [[Таяу Шығыс елдері]]н зерттейтін археологиялық және филологиялық қоғамдар құрылды. 20 ғасырда семиттану археологиялық экспедиция жинаған материалдар мен қазіргі тілдерді зерттеу негізінде өрістеді. 30-жылдарда Ш.Вирилло мен Х.Бауэр угарит жазуының мәнін ажыратты, соның нәтижесінде семиттанудан жаңа угариттану саласы бөлініп шықты. 2-дүниежүзілік соғыстан кейін семиттану ғылымы [[Египет]], [[Сирия]], [[Ливан]], [[Израиль]] елдерінде қолға алынды. Ресейде орта ғасырда-ақ ежелгі еврей тілін зерттеуге көңіл бөлінді. Петр І тұсында араб тілі оқытыла бастаса, кейін діни және дүнияуи жоғары оқу орындарында ежелгі еврей тілі оқу пәні ретінде енгізілді. 1882 ж. [[Ресей]]де [[Палестина]] қоғамы (1917 жылдан Ресей ғылым академиясының жанында) құрылды. Семиттанудың өрістеп дамуына И.Ю. Крачковский мен оның мектебі, Н.В. Юшманов, [[Дьяконов|И.М. Дьяконов]], т.б. маңызды үлес қосты. Бұл сала бойынша [[Грузия]]да Г.В. Церетели ([[арабистика]], [[арамеистика]]), А.С. [[Лекиашвили]] (семит тілдері), [[Беларуссия]]да Н.И. Никольский ([[гебраистика]]), т.б. ғалымдар жемісті еңбек етті.&lt;ref&gt;Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.<br /> «Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Лингвистика]]<br /> [[Санат:Қазақ тілі]]<br /> [[Санат:Семантика]]<br /> [[Санат:Грамматика]]<br /> [[Санат:Лексикология]]<br /> [[Санат:География]]<br /> [[Санат:Тілдер]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D2%9B_%D0%B5%D1%80%D1%82%D0%B5%D0%B3%D1%96%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96_(%D0%BC%D0%B0%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0) 2015-06-01T18:00:29Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''«Қазақ ертегілері»''', [[Мұхтар Әуезов]]тің [[Ысмайылов Есмағамбет Самұратұлы|Е. Ысмайыловпен]] бірге жазған [[мақала]]сы. Қазақ КСР ғылым академиясының Тіл мен әдебиет институты әзірлеген ''«Қазақ ертегілері»'' жинағының 1-томына жазылған алғы сөз. Кітап Қазақстан мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1957 ж. шыққан (7-36-беттер). Әуезов бұрынғы ойларын дамыта отырып, ертегілердің туу тарихына шолу жасаған, зерттелуі, жиналуы, түрлері, көркемдік қасиеттері жайында жан-жақты талдау жүргізген. Ертегілердің турлерін зерттеген белімде көптеген халықтардың туыстық, тілдік жақындықтары, шаруашылығында, тұрмысында ұқсастықтар болғандықтан ертектері де болған ұқсас дейді. Тіпті қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен халықтарының көптеген ертегілерінің ортақ екенін көрсеткен. Орыс ғалымдарының ертек жанрын зерттеу, жүйелеу жолдарын қарастыра келе қазақ ертегілерін баспаға дайындаумен байланысты оның өзін терт салаға беледі: <br /> :1) қиял-ғажайып ертегілер, <br /> :2) сыншыл ертегі, <br /> :3) кұлық-күлкі ертегі, <br /> :4) өтірік ертегілер. <br /> Алайда қазақ әдебиеті тарихының 1-томын жазумен байланысты ертегілеріміздің ерекшелігі кеңірек тексерілді, оны жіктеуді негізінен үшке беледі: <br /> :1) қиял-ғажайып ертегі, <br /> :2) хайуанаттар жайындағы ертегі, <br /> :3) сыншыл ертегілер. <br /> Сыншыл ертегілерді салт-ертегілер, күлдіргі ертегілер, [[аңыз]] ертегілер деп үш түрге бөлген. Қиял-ғажайып ертегілерін қазақтың өз тума ертегілері және ''«әлденеше елдерді аралап кеткен келген ертегілер»'' деп жіктейді. Хайуанаттар жайындағы ертегілердің бірінде хайуан мінез-құлықтарын дел хайуанның өзін суреттеу үшін айтпай, адамдағы мінез-құлыққа бейне, тұспал, мысал есебінде қолданған екінші бір түрі - хайуанды анық хайуан етіп суреттейді деп, екі түрге бөлген. Мақалада осы түрлердің барлығының өзіндік ерекшеліктері анықталып, тақырыптық, идеялық қырлары мұқият талданған. Шыншылертегілержайында да мәліметтер берген. Шыншыл ертегіге халық езінің дүниетануындағы, қоғам тіршілігіндегі, үй-тұрмысындағы бас тірліктері - барлық мұң-мүддесін, тартыс, талабын жайып түйген. Бұл салалы ертегілер құр ертегі ғана емес, ауызша айтылған шебер көркем шығарма боп, халық романы, халық әңгімесі, новелласы болып та кетеді дейді. Шыншыл ертегілерді жеке түр етіп алуға психологиялық-әлеуметтік талаптар тұрғысынан келген. Мақаланың соңында ертектің халық мұрасы ретіндегі құндылығы жайында таратып айтқан.&lt;ref&gt;Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{Stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D0%B1%D0%B0%D2%9B_%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D0%95%D1%80%D0%B5%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%96 2015-06-01T18:00:06Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Абақ Керей Ережесі'''– [[қазақ]]тың дәстүрлі ғұрыптық [[заң]]ы. [[Ресей]] [[мемлекет]]інің қол астына кірмеген, дәстүрлі әдет-ғұрпынан ажырамаған қазақтардың бір бөлігі ұстанған [[құқық]]тар жинағы. [[Моңғолия]] ғылым академиясының тарих ғыл.-зерт. ин-ты қорынан табылған. 1996 ж. тұңғыш ғыл. айналымға түсікен.<br /> <br /> Бұл заң жинағын түркітанушы ғалым С.Қаржаубайұлы Монғолияның орталық мұрағатынан алып, көне ұйғыр тілінде жазылған құжатты қазақшаға аударыпты. Ереже 17 тармақ, 35 баптан тұрады және екі бастаудан нәр алған болу керек: біреуі – қазақтың ежелден қалыптасқан әдет-нышандары, екіншісі – шариғаттың кейбір қағидалары. Мұнда қазақтың әдеттері басым екені сөзсіз. Бұл құжаттың қазақ халқының құқық тарихын зерттеуге өте қажет дерек екеніне күмәндануға болмайды. Және оның тағы бір ерекшелігі, ол – орыс патшалығына қарамаған қазақтың ұстанған құқықтық жинағы екендігінде.<br /> <br /> Ереже былай басталады: «Біздің 12 керей тайпасы (Абақ Керей 12 атаға бөлінеді – Қ.Қ.) қазақтың үш жүзінің Орта жүзінен тарайды. Ал Кіші және Ұлы жүз қазақтары бұл кездері орыстың қол астына қараған», болып басталатын ережедегі «Абақ Керейдің Құлыбек, Ақтай, Құтымжар (Қожамжар), Көкен, Бисенбай, Өсер зәңгі, Тұрым қатарлы 12 адамы бас қосып, мал (қой) сойып, жатар орнын сайлап (дайындап) көпшілік қауымды жинай отырып, Мұхаммед (мұсылман) дінін негізге алып, 12 Абақ Керей қазағының ұстанатын заңын <br /> жасауды жоспарлапты» . <br /> <br /> Сонымен үшінші тарау үйлену, некеге отыру жайлы. Мұнда Абақ Керейдің өз ішінде қыз алып, қыз беруіне ұлықсат етілген. Тек он екі атаның әрқайсысы өзара некеге отырмаса болғаны. Ереженің он үш бабы осы тармақтың ішіне кіреді.<br /> <br /> Төртінші тармақта аталған сыйлы адамдардың қонаққа баруы жайында жазылған.<br /> Аталған меймандарды ықылас-ниетіңізбен қонақ қылып күтпесеңіз, айып төлейді екенсіз. Айып мөлшері де аз емес – алды сексен екі қойдан.<br /> <br /> Келесі бір тармақ дін, молда, қожалар турасында. «Дін адамдары нағыз Мұхаммедтің үмбеті, дінді уағыздау барысында оларға қарсы бөгет, тосқауыл жасаған адамдар кездессе, оны ауыр қылмыс санап, айыппен жазалау керек» делінген.<br /> <br /> Ережеге бөгдені мұқату, жәбірлеу турасында, несие, қарыз талап ету және қорлық, зинақорлық, жесір хақында, егіндік, шабындық жайындағы тармақтар да енген. Ең қызығы, мұнда соңғы жындану хақында дейтін тармақ та бар. Адамның емес, малдың, иттің жындануы, әрине. Тебеген атыңыз байқаусызда біреуді жазым қылса я құтырған итіңіз қауып алса да айыптан құтылмайды екенсіз. Жаза жүктету ашық жүргізілді, қандай да бір қаулы-қарар, құжат жазып қалдырылмайды. Би жалғыз өзі ғана қылмыскерді тергеп, үкім шығарады. Бидің шешімімен айып жүктелген <br /> қылмыскерге құн төлеткен, дүре соққан, ұрлық істесе саусақтарын кесіп тастау сияқты жаза берген. Осы айыптардың ішінде ең жеңілі қамшымен дүре соғу. Ол қылмысты деп есептелген адамды көптің алдына жалаңаштап шығарып, 40, 50, 80, 100 рет дүрелеу. Жасаған қылмысына қарай дүре санын би өзі белгілейтін болған.&lt;ref&gt;А 31 Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Құқық]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D1%81%D1%8B%D1%80%D0%B5%D0%B2_%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%B3_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 2015-06-01T17:59:39Z

