Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Стеноздаушы ларингит

2014-05-18T20:38:25Z

Yesnazarova:

'''Стеноздаушы ларингит''' - көмейдің шырышты қабатының қабынуы, көбінесе риниттен кейін дамиды. Баланың жалпы жағдайы бұзылады, дауысы ққарлығып шығады, құрғақ «ит үрген жөтел» пайда болады, дене қызуы көтеріледі. 4-5 күннен кейін бала жазылып кетеді. Аллергиялық диатезбен ауыратын балалардың дыбыс желбезектері астының клетчаткасы ісініп, тыныс саңлауы тарылып бітеді. Стеноз көбінесе түнде кенеттен дамиды. Баланың тыныс алуы қиындап, сырылды демалыс пайда болады, еріндері, мұрын-ауыз үшбұрышы көгілдір тартады (цианоз дамиды).<br />

Стеноздың және тыныс алу жетіспеушілігінің айқындалуына байланысты ''4 дәрежесі'' бар:
*1-ші дәрежесінде- «ит үрген жөтел», дауыстың қарлығуы, алыстан естілетін тыныс алу бала жылағанда немесе мазасызданғанда пайда болады.
*2-ші дәрежесінде- бала мазасызданады, жөтелі жиілейді, ентігу, терлегіштік және мұрын-ауыз үшбұрышының цианозы айқын.
*3-ші дәрежесінде-бала тынымсыз, қорқақ, төсекте мазасыз, терісі бозғылт, ылғалды, ауыз-мұрын үшбұрышының цианозы, акроцианоз. Тыныс алуы-шулы. Тыныс алуда қабырғааралық бұлшықеттері қатысады. Пульсының ритмі бұзылған, жүрек соғысы нашар естіледі.
*4-ші дәрежесінде- бала әбден шаршаған, әлсіз, басын артқа тастап, аузымен ауа қармайды, мойнының бұлшық еттері тартылған. Цианоз кенет дамиды, тырысу пайда болуы мүмкін. Пульстің ритмі ретсіз, жүрек тоны нашар естіледі, тыныс алу тоқтап, жүрек соғысы тоқтайды.
[[Санат:Аурулар]]

Лейкопения

2014-05-18T20:35:05Z

Yesnazarova:

Шеткі қанда лейкоциттердің саны 4 • 109/л-ден төмен азаюын ''лейкопения'' дейді.

Пайда болу себептеріне қарай олар былай ажыратылады:

1. Инфекциялық (іш сүзегі, тұмау, қызылша, қызамық, туберкулез, мерез, созылмалы сепсис, сарып, безгек ж. б.) лейкопениялар;

2. Уыттық өндірістік (бензол, мұнай өнімдері, фторлық сутегі, күкірт ангидриді, үшнитротолуол, гидрохинон ж. б.) лейкопениялар;

3. Дәрі-дәрмектік (амидопирин, сульфамидтік дәрілер, синтомицин, сынаптық, мышьяктық дәрілер, адриамицин, 6-меркаптопурин, сарколизин, тиоТЭФ ж. б. ісіктерді емдейтін дәрілер) лейкопениялар;

4. Радиациялық (иондағыш сәулелер) лейкопениялар;

5. Қан аурулары (созылмалы анемиялар, лейкоздар) кездеріндегі лейкопениялар;

6. Кейбір эндокриндік аурулар (акромегалия, Аддисон ауруы) кездеріндегі лейкопениялар;

7. Жоғары нерв жүйесі әрекеттері бұзылғанда, шок пен коллапс кездеріндегі ж. б. лейкопениялар болады.

Олардың даму жолдарының негізінде мыналар болуы мүмкін:

1. Сүйек кемігінде лейкопоездың тежелуі және лейкоциттердің өндірілуі, жетілуі, шеткі қанға шығуы бұзылуы;

2. Антилейкоциттік антиденелердің түзілуіне және лейкоагглютинацияға, лейкоциттердің ыдырауына әкелетін аутоиммундық серпілістері;

3. Лейкоциттердің өндірілуіне қажетті заттардың, витаминдердің жеткіліксіздігінен олардың өндірілуінің бұзылуы;

4. Олардың өндірілуінің нервтік және гуморалдық реттелуінің бұзылуы.
[[Санат:Биология]]

Холециститтер

2014-05-18T20:25:32Z

Yesnazarova:

'''Жедел холецистит''' - өт қабының жедел қабынуы. Ұл балаларда қыздарға қарағанда жиірек кездеседі.
[[Сурет:Gallbladder cholesterolosis micro.jpg|нобай]]
== Этиологиясы ==
Қоздырғыштары — ішек таяқшасы, стафилококктар, стрептококктар т.б.
== Жіктелуі ==
#Катаральды.
#Флегманозды.
#Деструктивті
Формалары бар.

== Клиникасы ==
Ауру жедел басталады, әсіресе түнде оң қабырға астында толғақ тәрізді ауырсынуддың, субфебрильді температураның пайда болуымен сипатталады. Ауырсыну кейде бірнеше сағатқа созылады. Оң жаққа жатқанда ауырсыну күшейеді. Лоқсу, құсу болуы мүмкін. Интоксикация белгілері анық: тері түсі боз, шырышты және тері қабаты құрғақ, басы ауырады, тәбетә төмен, іш қатадауы болады, тахикардия, кей науқастарда естен танулар, менингеальды симптомдар, сарғаюлар болуы мүмкін. Пальпацияда алдыңғы іштің бұлшықеттерінің тартылуы байқалады. Ортнер, Мерфи, Щеткин-Блюмберг симптомдары оң. ЖҚА-де- нейтрофильді лейкоцитоз, ЭТЖ-ның жоғарылауы.

== Емі ==
Тыныштық жағдай

1. Антибиотиктер-ампиокс, цепорин, цефамезин т.б.

2. Спазмолитиктер және ауырсынуды басатын дәрілер.

3. Инфузионды терапия.

4. Антиферментті препарат-контрикал.
[[Санат:Биология]]

Парагемофилия

2014-05-18T20:12:37Z

Yesnazarova:

[[Сурет:Hemostasis artc7.GIF|нобай]]
'''Парагемофилия''' (''Оврен ауруы'', Ү-фактор кемістігі, гипопроакцелеринемия) аутосомды-доминантты типпен беріліп, тек гомозиготты «тасушыларда» кездеседі. Бұл ауру қан аққыштықтың негізгі түрлерінің бірі. Негізгі сипаты — қайталамалы мұрын қанауы, аз ғана зақымнан соң гематома, қанағу, қыздарда меноррагия (өте күшті болуы мүмкін). Гемартроздар сирек. Диагноз қанұюдың I және П-мерзіміңдегі өзгерістер көрінісі мен Ү-фактордың (проакцелерин) кем деңгейін анықтау арқьшы қойылады. Емі А гемофилиясына ұқсас.

[[Санат:Биология]]

Аллергиялық диатез

2014-05-18T20:09:23Z

Yesnazarova:

'''Диатез''' (''гректің'' бейімділік деген сөзі). Яғни тері мен шырышты қабаттардың қабынуға бейімділігі. Бұл тұқым қуалайтын жағдай.Осы жағдайдың әсерінен зат алмасу бұзылады, әсіресе су және минералды тұздардың алмасуы, организмнің ауруға қарсы тұру қабілеті төмендейді. Сондықтан балалар жиі ауырады, аурулары ұзаққа созылады, жиі асқынып кетеді.
[[Сурет:Hautausschlag Ruecken fcm.jpg|нобай]]

== Аллергендердің түрлері ==

1. Тамақ аллергендері-сиырдың сүті, жұмыртқаның ақуызы, цитрус жемістері, какао, бал, шоколад, қызғылт және сары түсті жемістер мен көкөністер, грек жаңғағы т.б.
2. Дәрі аллергендері-антибиотиктер, витаминдер, сульфаниламидтер т.б.
3. Вакциналар, сарысулар.
4. Тұрмыстық аллергендер-үй ішінің шаң-тозаңы, үй жануарларының жүні, құс жүні, балықтың жемі т.б.

== Клиникалық айқындалуы ==

Аллергиялық диатез баланың 3-5 айлығында басталып 1-2 жылға созылады, ал кейде тіпті өмір бойы айқындалып демікпеге, аллергиялық бронхитке, аллергиялық дематозға асқынуы мүмкін.
1. Аллергиялық диатездің терідегі айқындалуы:
*Үлкен еңбектің тұсында шаштың арасында майлы сары қабыршықтар пайда болады, бірте-бірте бұл қабыршықтар қалыңдап тұтас қабыққа айналады да, баланың басына телпек кигізіп қойғандай болады. Бұны себорея немесе гнейс деп атайды.