<p>Zhaksilik: /* Қысқаша өмірбаяны */clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>Олег Викторович Есырев– [[биология]] ғылымдарының докторы ([[1985]]), професор ([[1988]]). <br /> == Қысқаша өмірбаяны ==<br /> {{Infobox Biography<br /> | subject_name = Олег Викторович Есырев<br /> | image_name =<br /> | image_size = 180px<br /> | image_caption = <br /> | date_of_birth = [[1939]] [[қыркүйектің 15]]-інде туған<br /> | place_of_birth = [[Ресей]], қазіргі [[Нижний Новгород]] облысы [[Бутурлино]] ауданы [[Кетарша деревнясы]]<br /> | date_of_death = <br /> | place_of_death = <br /> | occupation =[[биология]] ғылымдарының докторы<br /> }}<br /> [[1961]] ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген;&lt;br /&gt;<br /> [[1962]]–[[1968|68]] Қазақстан ғылым академиясының Физиология институтында кіші, аға ғылыми қызметкер;&lt;br /&gt;<br /> [[1969]]–[[1993|93]] лаборатория меңгерушісі;&lt;br /&gt;<br /> [[1993]]–[[1995|95]] ҚР Білім министрінің 1-орынбасары;&lt;br /&gt;<br /> [[1995]] жылдан Ұлттық биотехнологиялық орталық бас директорының орынбасары, Адам және жануарлар физиологиясы институтында бас ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. Олег Викторович 150-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==Сілтемелер==<br /> [http://www.scaid.kz/?page_id=1197 Олег Викторович Есырев]<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> [[Санат:1939 жылы туғандар]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BB%D1%81%D0%B0%D0%BB 2015-06-01T17:59:20Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''&quot;Салсал&quot;''' — [[дін]]и дастан. Алғаш [[Қазан]] қаласында 1879 ж. жарық көрген (1883, 1888 ж. қайта басылған). Зерттеуші [[М.Жұмашев]] ([[Юмачиков]]) ел аузынан жинап, баспаға әзірлеген. 1906 ж. “Салсал” қайта басылып барлығы (төрт басылымды қоса есептегенде) 23200 данамен тараған. [[А.Байтұрсынов]] [[қисса]]ны мазмұнына қарай екі топқа жіктей келе, “дастан [[Алла]]ны ұлықтау, [[ислам]] [[дін]]інің артықшылығын [[халық]]тың көңіліне ұялату мақсатында шығарылған” дейді. “Салсал” дастаны — [[ислам]] [[дін]]інің орнығып, нығаюы жолындағы жорықтарды сипаттайтын туындылардың типтік үлгісі. Шығарманың негізгі идеясы — [[ислам]] дінін насихаттау. [[Қисса]]да [[мифология]]лық, [[фольклор]]лық көне [[сюжет]]тер, мотивтер кездеседі, онда аңыз-әңгімелер де қолданыс тапқан. [[Дастан]]да [[ислам]]да тыйым салынған “сиқыршылық” мотиві, ертегілердегі “барса-келмес” сарыны, т.б. кездеседі. Шығарма кейіпкерлері асқан ерлік, батырлық көрсетеді, [[Мұхаммед пайғамбар]]дың (ғ.с.) күйеу баласы [[Әли]]дің бейнесі алып күш иесі ретінде бәрінен жоғары тұрады. [[Қисса]]ны қағаз бетіне түсірген [[Жұмашев]] [[татар]]дың [[дін]]и [[медресе]]сінде [[білім]] алғандықтан, туындыдан [[татар]] сөздерін молынан кездестіруге болады. Түрік саяхатшысы [[Челеби]]дің айтуынша, Салсал — моншақ шығаратын шеберхананың иесі, аңызға айналған кейіпкер. Аңыз бойынша Салсал жын-перілерден [[Ақкерман]] қамалын тартып алған, кейін соғыста Салсалды [[Мәлік Аштер]] деген кісі өлтірген. Салсалдың сүйектерімен Ақкерман қамалының қабырғасын безендірген деген де аңыз бар. Демек, Салсал [[Шығыс әдебиеті]]нде аты аңызға айналған батыр деуге негіз бар. “Салсал” дастаны [[Қазақстан]] ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы.<br /> <br /> &lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7 - том&lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;Бабалар сөзі, 2-т., Аст., 2002.&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер: ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Дін]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%81%D0%B0%D1%80%D1%8B_%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D2%B1%D1%80%D0%BF%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D1%8B 2015-06-01T17:55:14Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Кенесары хан ұрпақтары'''– [[Кенесары хан]] әулетінің шежіресі. Кенесары ханның бәйбішесі Күнімжан ханымнан (арғын руының қызы) үш ұл туады: Жапар, Тайшық, Ахмет. Екінші әйелі Жаңыл ханымнан бес ұл туады: Құмар (кейбір деректерде Омар), Әбубәкір, Құсман (Осман), Сыдық, Жақшы (Жегей) (бұл мәліметтер Әзімхан Кенесариннің отбасылық архивінен алынған). Кенесарының үлкен ұлы Жапар Ресей империясы әскерлерімен болған соғыста тұтқынға түсіп, көп жыл айдауда болады. Ақырында Бекет батырмен бірге тұтқыннан қашып келеді. Денсаулығы нашарлағандықтан көп кешікпей қайтыс болады. Кенесарының ұлы [[Сыздық Кенесарыұлы|Сыдық]] (кейде Сыздық) сұлтан (1839 – 1910) әке жолын қуып, Ресей империясына қарсы күресті. Тайшық пен Ахмет сұлтандар амалсыз патша үкіметіне барып қызметке тұрады. Қоқандықтармен болған бір соғыста Тайшық сұлтан қатты жарақаттанып, қайтыс болады. Ахмет сұлтан алғашында [[Шу]] бойындағы қазақ, қырғыз елдерін [[Қоқан]] шапқыншылығынан қорғап тұрады. [[Шымкент]] уезі ашылған соң Ахмет сұлтан онда уезд басшысынан үшінші жәрдемшісі болып тағайындалып, осы жұмыста 20 жыл істейді. Қазақ руларымен патша әкімш. арасындағы қатынастарды реттеп тұрады. Ахмет сұлтан 46 жасында қайтыс болды. Ахмет сұлтанның ұлдары Смайыл, Ыбырай, Мұқан, Әзімжан, Шірінхан. <br /> Ахмет сұлтанның ұлдарының ішінде ең белгілісі Әзімхан Кенесарин (1878 – 37) [[Алашорда]] партиясын құрушылардың қатарында болған, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1996 ж. толығымен ақталды. <br /> Әзімханның ұлдары: Натай, Мұхамедхан, Мадияр, Тәуке, қыздары: Хамида, Напуса, Аян, Баян. КСРО-ға еңбек сіңірген геолог, геология-минерал ғылымдарының докторы, гидрогеолог, Өзбекстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі Натай Әзімханұлы Кенесарин кезінде бабасының атын алып жүргені үшін қуғындалып, Қазақстаннан қоныс аударуға мәжбүр болған. <br /> Кенесарының Әбубәкір атты ұлының шөбересі, ұстаз әрі домбырашы, өнер қайраткері [[Файзолла Үрімізов]] пен жиендері арасынан Кеңес Одағының Батыры [[Александр Гаврилович Моисеевский]] сынды генерал шықты.&lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер:==<br /> <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Кенесары хан]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D1%80%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%BD%D1%88%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%BD 2015-06-01T17:55:04Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Крузенштерн Иван Федорович''' (''19.11.1770, Хагуди, Эстония – 24.8.1846, Таллинн'') – [[саяхатшы]], [[адмирал]], [[Санкт-Петербург]] ғылым академиясының құрметті мүшесі (1806 жылдан). Кедейленген [[дворян]] отбасында дүниеге келген. [[Шіркеу-приход]] мектебін, одан кейін Кронштадтағы Теңіз кадет корпусын бітірген. 1789 ж. “[[Мстислав]]” кемесінің мичманы ретінде шведтермен соғыста көрсеткен ерлігі үшін лейтенант атағын алды. 1793 ж. теңізде жүзу ісін жетілдіру үшін Англияға жіберілді. [[Америка]] жағалауына, Бермуда және Кіші Антиль аралдарына, Қытайға және Үндістанға жүзу сапарларына қатынасты. 1799 ж. Санкт-Петербургке қайтып оралғаннан кейін Теңіз дүние жүзін айналу экспедициясын ұйымдастыру жөнінен жоспар ұсынды. 1803 – 06 ж. К. басшылығымен орыстардың тұңғыш дүние жүзін айналып шығу экспедициясы жүзеге асырылды. “Надежда” және “Нева” (командирі Ю.Ф.Лисянский) кемелері Кронштадтан шығып, [[Атлант]] мұхиты, [[Горн]] мүйісі арқылы [[Тынық]] мұхиттағы [[Гавайи]] аралдарына барды. Онан әрі “Нева” орыс Аляскасына беттеп, “Надежда” Камчаткаға және Жапонияға жетті. Екі кеме де Қытайды және Индонезия аралдарын басып, [[Үнді]] және [[Атлант]] мұхиттары арқылы Кронштадқа қайтып оралды. Экспедиция кезінде жүргізілген океаногр. бақылаулар дүниежүз. мұхит бойынша судың терең қабаттарын зерттеуге бастама берді. [[Экспедиция]] Камчатка мен Аляскадағы орыс иеліктеріне арзан теңіз жолын ашты. 1824 – 26 ж. К. Тынық мұхиттың тұңғыш атласын жасап, басып шығарды. 1826 ж. контрадмирал атағын алды. 16 жыл бойы Теңіз корпусын басқарды.&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;&lt;/ref&gt;.<br /> <br /> == Дереккөздер &lt;/span&gt;==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%91%D1%8D%D1%80 2015-06-01T17:54:38Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Карл Максимович Бэр, Карл Эрнст''' ([[1792]], [[Эстония]], [[Пийб имениесі]], Пайде ауданы – [[1876]], Тарту) – орыс жаратылыстанушысы, [[эмбриология]] ғылымының негізін салушы, Орыс география қоғамының негізін қалаушылардың бірі.<br /> *Дерпт (Тарту) ун-тін бітірген ([[1814]]). <br /> *[[1817]] жылдан Кеннигсберг университетінде проректор ([[1917]]).<br /> *Санкт-Петербург ғылым академиясының корреспондент мүшесі ([[1826]])<br /> *[[1828]] жылдан академия, құрметті мүшесі ([[1862]]) болды. <br /> *Орыс география қоғамы Б-дің басшылығымен Каспий теңізіне экспедиция ұйымдастырды ([[1853]] – [[1957]]). <br /> *Бэр Еділ, Жайық өзендері аңғарларында, [[Маңғыстау түбегі]]нде болды, теңіздің балық қорын анықтады. Экспедицияның зерттеулері нәтижесінде Каспий теңізінің физикалық географиясы жасалды. Теңіз деңгейінің күрт құлдырап бара жатқанын, оның нәтижесінде теңіз жағалауындағы судан босаған жерлерде құмды төбешіктердің пайда болғанын ашты. Кейін олар «Бэр төбешіктері» деп аталды. [[Еділ өзені]] жағалауын зерттеп, меридиан (бойлық) бағытта ағатын өзендердің оң жағы тік, яғни аңғарлары асимметриялы болатындығын бірінші болып түсіндірді. Ол ғылымға Бэр заңы болып енді.