*Баланың күтімі жақсы болса да оның тері қыртысында баздану пайда болады, бұл базданудың емделуі өте қиын.

*Баланың бетінде құрғақ есекжем пайда болады. Тері қызарып, қалыңдап, қабыршықтанып кетеді. Кейбір кезде асқынып құрғақ есекжем сулы есекжемге айналуы мүмкін. Есекжем шыққан кезде баланың денесі дуылдап қышып кетеді, ол мазасызданып ұйқысы бұзылады, тәбеті төмендейді.

2. Аллергиялық диатездің шырышты қабатында айқындалуы:

*Бұл балаларда ринит, фарингит, ларингит жиі дамиды.

*Себепсіз іш өту кездеседі.

*Баланың тілінің үсті шұбарланып, тілініп, «географиялық карта» пайда болады.

3. Аллергиялық диатезде шеткі лимфа бездері ісініп үлкейіпкетеді.

Аллергиялық диатездің асқынуы-стрептодермия-терінің іріңді жарасы.

== Емі ==

1.Баланы жасына қарай тиімді тамақтандыру керек. Оның тамағынан мүмкін деген аллергендерді алып тастау керек. Сиыр сүтінің орнына айран беруге болады., ал жұмыртқаның сарысын баланың үсті таза кезде ептеп 1/3 бөлігінен бастап берген жөн, балаға берілетін майлардың 1/3 бөлігі өсімдік майы болуы керек, ас тұзын да азайтқан жөн.
2.Қандай тамақтың аллерген екенін білу үшін баланың анасы «Тамақтандыру күнделігін» жүргізеді. Онда күнделікті балаға берілетін тамақтың құрамы және баланың организмінің ол тамаққа тері және шырышты қабаттар жағынан берген жауабы жазылып отырады.
3.Жалпы емдеу- баланың денесінің қышуын азайтып, ұйқысын жөндеу үшін, аллергендердің әсерін басу үшін антигистаминдік, гипосенсибилизациялаушы терапия өткізіледі: пипольфен, тавегил, супрастин, димедрол, кальций препараттары т.б.

== Жекеленген орындарды емдеу ==
*Себорея болған кезде баланың басына стерильді жылы өсімдік майынан 2 сағатқа компресс жасау керек, соңынан жиі тісті тарақпен тарап қабыршықтарын алып тастаған жөн.
*Сулы есекжем болса балаға әртүрлі дәрілерге малынған дәріні 15-20 минутқа таңып қояды. Дәкені итошаған-череда қайнатпасына, Буров сұйығына малуға болады. Мақсаты: сулы есекжемді құрғақ есекжемге ауыстыру.
*Құрғақ есекжемге құрамында мырыш-тальк-глицерині бар және гипосенсибилиздаушы майлар (димедролды май, лоринден, оксикорт т.б.) қолданылады.
*Балаға түймедақ, итошаған, емен қабығы қайнатпаларымен және крахмалмен емдеу ваннасын жүргізуге болады.
*Денесі базданған кезде жөргекке бос орап, ауа ванналарын өткізіп, стерильді өсімдік майын жағу керек.
*Баланың денесі қатты қышынып, мазасызданып кетсе қасынбау үшін екі қолына тақтайша байланады, ал бетіне екі көзін, аузын, мұрнын ашық қалдырып дәріге малынған дәкемен маска жасалынады.
*Егер диатез іріңді жараға асқынып кетсе, құрамында антибиотиктері бар майлар пайдаланылады.

== Күтімі ==

1. Гигиеналық жағдайды мұқият сақтау.
2. Таза ауада жиі серуендеу.
3. Баланың диетасын қадағалау.
4. Өте еппен шынықтыру.
5. Жұқпалы аурулардан сақтандыру.
6. Диспансерлік бақылау.
7. Егулерді аллергияны басатын дәрілердің фонында жасау.