&lt;ref&gt;[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{Stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BF%D0%BE%D0%B2_%D0%94%D2%AF%D0%B9%D1%81%D0%B5%D0%BD 2015-06-01T17:54:34Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Қайыпов Дүйсен'''&lt;ref name=&quot;source1&quot;&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt; - (1.12.1927, [[Өзбекстан]], [[Ташкент]] облысы қазіргі Зеңгіата ауданы – 10.6.1990, [[Алматы]] қаласы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1969), профессор (1970). Қазақ КСР-і ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1970). Мәскеу мемлекеттік университетін (1950), Қазақ КСР-і ҒА Физика-техника институтының аспирантурасын (1956) бітірген. Қазақ КСР-і ҒА Физика-техника институтында кіші ғылыми қызметкер (1950–57), Ядролық физика институтында лаборатория меңгерушісі, институт <br /> директорының орынбасары (1957–69), бөлім меңгерушісі (1969–90) қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері гамма сәулелердің резонанстық шашырауын және Мессбауэр эффектісін зерттеу мәселесіне арналған.Ол гамма сәулелердің резонанстық шашырауын және мессбауэр эффектісін зерттеді,бұл әдістерді жасап, оны заттардың молекуласы және физикалық-химиялық қасиеттерін талдау үшін пайдаланады. Атом ядросы құрылымын зерттеу жұмыстарын басқарды.<br /> Шығ:Таблица атомных волновых функциий, А-А, 1974; Ядерные гамма-резонанси сопутствующие процессы, А-А., 1976; Ультрахолодные нейтроны, А-А., 1985.<br /> <br /> ==Пайдаланған әдебиетттер==<br /> ''Қазақстан'' Ұлттық инциклопедия '' 5-том<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D1%8F%D0%BD%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 2015-06-01T17:54:32Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Племянников''' Алексей Герасимович (1.3.1923, Ресей, Пенза облысы Сосновоборск ауданы Садомские Выселки дер. — 2003, Алматы) — ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1981), Қазақстанның еңбегін сіңірген ғылым қайраткері (1983). Кеңес Армиясының Әскери-малдәрігерлік академиясын бітірген (1946). [[1948]] — 50 ж. [[Жамбыл облысы]]нда малдәрігерлік, 1950 — 55 ж. Қазақстан ғылым академиясының Эксперименттік биология институтында ғылым, [[1955]] — 58 ж. [[Алматы облысы]] Шелек ауданында, [[1959]] жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ мал шаруашылығы технол. институтында қызмет атқарған. Негізгі ғылым еңбектері қой етін өндіру технологиясына арналған. Племянников бірқатар қой тұқымдарының еттілігін зерттеп, олардың сүйек, ет, май тіндерінің өсуіндегі заңдылықтарды ашты, қойды өнеркәсіптік негізде бордақылаудың жаңа технологиясын жасап (І.Медеубеков, Ғ.Құрманов, т.б. бірге) өндіріске енгізгені үшін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (1974).<br /> ==Дереккөздер&lt;/span&gt;==<br /> «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%97%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2 2015-06-01T17:54:28Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Зайнолла Камалейұлы Қожабеков''' (1.1.1929 ж.т., [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Мамлют ауданы]]) – ғалым, биология ғыл. докт., проф. (1981), Қазақстан ғылым академиясының акад. (1996), Қазақстанның еңб. сің. жоғары мектеп қызметкері (1971). &lt;br /&gt;<br /> [[Омбы]] малдәрігерлік ин-тын бітірген (1952). 1972 – 83 ж. [[Алматы]] зоотех.-малдәрігерлік ин-тында, ректор болды. 1986 – 97 ж. Қазақ ветеринария ғыл.-зерт. ин-тының директоры, 1997 жылдан сол ин-ттың құрметті директоры. &lt;br /&gt;<br /> Негізгі ғыл. еңбектері қойдың әр түрлі тұқымдарына тән жалпы биол. заңдылықтарды зерттеуге арналған. Қазақстанда алғаш рет қойдың постнатальдық (лат. post – кейін natalіs – тууға қатысты) онтогенезінің (грек. ontos – туу және генез) әр кезеңіне физиологиялық және биохимиялық сипаттамалар берген. [[Биохимия|Биохим.]] және [[Физиология|физиол.]] зерттеулер негізінде ол ұсынған зат және энергия алмасу көрсеткіштерінің нормативтері диагностик. және оқу мақсатында, сондай-ақ қойдың жаңа тұқымдарын шығарудағы селекциялық жұмыстарда, протеинді тағамдардың деңгейі мен сапасын бағалауда пайдаланылады. &lt;br /&gt;<br /> Қ-тың басшылығымен малдың жұқпалы ауруларының [[Қазақстан]] жерінде пайда болуы және таралуы туралы ақпараттар жиынтығы және “Ветинформ” атты автоматты ақпараттар жүйесі жасалды. 1990 – 93 жылғы ҚР Жоғ. Кеңесінің депутаты болып сайланды, Еңбек Қызыл Ту және “Халықтар достығы” ордендерімен марапатталған. &lt;br /&gt;<br /> Шығарылған:<br /> * Основные физиологические показатели обмена веществ и энергии у овец в раннем постнатальном онтогенезе, А.-А., 1979;<br /> * Ауыл шаруашылық малдарының патологиялық физиологиясы, А., 1992 (телавт.).&lt;ref&gt;Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> [[Санат:Биология]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%B3%D2%AF%D0%BB_%D0%A1%D0%B0%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2015-06-01T17:54:26Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының (2) using AWB</p> <hr /> <div>[[Сурет:Патиягүл Сабитова.jpg|right|200px]]&lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt;'''Патиягүл Сабитова''' (1936-2009) 1936 жылы 29 [[желтоқсан]]да [[Құлжа]] қаласында (ҚХР) туған. Сегізінші сыныпты бітірген соң, екі жылдық курста оқыды, кейін Шыңжаң университетінде сабақ берді. 1955 жылы отбасымен [[Қазақстан]]ға көшіп келген. 1960 жылы [[Абай атындағві Қазақ педагогикалық институты]]н тамамдаған. [[Қазақ КСР ҒА|Қазақ КСР ғылым академиясының]] жанындағы [[Әдебиет]] және [[тіл]] институтының аспирантурасына түседі. 1965 жылы «Ұйғыр совет әдебиетіндегі жағымды кейіпкер образы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. ҚР Үғылым академиясының Шығыстану институты жанындағы ұйғыр орталығының аға ғылыми қызметкері болған.&lt;/p&gt;<br /> <br /> &lt;p style=&quot;text-indent: 25px;&quot;&gt;Алғашқы өлеңдері 1957 жылы [[«Күрес әндері»]] деген жинақта шықты. Кейін [[«Жалын шабыты»]] (1958), «Жастар дауысы» (1961), «Біздің отрядтың бабалары» (1965), «Менің арманым» (1967), орыс тіліндегі «Ұйғыр ақвіндарының дауысы» жинақтарына кірді. «Менің кішкентай достарым» атты балаларға арналған прозалық жинағы (1967), «Қамқоршы Хамза» (1969), «Біздің кластың балаларві» (1970), «Кім айтыпты» (1972), «Қадырдың түстері» (1990) атты әңгімелер жинақтары, «Шаһадат» (1984) повестері, «Дәуір образы» (1975), «Зия Самади» деген монографиялары (1989) басылып шықты. Ұйғыр мектептерінің екінші және оныншы, он бірінші сынып оқушыларын арналған оқулықтардың авторы. «Жүрегімде бір отым бар» атты өлеңдер жинағы үшін Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы берілген (2003). «Достық» орденімен марапатталған (1996).&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық – Алматы: “Ан Арыс” баспасы, 2009 жыл – 480 бет. ISBN 978-601-7130-43-5&lt;/ref&gt;&lt;/p&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> [[Санат:Қазақстан жазушылары]]<br /> <br /> <br /> {{Bio-stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%A4%D0%B5%D0%BE%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 2015-06-01T17:54:20Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>[[File:Pisemsky by Repin.jpg|thumb|right|Писемский]]<br /> '''Писемский Алексей Феофилактович''' &lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007&lt;/ref&gt; -(1841, қазіргі [[Ресей]], [[Кострома облысы]], [[Раменье селосы]] – 1881, [[Мәскеу]] қаласы) – орыс жазушысы. Орыс географиялық қоғамының Каспий теңізінің табиғатымен, теңіз жағалай орналасқан елдердің тұрмыс-тіршілігімен танысу үшін ұйымдастырылған арнайы экспедиция құрамында Петербург ғылым академиясының бір топ ғалымдарымен бірге Писемский де болған. Экспедиция [[Астрахань]] қаласында ұйымдасып, Баку қаласында, содан кейін Маңғыстаудың Түпқараған түбегінде, қайтар жолда Құлалы, Тулен аралдарына тоқтаған. Писемский өз шығармасында Түпқараған түбегіне патша жарлығымен келіп орналасқан орыс мұжықтарының, жергілікті тұрғындардың ауыр тұрмыстарын, Маңғыстаудың қатал табиғаты мен сол кездегі саяси ахуалын қоса суреттеген. Түлен аралындағы жазда жағада, қыста мұз үстіне шығатын итбалық аулаудың қауіптілігін суреттеп, теңіз балықшыларының ауыр тұрмысын бейнеледі.<br /> &lt;ref&gt;«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{Stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A3%D0%B2%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D2%AF%D0%B1%D1%96_%D2%9A%D0%B0%D0%B4%D1%8B%D1%80%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B 2015-06-01T17:54:13Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Увалиева Қалымбүбі Қадырқызы''' ([[1940]] ж.т., [[Шығыс Қазақстан облысы|Шығыс Қазақстан обл]]. [[Семей]] қ.) – [[биология ғылымының докторы]] ([[1989]]), [[профессор]] ([[1994]]). ҚазМУ-ды ([[1960]], қазіргі [[ҚазҰУ]]) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында аспирант ([[1960]]–63), кіші ([[1963]]–67), аға ([[1967]]–86) ғылыми қызметкер, жетекші ғылыми қызметкер ([[1987]]–92), бас ғылыми қызметкер ([[1992]]–94), лаборатория меңгерушісі ([[1994]]–96) болды. [[1996]] жылдан [http://kaznpu.kz/kz/ ҚазҰПУ] да кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. «Наземные моллюски Казахстана и сопредельных территорий (состав, распространение, биогеография и история формирования фауны, особенности образа жизни и хозяйственное значение)» деген тақырыпта [[докторлық диссертация]] қорғады. 120 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 [[монография]]ның авторы. <br /> &lt;ref&gt;[[Қазақстан ұлттық энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> == Сілтемелер ==<br /> *[http://kaznpu.kz/kz/ ҚазҰПУ]<br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%BA_%D0%9C%D2%B1%D2%9B%D1%82%D0%B0%D1%80%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%9A%D0%B5%D2%A3%D0%B5%D1%81%D0%B1%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2015-06-01T17:54:11Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Серік Мұқтарұлы Кеңесбаев''' (5.1.1960 жылы туған, қазіргі [[Алматы облысы]] [[Райымбек ауданы]] Қақпақ ауылы) – педагогикалық ғылымының докторы ([[2006]]). <br /> *[[1998]] - ҚазМУ-ды (қазіргі [[ҚазҰУ]]) бітірген. <br /> *[[1982]]-[[1988]] - Қазақстан ғылым академиясының Матем. және механика институтында оператор, <br /> *[[1988]]-[[1991]] - ҚазМУ-да стажер-оқытушы, аспирант, <br /> *[[1991]]-[[2001]] - Алматы технологиялық университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, декан, аға ғылыми қызметкер, <br /> *[[2002]]-[[2008]] - Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде кафедра меңгерушісі, *[[2006]]-[[2008]] - декан, <br /> *[[2005]]-[[2006]] - Халықаралық қазақтүрік университетінде декан болып істеді. <br /> *[[2008]] жылдан Атырау мемлекеттік университетінің проректоры қызметін атқарады. <br /> ''«Жоғары педагогикалық білім беруде болашақ мұғалімдерді жаңа ақпараттық технологияны пайдалана білуге даярлаудың педагогикалық негіздері»'' деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кеңесбаев 115 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 [[монография]] мен 6 оқулықтың авторы.&lt;ref&gt;[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B8%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D2%B1%D0%BB%D1%8B_%D0%A2%D3%A9%D0%BB%D0%B5%D0%BF%D0%BE%D0%B2 2015-06-01T17:54:00Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Мирасбек Нұрғалиұлы Төлепов''' ([[1903]], қазіргі [[Қостанай облысы]] [[Қарабалық ауданы]] – 25.2. 1938, [[Алматы]]) – қоғам және мемлекет қайраткері. Ауыл мектебінде, Троицкідегі орыс гимназиясында оқыған. [[Мәскеу]] Қызыл профессура институтын бітірген ([[1932]]). [[1919]] – [[1921]] ж. ауылдық ревком хатшысы, қызыл әскер, Өлкелік комсомол бюросының жауапты хатшысы ([[Орынбор]]), [[Қостанай]] губревтрибуналы мен губатком алқасының мүшесі, [[1921]] – [[1922]] ж. Қазақ АКСР-і еңбек халкомының орынбасары, [[1922]] – [[1927]] ж. Қазақ АКСР-і кәсіподақтары өлкелік бюросының қызметкері, [[КСРО]] Сыртқы сауда халкоматының [[Қазақстан]] және [[Қытай]] бойынша уәкілінің орынбасары, Қазақ АКСР-і Сауда халық комиссарының орынбасары, [[1927]] – [[1932]] ж. Қызыл профессура институтының студенті, [[1932]] – [[1933]] ж. БК(б)П Қазақ өлкелік к-тінің ғылым секторының меңгерушісі және [[КСРО]] ғылым академиясының Қазақ бөлімшесі төрағасының орынбасары болып, республикада ғылыми мекемелердің ашылуына үлкен үлес қосты. [[1933]] – [[1936]] ж. БК(б)П [[Алматы]] және [[Шығыс Қазақстан]] обкомдарының екінші хатшысы, [[1936]] – [[1937]] ж. БК(б)П ОК-нде ([[Мәскеу]]) баспа секторының меңгерушісі қызметтерін атқарды. [[1937]] ж. 22 тамызда “халық жауы” ретінде тұтқындалды. [[1957]] ж. 9 сәуірде ақталды. <br /> ==Сілтемелер==<br /> «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%BE%D1%81%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%B2_%D0%98%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C_%D0%A1%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87 2015-06-01T17:53:58Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Соседов Игорь Святославович''' ([[6]].[[11]].[[1920]], [[Ресей]], [[Омбы]] облысы, [[Черлак]] ауданы, Черлак селосы– [[9]].[[8]].[[2006]], [[Алматы]] қаласы) – [[география]] ғылымдарның [[доктор]]ы([[1969]]). [[Қазақстан ҒА|Қазақстан ғылым академиясының]] [[Энергетика институты]]нда кіші, аға ғылыми қызметкер ([[1946]]–[[1958]]), [[География]] секторында аға ғылыми қызметкер, топ жетекшісі ([[1958]]–[[1965]]), [[Гидрогеология және гидрофизика институты]]нда сектор меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер ([[1966]]–[[1984]]) болды. [[1985]] жылдан [[География институты]]нда ғылыми кеңесші қызметін атқарған. [[1967]] жылы [[«Исследование баланса снеговой влаги на горных склонах»]] тақырыбында докторлық [[диссертация]] қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері [[гидрография]], су қорларын, [[су]] балансын зерттеуге және [[гидрофизика]] мәселелеріне арналған. [[60]]-тан астам ғылыми жарияланымның, [[7]] [[монография]]ның авторы.<br /> <br /> ==Шығармалары== <br /> 1 - Соседов, Игорь Святославович - Исследование баланса влаги на горных склонах в Заилийском Алатау. - Алма-Ата: Наука, 1967. - 198 с.<br /> == Сілтемелер ==<br /> <br /> &lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы|&quot;Қазақ энциклопедиясы&quot;]] , 7 том&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%AF%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%B2%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%94%D0%BE%D1%80%D1%84%D0%BC%D0%B0%D0%BD 2015-06-01T17:53:56Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Яков Аврамович Дорфман''' (7.2.1938, [[Украина]], [[Умань]] қаласы – 31.5.1996, [[Алматы]]) – [[ғалым]], [[химия]] ғылымдарының докторы(1973), [[профессор]] (1982), КСРО өнертапқышы, катализдік химия саласындағы көрнекті [[ғалым]]. Қазіргі [[әл-Фараби]] атындағы [[ҚазҰУ]]-ды бітірген (1961). 1961 – 64 жылдары Қарағанды синтетикалық каучук зауытында, 1964 – 69 жылдары [[ҚР]] ғылым академиясының Химия ғылымдарының институтында ғылыми [[қызметкер]], 1969 жылдан Органикалық [[катализ]] және электр химиясы институтында [[лаборатория]] меңгерушісі қызметтерін атқарған. Негізгі ғылыми еңбектері [[тотығу-тотықсыздану]] реакцияларындағы металл-кешенді [[катализатор]]ларды зерттеуге арналған. Ол координациялық қосылыстардың қатысымен көп бағытты [[процес]]тердің [[кинетика]]лық теңдеулерін ұсынды. [[Лиганда]]лар эффектісін салыстыра бағалайтын теңдеу алды (1971). Бұл салалар бойынша 5 монография, 450 ғылыми мақала жариялап, 2 ғылым докторын, 34 ғылым кандидатын дайындады, 17 авторлық куәліктің иегері. Дорфман [[АҚШ]] Халықаралық даму [[агент]]тігінің, халықаралық бейорганикалық химия ғылыми қорының [[грант]]тарын жеңіп алған. [[Сорос]] қорының жеке сыйлығымен, бірнеше [[медаль]]мен марапатталған.<br /> &lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%97%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%88_%D2%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B0%D1%88%D2%9B%D1%8B%D0%B7%D1%8B_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82%D0%B6%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B0 2015-06-01T17:53:55Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>{{Infobox writer <br /> | name = Зәуреш Қанашқызы Ахметжанова<br /> | image =<br /> | imagesize = <br /> | caption = <br /> | birthname = <br /> | birthdate = {{birth date |1947|12|2}}<br /> | birthplace = [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Бесқарағай ауданы]]<br /> <br /> | occupation = филология ғылыми доктор, профессор}}<br /> <br /> '''Зәуреш Қанашқызы Ахметжанова''' (2.12.1947 ж.т., [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Бесқарағай ауданы]]) – филология ғылыми доктор (1989), профессор (2000).<br /> <br /> [[Павлодар педагогика институты]]ның филология факультетін (1970) және [[Алматы мемлекеттік шет тілдері институты]]ның аспирантурасын (1976) бітірген. [[Павлодар педагогика институты]]нда орыс тілі кафедрасының ассистенті (1970–73), Қазақстан ғылым академиясының Тіл институтында аға, жетекші ғылыми қызметкер (1976–90), Алматы мемлекеттік университетінде декан (1991–93), кафедра меңгерушісі (1990–2002), диссертация кеңестің төрайымы (1999–2001), Қазақ халықар. қатынастар және әлем тілдері университетінің ғылыми жұмыстары жөніндегі проректоры (2002–08) қызметтерін атқарады. «Қазақ және орыс тілдерінің функционалды-салыстырмалы зерттеулері» деген тақырыпта доктор диссертация қорғаған. Ғылым жұмыстарының бағыты – тіл теориясы, типология және салыстырмалы тіл білімі, әлеуметтік лингвистика, екі тілді лексикография, шет тілдері дәрісханасында қазақ тілі мен орыс тілін оқыту әдістемесі, аударманың лингвист. және лингводидакт. мәселелері. А. 100-ден аса ғыл. жарияланымның авторы.&lt;ref&gt;[[Қазақ энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%B7%D1%83%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D0%B5%D0%B2 2015-06-01T17:53:37Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Файзулла Оразаев''' - 1938 жылы 15 желтоқсанда [[Оңтүстік Қазақстан облысы]], [[Түркістан ауданы]], Ихан ауылында дүниеге келген. 1960 жылы Қазақ мемлекеттік университеті филология факультетінің журналистика бөлімін аяқтап, республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газеті, «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат») журналында әдеби қызметкер, [[Қазақфильм|«Қазақфильм»]] киностудиясында аға редактор, «Жұлдыз» журналында сын бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды.<br /> 1966—1969 жж. Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының аспирантурасында оқиды. 1970 жылы «Бейімбет Майлиннің стилі» деген тақырыпта кандидаттық, 1975 жылы «Қазақ совет әдебиетіндегі коммунист образының проблемалары» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғайды. 1971 — 1980 жж. дейін Қазақ КСР ғылым академиясының М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер міндетін атқарады. 1980—1994 жж. Қазақ мемлекеттік университеті журналистика факультетінде кафедра меңгерушісі. Қазір Халықаралық мамандықтар институтының ректоры. «Қазақ театрының тарихы» I және ІІ томдар, «Стиль сыры» (1975), «Уақыт және қаламгер» (1975—1981), «Художественное искание современной советской многонациональной литературы» (1980), «Фольклор. Литература и история Востока» (Ташкент, 1984) кітаптары авторларының бірі, М.Горький, П.Кадыров, У.Хашимов, А.Станюковичтің шығармаларын аударған.<br /> Шығармалары: Басты тұлға. Монография. А., «Жазушы», 1973; Жастық шақ театры. Монография. А., «Өнер», 1978; Замана қаһарманы. Монография. А.,»Жазушы», 1981.&lt;ref&gt;Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> [[Санат:Қазақстан жазушылары]]<br /> [[Санат:Оңтүстік Қазақстан облысы]]<br /> [[Санат:1938 жылы туған]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B3%D0%B8%D0%B9_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%93%D0%B5%D1%80%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BC%D0%BE%D0%B2 2015-06-01T17:53:33Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Георгий Герасимович Герасимов'''([[6.5.1897]], қазіргі [[Чаваш республикасы]], [[Моргауши]] ауд.- [[21.5. 1972]], [[Алматы]]) - [[архитектор]], Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшы»! ([[1967]]). Ленинградтағы (қазіргі [[Санкт-Петербург]]) Азаматтық инженерлер институтын бітірген ([[1929]]). [[1930]] жылдан [[Алматы]]да қызмет істеді. [[1946]] - [[1959]] ж. Қазақстан ғылым академиясының архит. секторында еңбек етті. [[Байланыс үйі]], [[Үкімет үйі]] (қазіргі ұлттық өнер академиясының оқу ғимараты), А. ш. ун-ті мен Опера және балет театры, т.б. құрылыстардың жобалау жұмыстарына қатысқан. Георгий Герасимович Герасимов - Алматыдағы Байланыс техникумы ([[1931]] - [[1935]]), Балқаштағы Мыңарал балық зауыты кешені ([[1939]]-[[1941]]), М.Әуезов мұражайі, т.б. жобаларының ([[1956]] - [[1957]]) авторы. Қазақ сәулет өнері тарихын зерттеумен де айналысты.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9E%D1%80%D0%B0%D0%B7%D1%8B%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82%D0%BE%D0%B2_%D0%9D%D2%B1%D1%80%D2%93%D0%B0%D0%B7%D1%8B 2015-06-01T17:53:31Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Оразымбетов Нұрғазы''' (2.03.1909, [[Алматы облысы]], [[Кеген ауданы]], Тоғызбұлақ қыстағы - 1987, [[Алматы]]) -құрылыс инженері, [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген құрылысшысы (1967). [[Ленинград]] (қазіргі [[Санкт-Петербург]]) жол қатынасы инженерлері институтын бітірген (1936). 1940- 41 жылдары Қазақстан Халком кеңесі құрылыс бөлімінің бастығы, 1941 - 47 жылдары Қазақстан Министрлік кеңесінде күрделі құрылым кеңесшісі, 1947 - 50 жылдары Қазақстан ғылым академиясының антисейсмика секторында бөлім бастығы кызметтерін атқарды. 1950 - 73 жылдары [[Алматы қаласы]]ндағы жобалау институттарында басшы қызметте (1958 - 73 жылдар &quot;Қазгипроторг&quot; институтының директоры) болды. Оразымбетов бірқатар ірі ғимараттарды салу ісінде инжинерлік жағынан (Алматы қласындағы &quot;Балалар әлемі&quot; дүкені, &quot;Алматы&quot; мейрамханасы, Неке сарайы, &quot;Ауыл&quot; мейрамханасы, Жабық базар, т.б.) басшылық етті. Құрылыс ісіне жергілікті материалдарды қолдану жайында және жер сілкінісінің зардабына талдау жасайтын еңбектер бар. [[Қызыл Ту]] және [[&quot;Құрмет белгісі&quot; ордені]]мен, медальдармен марапатталған.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9A%D0%B8%D0%B2%D1%86%D1%8D%D1%82%D1%82%D1%96%D0%BA_%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D1%82%D1%83 2015-06-01T17:53:22Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''КИВЦЭТтік балқыту''' [орысша ки(слородно-) в(звешенная) ц(иклонная) э(лектро) т(ермическая) сөздерінен қысқартылған] – металдарды бір [[агрегат]]та алу процесі. Бұл процесте өте ұсақ материалдар тех. оттекпен тотығады, балқиды әрі штейн мен шлакқа бөлінеді. Әр түрлі мыс-мырышты шикізаттарға оттекті үрлеу қалқымалы күйде құйындатқыш (циклонды) электртермиялық пеште жүргізіледі. Оның негізіне металлургиялық сульфидтік шикізатты өңдеудің құйындата балқыту принципі алынған. Қазақстанда КИВЦЭТтік балқыту технологиясының негізін 1950 ж. И.А. [[Онаев Ибрагим Әбілғазыұлы|Онаев]], А.Б. [[Резняков Александр Борисович|Резняков]], А.В. Тонконогий салды. К. б. кезінде мысқа бай штейндер, күкіртті ангидридті газдар және құрамында мырышы мол шлак алынады. Мұндағы мырыш КИВЦЭТтік балқытудың [[электртермия]]лық бөлігінде қалпына келтіру жолымен өндіріледі. КИВЦЭТтік балқытудың артықшылықтары: құрамы күрделі [[полиметалл]] концентраттарын бір металлургиялық агрегатта қайта өңдеуге мүмкіндік береді, технол. қалдық аз болады, балқыту автогендік режимде жүргізіледі, қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз етеді. КИВЦЭТтік балқыту технологиясы 1970 ж. Бүкілодақтық түсті металдар ғыл.-зерт. ин-ты (Өскемен қ.) мен Қазақстан ғылым академиясының [[Металлургия және кен байыту институты]]нда жетілдіріліп, Ертіс полиметалл комб-тында тәулігіне 300 т шикіқұрам балқытатын [[КИВЦЭТ пеші]] өндіріске енгізілді.&lt;ref&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстан табиғаты]]<br /> [[Санат:Өндіріс]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D2%93%D1%8B%D0%BD%D0%B4%D1%8B%D2%9B%D0%BE%D0%B2_%D0%90%D0%B1%D1%85%D0%B0%D0%BD_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D1%80%D0%B0%D1%88%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2015-06-01T17:53:20Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Абхан Әбдірашұлы Сағындықов''' (21.3.1947 ж.туған, [[Оңтүстік Қазақстан облысы]] [[Түркістан ауданы]]ның [[Ащысай]] кенті) — ғалым, [[химия]] ғылымының докторы ([[1993]]), профессор [[ҚазМУ]]-ды (қазіргі [[ҚазҰУ]]-ті) бітірген ([[1970]]). 1972 — 80 ж. [[ҚазҰУ]]-де ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды. 1980 — 84 ж. [[ҚазҰТУ]]-дың [[аналитика]]лық және [[физика]]лық [[химия]] кафедрасында меңгеруші, 1984 — 86 ж. [[Қазақстан]] ғылым академиясының [[Мұнай]] және [[табиғи тұз]]дар институтында лаборатория меңгерушісі болды. 1986 — 97 ж. [[Қазақ]] салааралық ғылыми-техникалық орталығы және жану мәселелері институтында жұмыс істеді. 1997 — 2000 ж. [[ҚазҰУ]]-дың [[Мұнайөндіру химиясы институты]]нда директор. 2000 жылдан “A Core Laboratorіes” компаниясы құрамындағы “Сейболт-[[Қазақстан]]” біріккен [[қазақ]]-[[голланд]] кәсіпорнының бас директоры. Сағындықовтың негізгі ғылыми еңбектері [[өнеркәсіп]]тік мақсатта өндірілетін сутек пен табиғи отынның ([[табиғи газ]], [[мұнай]], [[көмір]]) жану процестерінің [[физика]]лық-[[химия]]лық заңдылықтарын зерттеуге, қойнауқаттардың [[мұнай]] қайтаруын жоғарылатудың жаңа ғылыми жолдарын жасауға арналған. [[Қазақстан]] [[Мемлекет]]тік сыйлығын алған ([[1992]]). Сағындықов 100-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 15 авторлық куәліктер мен патенттердің авторы.<br /> <br /> &lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы, 7 - том&lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;Проблемы внутрипластового горения нефтей западного Казахстана, А.-А., 1984;&lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;Исследование распределения атомарного водорода в продуктах сгорания водородо-кислородных предварительно перемешанных и диффузионных пламен, А.-А., 1985;&lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;Опыт иницирования внутрипластового горения на месторождений Каражанбас, А.-А., 1989.&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер: ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD 2015-06-01T17:53:18Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Иван Антонович Костин''' (17.6.[[1917]], [[Солтүстік Қазақстан облысы]] [[Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы)|Есіл ауданы]] [[Петровка ауылы]] – [[2006]]) – [[биология]] ғылымының докторы ([[1975]]). <br /> *[[1941]] - ҚазМУ-ды (қазіргі [[ҚазҰУ]]) бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. <br /> *[[1946]]-[[1949]] - Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті), <br /> *1949-[[1976]] - Қазақстан ғылым академиясының [[Зоология]] ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі. <br /> *1980-[[1984]] - Қазақ ауыл шаруашылық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. <br /> Ғылыми еңбектері [[қауіпті зиянкестер]]ді, әсіресе, [[дендрофаг]] қоңызын және басқа да ағаш діңін мекендейтін жәндіктерді жою шараларын зерттеуге арналған. 28 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы. 2-дәрежелі [[Отан соғысы]] орденімен марапатталған.&lt;ref&gt;[[Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> == Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D2%B1%D1%80_%D0%9E%D2%A3%D0%B4%D0%B0%D2%93%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2015-06-01T17:53:08Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Нұр Оңдағанұлы''' (1895, [[Адай уезі]], Кендірлі жері – 1978) – аңшы. Жас кезінен аңшылық кәсіпті меңгеріп, сонымен қатар көрік ұстап, темір соғатын ұста да болған. Оқып білім алмаса да, мұсылмандық парыздарын ұстанып өткен пірадар, тақуауылы 1925 ж. інісі Бірімжан екеуі елге көп қайырымдылық жасаған кәсіпкер З.К. Дубскийді сотталып, жер аударылудан арашалап қалған. Оңдағанұлы [[Ұлы Отан соғысы]]нан жараланып, 1943 ж. елге келгеннен кейін шикізат дайындау мекемесінің шартты аңшысы болып, [[Маңғыстау]]дың [[Үштаған]] ауылын мекен еткен. Оңдағанұлы Маңғыстаудың аң-құсы, дәрілік шөптері, ерекше табиғи құбылыстары жөнінде КСРО ғылым академиясының зоогеография қоғамына мол мағлұмат берді. Оның осы еңбегі Ә.Спанның «Аңшы Нұр» деген кітабында жақсы айтылған.&lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{Stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A4%D0%B8%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82 2015-06-01T17:52:32Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Фианит''' (аты [[КСРО]] ғылым академиясының Физика институтының бас әріптерінен құралған) – [[цирконий]]дің кубтық оксиді болып саналатын жасанды жолмен алынған ([[1976]]) минерал. [[1966]] жылы [[Ресей]] геологы А.А.[[Иван Степанович Конев]] Батыс [[Байкал]] өңірінде сілтілі интрузивті құрайтын тау жыныстары құрамынан Ф-ке өте ұқсас, кристалдары 0,01 – 1,5 мм болатын қызғылт минерал тауып, тажеранит деп атаған. Фианиттің химиялық формуласы: ZrO2, оны алу үшін CaO, Cr2O3, MgO және сирек элементтердің оксидтерін қосады. Кубтық сингонияда кристалданып, өлшемдері 1 см және одан да ірі кристалдар түзеді. Фианит әдетте түссіз, мөлдір, әр түрлі бояғыш құраушылар қосып, сары ([[Са]]), күлгін ([[Co]]), сұр күлгін ([[Mn]]), жасыл ([[Cr]]), т.б. түстер алуға болады. Қатт. Моос шкаласы бойынша 8,5, тығызд. 5,8 – 5,9 г/см3, жіктілігі жетілмеген. Қазіргі кезде [[Ресей]]де, [[Швейцария]]да, [[Франция]]да өндіріледі, әшекей бұйымдар жасау үшін қолданылады. <br /> ==Сілтемелер==<br /> Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Химия]]<br /> [[Санат:Минералдар]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9F%D0%B0%D1%87%D0%BA%D0%B8%D0%BD%D0%B0_%D0%9B%D1%8E%D0%B1%D0%BE%D0%B2%D1%8C_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B0 2015-06-01T17:51:08Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Пачкина''' Любовь Ивановна (2.5.1919 жылы т., Ресей Федерациясы, Саратов облысы Баландин ауданы Новые Выселки с.) — ғалым-топырақтанушы, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты (1950). 1942 жылы [[Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институты]]н бітірген. 1946 — 94 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Топырақтану институт ында (аспирант, аға, жетекші ғылыми қызметкер) еңбек етті. Негізгі ғылыми еңбектері топырақ мелиорациясы, суармалы егіншілік, топырақтану мәселелеріне арналған. Ұзақ жылдар бойы жүргізген ғылыми жұмыстарының барысында Көкше өңірінің топырағын, [[Жайық]] өзенінің төменгі ағысындағы тұзды топырақтың құрамындағы су-тұз режимін, [[Еділ]] мен Жайық өзендері аралығындағы жерлерді зерттеп, сол алаптар топырағының суармалы егіншілікке жарамды жерлерін анықтады. “Суармалы егіншілікті негіздеу үшін топырақты мелиоративтік бағалаудың ғылым негіздері” деген ғылым еңбегі үшін бір топ ғалымдармен бірге П-ға да Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын берілді (1984). “Құрмет белгісі” орденімен, медальдармен марапатталған.<br /> ==Дереккөздер&lt;/span&gt;==<br /> «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VII том<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D1%83%D0%B0%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA%D0%BE%D0%B2_%D3%98%D0%B1%D0%B4%D1%96%D0%BC%D2%B1%D1%81%D0%B0_%D0%9C%D2%B1%D1%80%D0%B0%D1%82%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2015-06-01T17:51:05Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Қуатбеков Әбдімұса Мұратұлы''' (4.6.1942 ж.т., [[Оңтүстік Қазақстан облысы]] [[Арыс]] ауданы) – химия ғылыми докторы (1995), профессоры (1996), ҚР Жаратылыстану (1996) және [[Ресей]] пед. және психол. ғылымдар академияларының (1998) акад. [[Ташкент]] мемлекеттік университетін (1960) және Қазақстан ғылым академиясының Хим. ғылымдары институтының аспирантурасын (1968) бітірген. Қазақ химия-технология институтында (қазіргі [[Оңтүстік Қазақстан]] мемлекеттік университеті) оқытушы (1966–68), [[Жамбыл]] жеңіл және тамақ өнеркәсібі технол. институтында доцент (1971–78), [[Қарағанды]] мемлекеттік университетінің [[Жезқазған]] бөлімшесінде кафедра меңгерушісі (1978–86), [[ОңтүстікҚазақстан]] мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1996–2001) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Қазақ-Өзбек инжинерия-гуманитария университетінің ректоры. [[П.Капица]] атынд. халықараралық сыйл. лауреаты (1996).<br /> &lt;ref&gt;“Қазақ Энциклопедиясы”&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер&lt;/span&gt;== <br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A0%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%B4%D0%B8%D0%BD_%D0%96%D0%B8%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%96%D2%B1%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B1%D0%B0%D0%B9%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2015-06-01T17:51:01Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Жиенбек Жұманбайұлы Рсалдин''' (31.12.1925, [[Қарағанды облысы]] [[Жаңаарқа ауданы]]ның [[Рассвет кеңшары]] — 25.1. 1997, [[Алматы]]) — [[музыка]]танушы. [[Қазақстан]]ның еңбек сіңiрген өнер қайраткері ([[1989]]). 1951 ж. [[Қарағанды педагогика институты]]н, 1959 ж. [[Алматы мемлекеттік консерваториясы]]н (профессор [[Б.Жылысбаев]]тің класы бойынша), [[аспирантура]]ны ([[А.Жұбанов]]тың жетекшілігімен) бітірген. Рсалдин [[Қазақ телевизиясы]] мен [[радио]]сының [[музыка]]лық редакторы ([[1958 — 62]]), бас редакторы және көркемдік жетекшісі ([1965 — 66),[[Қазақстан]] ғылым академиясының Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер (1966 — 68), [[Қазақ энциклопедиясы]] [[Өнер]] және [[архитектура]] редакциясының меңгерушісі (1968 — 71), [[Қазақстан]] КП ОК мәдениет бөлімінің нұсқаушысы (1971 — 75), [[Чайковский]] атындағы [[музыка]]лық училищенің директоры (1975 — 84), 1984 жылдан [[Қазақстан Орталық Мемлекеттік мұражайы]]нда [[музыка]] мәдениеті бөлімінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. Мәдениет саласы бойынша ғылыми-зертттеу еңбектердің, кітаптар, брошюра, мақалалардың авторы. [[Біржан сал]], [[Құрманғазы]] сияқты әнші, күйшілердің шығармашылығын зерттеген.<br /> <br /> &lt;ref&gt;«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том&lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;Қазақстан композиторларының ән творчествосы, А., 1965;&lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;Ахмет Жұбанов, А., 1966;&lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;Қыз Жібек, А., 1968;&lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;Әннен-операға, А., 1971;&lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;Әнші бақыты, А., 1986.&lt;/ref&gt;<br /> == Дереккөздер: ==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%BE%D0%BB%D0%BB%D0%B0_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82_%D3%99%D0%BB-%D0%96%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D0%B8 2015-06-01T17:50:51Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Молла Ахмет әл-Женди''' (туған-өлген жылы белгісіз) – ортағасырлық діни ғұлама. Сыр бойындағы [[Жент қаласы]]нда дүниеге келген. Ғылыми-діни трактаттар жазған. Бізге оның 4 түсіндірме кітабы жетті. Алғашқысы «Ан-Насафидің «әл-Ақиадына» жасалған түсіндірмеге түсінік» («Хашийа ала шарх әл-Ақиад ан-Насафийа») деп аталды. 1594–96 жылдары қайта көшірілген еңбек Ресей ғылым академиясының Қолжазба қорында сақтаулы. Сондай-ақ, Адуд әд-Дин Абд ар-Рахман бин Ахмет әл-Иджидің (1281–1355) «Әдаб әл-бахс» атты туындысын толығырақ түсіндіру мақсатында «Пікірталас өнері жайлы түсіндірмені» жазған. Бұл еңбектің де 1567–68 жылдары көшірілген нұсқасы ғана сақталған. «[[Рисала фи адаб әл-бахс]]» немесе «Әдаб ас-Самарқанди» (авторы [[ибн Хұсейн ас-Самарқанди]]) аталатын, «Хашийа ала хашийа әл-Журжани ала шарх ар-Рази ала шамсийа» деген екі еңбекке түсінік жазды. Оның 34 беттен тұратын тағы бір түсіндірме кітабы «Шарх рисала фи-т-таухид» аталады.&lt;ref name=&quot;test&quot;&gt;Сыр елі энциклопедиясы&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Сілтемелер== <br /> &lt;references /&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A5%D0%B0%D1%82%D0%B0%D0%BC_(%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%96%D1%82)_%D2%9A%D0%BE%D0%B6%D0%B0_%D2%92%D0%B0%D0%B1%D0%B4%D0%BE%D0%BB%D2%9B%D0%BE%D0%B6%D0%B0%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2015-06-01T17:50:36Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Хатам (Сейіт) Қожа Ғабдолқожаұлы''' ([[1740]], [[Маңғыстау]] өңірі – [[1824]], [[Ақтау]] қаласының маңы) – маңғыстаулық түрікмен поэзиясының классигі, шайыр ақын. Халық арасында «Хатам ишан» деп те аталады. Мұсылманша білімдар адам болған. Хатам [[Маңғыстау]] өлкесінде болған қиын уақыттарда түбекті мекендеген халықты өзінің жалынды өлеңдері арқылы бірлікке, ынтымаққа шақырды. «Ақшұқыр» жерінде мешіт салдырып, жергілікті балалардың діни білім алуына жағдай жасаған. Оның мешіті [[Ақтау]] қаласынан 35 км солтүстік бетіндегі Баянды мекені маңындағы төбе басында. Мешіті ұлутастардан қаланған. Биіктігі адам бойындай, ауданы 7,5x5 м-дей төбесі ағашпен жабылған. Құбыла бетінде михрабы, оның орта тұсында ақтастан өрнектеп жасалған асатаяқ сұлбасы бар. Хатам қайтыс болғаннан кейін өз мешітінің маңына жерленген. Тастан қаланған биікт. 1 м-дей үлкен кереге тамы бар. Ортасында ескірген ұзын қабіртас жатыр. Хатамның «Боз қараған», «Шерқала», «Қызылөзен», «Айрақты» атты белгілі өлеңдері болды. Ақынның көптеген қолжазбалары Түрікменстан ғылым академиясының қорында сақтаулы. 1968 ж. Хатамның тұңғыш өлеңдер жинағы А.Тайымовтың құрастыруымен жарық көрді.&lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{Stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%87_%D0%92%D0%BB%D0%B0%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%80_%D0%9A%D1%83%D0%B7%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D1%87 2015-06-01T17:50:33Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының, typos fixed: &lt;br&gt; → &lt;br /&gt; using AWB</p> <hr /> <div>[[File:E8562-Almaty-Lake-Sayran.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Монич Владимир Кузьмич тұрған қала (Алматы)]]''.]]<br /> '''Монич Владимир Кузьмич ''' (''[[1909]] жылы [[23 қараша]], бұрынғы [[Пермь]] губерниясы [[Прочинский]] кенті – [[1964]] жылы [[21 қараша]], [[Алматы]]'') –[[геология-минералогия]] ғылымдарының докторы (1954), [[профессор]] (1955) Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері ([[1961]]). Сібір (Томск) геология барлау институтын бітірген (1931). [[Батыс Сібір геология басқармасы]]ның геологы (1931–32), [[Томск мемлекеттік университеті]]нің [[минералогия]] және [[пайдалы қазбалар]] кафедрасының меңгерушісі ([[1932]]–[[41]]), Қазақ тау-кен және металлургия институтында (қазіргі [[Қазақ ұлттық техникалық университеті]]) [[минералогия]] және [[петрография]] кафедрасының доценті, профессор, кафедра меңгерушісі әрі «[[Қазақ түсті металл барлау]]» тресінің геологы, аға ғылыми қызметкері (1941–64) болып қызмет атқарған. Қазақстан ғылым академиясының геология ғылымдар институтында петрография секторының меңгерушісі болған.<br /> ==Ғылыми еңбектері==<br /> Негізгі ғылыми еңбектері гранитоид тау жыныстарының табиғи құрамын, құрылымын зерттеу және петрогенез бен металлогения мәселелеріне арналған. Монич Владимир Кузьмичтың жетекшілігімен 20-дан астам ғылым кандидаты мен докторы даярланды. 100-ден аса ғыл. еңбектің, 6 монографияның авторы. <br /> ==Шығармалары==<br /> #Геологический очерк Бериккульского золотопромышленного района, Монич Владимир Кузьмич, 1937; <br /> #Южная часть Баянаульского гранитного плутона, А.-А., 1948; <br /> #Петрография гранитных интрузий Баянаульского района в Центральном Казахстане, А.-А., 1957.<br /> &lt;ref name=&quot;Source 3&quot;&gt;[[Қазақ Энциклопедиясы]]&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> ==Сілтемелер==<br /> * [[Минерал]] <br /> * [[Газет]]<br /> * [[Ақпарат]]<br /> * [[Ғылым]]<br /> * [[Қазақстан]]<br /> * [[Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институты]]<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Ғылым]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%98%D0%B1%D0%BD_%D0%9C%D0%B0%D0%B4%D0%B6%D0%B8%D0%B4_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B0%D0%B4 2015-06-01T17:50:32Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>[[Сурет:Ахмад ибн Маджид фрагмент рукописи.jpg|thumb|right|Теңізде жүзу хақындағы 3 өлең]]<br /> '''ибн Маджид Ахмад''' ([[1440]], [[Оман]] – 16 ғасырдың басы) – 15 ғасырдың 2-жартысында өмір сүрген араб теңізшісі, кемемен жүзу туралы еңбектердің авторы, [[Үнді мұхиты]]нда жүзудің лоциясын құрастырушы.<br /> <br /> Ол өзінің әкесі сияқты Үнді мұхитында кемелерді теңізбен алып жүзудің маманы болды. [[1498]] жылы ол лоцман ретінде Малемо Кана (Теңіз ісі және астрономия маманы) деген есіммен португалиялық теңізші [[Васко да Гама]] ([[1469]] – [[1524]]) эскадрасын Малиндиден (қазіргі [[Кения]]) Каликутқа ([[Үндістан]]) Үнді мұхиты арқылы 28 күнде алып өтті. Оның 1462 – 1501 жылдары астрономиядан, теңізде жүзуден және географиядан жазған 35 еңбегі белгілі. ибн Маджид Ахмад лоцмандық өнер жөніндегі “Теңізде жүзу ғылымының негіздері жөнінде” (“''әл-Хауия''”) деген кітабын өлеңмен жазды ([[1492]]). Онда жердің жақындығын көрсететін белгілер, румбылар, жел режимі баяндалады. [[Қызыл теңіз]]дегі, Парсы шығанағындағы, Үнді мұхитындағы теңіз жолы және айлақтар орналасқан ендіктер көрсетілген. “Теңізде жүзу ғылымының негіздері туралы пайдалы мағлұматтар кітабы” (“''Китаб әл-Фабаид''”) трактатында ([[1489]]) [[Мадагаскар]], [[Занзибар]], [[Ява]], [[Суматра]] және [[Цейлон]] аралдары туралы баяндалды. ибн Маджид Ахмадның [[Ресей]] ғылым академиясының Шығыстану институтында теңізде жүзу хақындағы 3 өлеңі сақталған. Мұнда Малабардан (Үндістан түбегінің батыс жағалауында) Софальға, Джиддадан ([[Сауд Арабиясы]]) Аденге ([[Йемен]]) дейінгі және Үндістан мен Цейлон, Ява аралдары арасындағы теңіз жолы сипатталады.<br /> <br /> ==Сілтемелер==<br /> *«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> <br /> <br /> {{stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2 2015-06-01T17:50:22Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Марк Павлович Павлов''' (7.11. 1918 ж.т., [[Одесса]] қаласы) - [[архитектор]], Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1986). Одессаның азаматтық және коммуналдық құрылыс инженерлері институттын бітірген (1941). 1957 - 64 ж. КСРО Құрылыс-архитекторы академиясының қазақ бөлімшесінде аға ғылыми қызметкер, 1964 - 79 ж. Қазақ сауда құрылысын жобалау институттының бөлім меңгерушісі, 1979 жылдан [[Алматы]] мемлекеттік жобалау институттында архитекторлар тобының жетекш. болған. Оның қатысуымен бұрынғы [[Қазақстан]] КП ОК-інің [[ғимарат]]ы мен Республика алаңының (КСРО Мемлекеттік<br /> сыйлықың , 1982), Қазақстан ғылым академиясының 2-кезектегі бөлігінің, Сауда орталығы кешенінің (бәрі де Алматы қаласында) және т.б. құрылыстар жобасы жасалды.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> [[Санат:1918 жылы туғандар]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B0%D1%81_%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D1%88%D0%B0%D2%9B%D1%82%D0%B0%D2%93%D1%8B_%D0%96%D0%B0%D0%B7%D1%83 2015-06-01T17:50:17Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Тас Моншақтағы Жазу''' – [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]ндағы Бөріжардан табылған моншақтағы таңба. [[Қазақстан]] ғылым академиясының [[Тарих]], археология және этнография институтының экспедициясы[[1968]] ж. Бөріжардағы зиратқа зерттеу жүргізгенде бір тізбек моншақ табылған.<br /> <br /> Тізбеде 32 [[моншақ]] бар: 7-уі кішірек қара моншақ, 7-уі ірілеу ақшыл моншақ, 17-сі қызыл күрең, сарғыш моншақ, біреуі төртбұрышты, аспан түсті көк моншақ. Басқа моншақтардан ірілеу, дөңгелек моншақтың бір шеті тегістеліп, көне түркі әліпбиі үлгісімен “ес сек үс” деген үш сөз жазылған.<br /> <br /> Жазу 6 – 7 ғ-лардағы түркі халықтарының тілінен дерек береді. Жазудың қазақша мәні: ес (дос), сек (секір), үс (үз) – “дос секір үз”. Бұл түркі халықтарының ежелгі дәстүрінде, [[жігіт]] үйленерде қалаған қыздың есімін, құлағын тістеу немесе мойнындағы моншағын үзу әдетіне байланысты болса керек.&lt;ref&gt;Қазақ энциклопедиясы&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> {{Stub: Қазақ мәдениеті}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Мәдениет]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%BE%D0%B8%D1%81%D0%B5%D0%B9_%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B9%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87_%D0%9A%D0%BE%D0%BF%D1%8B%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BA%D0%BE 2015-06-01T17:50:09Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Моисей Михайлович Копыленко''' (25. 11. 1920 жылы туған, [[Одесса]] — 18. 12. 1997, Алматы қ.) — тіл білімі маманы, [[Филологиялық білім|филологиялық ғылым]] докторы (1967), [[Профессор]] (1968). [[Орта Азия мемлекеттік университеті]]н бітірген (1945). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1946—1951 жылы [[Одесса]] ғылым кітапханасының қолжазба және сирек кітаптар бөлімінде бас кітапханашы. 1951—1957 жылы [[Одесса университеті]]нде оқытушы. 1957—1978 жылы [[Алматы]] шетел тілдері педогогикалық. институтында оқытушы. 1962— 1970 жылы осы институтта ғылым-зерт. жұмысының проректоры. 1978—1995 жылы [[ҚазКСР|ҚазКСР ғылым академиясының]] Тіл білімі институтының орыс тілі және әлеум. лингвистика белімінің меңгерушісі. 1995—1997 жылы Қаз МӘТУ-де орыс және жалпы тіл білімі кафедрасының меңгерушісі. Көптеген еңбектерінде қазақ пен орыс тілдерінің ауыс-түйіс процестерін сөз етеді.&lt;ref&gt;Қазақ тілі. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет. ISBN 5-7667-2616-3&lt;/ref&gt;<br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> {{wikify}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақ тілі]]</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D2%9A%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B1%D0%B0%D0%B9_%D2%9A%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D2%B1%D0%BB%D1%8B 2015-06-01T17:50:06Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Қартбай Қалқаманұлы'''(1876, Адай уезді – 1936, Қоңырат маңындағы Үштөбе зиратында жерленген) – [[домбырашы]], [[күйші]], [[құдықшы]], [[саятшы]]. Маңғыстау күйшілері арасында көпшілік топ алдында Қаласының «Күй басы» атты күйін тартып бастау дәстүрі қалыптасқан. Оның одан басқа «Қыранның балапанын баулу», т.б. тақырыптық бірнеше күйлері болған. Қартбай көбінесе жан-жануарлардың қимыл-әрекетін, дауыс-үнін күй тілімен беруге күш салған анималист ретінде танылған. Хиуаның бес қаласында күй сайыстарына қатысып, түрікмен бақшыларын өзінің домбырашылық шеберлігімен тәнті етіп, бірнеше рет бас бәйгені жеңіп алған. Қартбай – [[құдықшы]], саятшы әрі тамшы да болған. 1931 жылы күнкөріс қамымен Қоңыратқа барған. Қаласының көп күйлерін Жасағанберген 1950 жылы Қазақстан ғылым академиясының қорына жаздырды деген дерек сақталған.&lt;ref&gt;«Маңғыстау» энциклопедиясына, Компьютерлік-баспа орталығы, 2007<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;[[Маңғыстау энциклопедиясы]], Алматы, 1997;<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;«Қазақ тілі» энциклопедиясы, Алматы, 1998;<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;«Атырау» энциклопедиясы, Алматы, 2000;<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;«Қазақ әдебиеті» энциклопедиясы, Алматы, 2001; <br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;«Қазақ өнері» энциклопедиясы, Алматы, 2002; <br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002;<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;«Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары», Алматы, 2006;<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;«Красная книга Казахстана», Алматы, 2006;<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;«Маңғыстау өсімдіктерінің каталогы», Ақтау, 2006;<br /> &lt;/ref&gt;<br /> &lt;ref&gt;«Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы (10 томдық), Алматы, 1998 – 2007.<br /> &lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{wikify}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Тұлғалар]]<br /> [[Санат:1876 жылы туғандар]]<br /> <br /> <br /> {{Stub}}</div>

Zhaksilik https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D3%99%D1%83%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D2%9B%D0%BE%D0%BD%D1%8B%D1%81%D1%8B 2015-06-01T17:49:35Z

<p>Zhaksilik: clean up, replaced: ҒА-ның → ғылым академиясының using AWB</p> <hr /> <div>'''Дәуренбек қонысы''' - Қазақстанда төменгі [[палеолит дәуірі]]нен сақталған аңшы тайпалар [[қоныс]]ы. [[Жамбыл облысы]] [[Талас ауданы]] [[Аққөл]] ауылынан 59 км жерден, оңтүстік-батыстағы Дәуренбек төбешігінің үстінен табылған. 1959 жылы Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнография институтының палеолит тобы (жетекшісі [[Хасан Алпысбаев|Х.Алпысбаев]]) зерттеген. Дәуренбек-1 және Дәуренбек-12 мекендерінен (алғашқысынан 90, кейінгісінен 56) тас құрал-жабдықтар табылды және осы екі [[қоныс]] толық зерттелді. Зерттеу барысында шикізат көзі ретінде жергілікті шақпақтас пайдаланғаны белгілі болды. Оларды негізгі алты топқа бөлуге болады: <br /> *1) екі жағы өңделген шапқы құралдар; <br /> *2) унифастар; <br /> *3) қол шапқылары;<br /> *4) өзек тас тәріздес бұйымдар мен өзек тастар; <br /> *5) тас жаңқалары;<br /> *6) тас жаңқаларынан жасалған құралдар.&lt;ref&gt;Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==Дереккөздер==<br /> &lt;references/&gt;<br /> <br /> {{Stub:Қазақ мәдениеті}}<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> <br /> [[Санат:Қазақстандағы археология]]<br /> [[Санат:Жамбыл облысы қоныстары]]</div>

Zhaksilik