== Алдын алуы ==
Аналар аяғы ауыр кезінде және емізіп жүрген кезде аллергияны жиі шақыратын тамақтарды мейлінше аз жегені дұрыс.Балаға да сол тамақтарды ептеп берген жөн.
[[Санат:Аурулар]]

Спорт баспасөзі

2014-05-18T17:12:17Z

Yesnazarova: емле, қате

'''Спорт баспасөзі''', спорттық баспасөздің Халыкаралық ұйымдастығы (АИПС) [[1956]] жылы құрылды. Жоғарғы басқару органы спорттық баспасөз бен радио секциясының мүше елдерінің өкілдерінен 2 жылға сайланатын кеңес, насихат, очерк және публицистика, халықаралық байланыс, [[репортаж (спортта) |репортаж]] және т.б. жөніндегі комиссиясы болды. АИПС ДШ мен спортты насихаттап, тарататын өзге де шығармашылық ұйымдармен, баспасез органдарымен, [[радио]], баспалармен, мекемелермен және ведомстволармен тығыз байланыста жұмыс жасайды.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Спорт]]

Спеология

2014-05-18T14:58:27Z

Yesnazarova: уикилендіру

[[Сурет:Speleo-Faux-Monnayeurs-01.jpg|thumb|Швейцариядағы үңгір]]'''Спеология''', грек сөзі "Спелеон" - үңгірді білдіреді. Спеология - үңгірлерді бағындыру, зерттейтін ғылым. Су астындағы теңіздікті бағындыру, жер қайнауына терең байлау батылдық пен спорттық дайындықты талап етеді. Осы спортпен шұғылданғысы келгендер жорық алдында жалпы дене дайындығын, [[мұз|мұзбен]] және [[құз|құзға]] өрмелеуден талаптарды орындауы, сондай-ақ үңгірдегі салқындықтағы мұзды сарқырама әсерінен ауырып қалмайтындай дәрежеде шынығуы тиіс. Спеологияны бағындыру XX ғасырдың 50- жылдарында Қырымдағы [[Қызыл үңгір|Қызыл үңгірге]] кіріп, оны аралаудан басталды. Өткен уақыт ішінде жерасты қараңғылығында біршама рекордтық ұмтылыстар жасалынды. Алайда күн сәулесі түспейтін бұл әлемдегі рекордтар тіпті өзгеше еді. Егер әдетте спортшылар оны көтеретін болса, енді Спеология үңгіршілер түсіреді. Мысалы, Кавказ жотасының Алек. Тау-таралдарының біріндегі ең терең үңгірлердің бірі багындырылды және шабуылдаушы топ 400 м. шамасындағы рекордтық межеге жетті, ал дүниежүзілік рекорд бұдан анағұрлым төмен еді (Альпідегі Берже шыңырауындағы 1122 м.). Үңгірлерден соншама аңыз қылып айтып жүргендей ешқашан байлық табылған емес. Оның есесіне адамзаттың өткені женінде көп қызықты жәйттер табылды. Өйткені [[үңгір|үңгірлер]] - адамдардың алғашқы үйі, тұрағы. Ал үңгірді бағындырушылар өздерін жеңіске жету үшін көп нәрсеге шыдайтын, нағыз спортшылар деп есептеді. Кейде олардың қатты жерге қысыла ондаған метрді жер бауырлап жылжуына, ауаны сирек жұтуына, үңгірдің төбесі мен дәлізге дейін тек бірнеше см. қалатын жер астындағы су кедергілері арқылы жүруіне тура келеді. Үңгірге түсушілерге тайғанақ баураймен көтеріліп және темен түсуіне, баспалдақтар жасауына, бір-біріне кемектесіп, қамсыздандыруына тура келеді.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Спорт]]

nk FA|ast}}

[[kk:Спелеология]]

КСРО халықтарының спартакиадасы

2014-05-18T14:56:50Z

Yesnazarova: уикилендіру

'''КСРО халықтарының спартакиадасы''' — ірі, дәстүрлі, кешенді жарыс бұрынғы [[КСРО]] дене тәрбиесі қозғалысының жетістіктерін бүкілхалықтық байқауы болды. Спартакиада мектеп пен оқу орындағы, фабрикалар мен зауыттардағы, колхоздағы, совхоздағы денешынықтыру ұжымдарында басталатын. Сосын жарыстар аудандарда, қалаларда, облыстарда және одақтас республикаларда жалғасатын. С. ақтық жарыстармен аяқталатын. Одақтас республикалардың құрама командалары үшін спартакиада халықтардың туысқандық достығы мен моральдық-саяси бірлігінің айқын көрінісіне айналды. 1-спартакиада 11.08. [[1928]] ж. Мәскеуде өтті. [[1956]] ж. бастап [[КСРО]] халықтарының жазғы, [[1962]] ж. бастап қысқы спартакиадасы өткізілді. [[КСРО]] халықтарының жазғы 9-спартакиадасы [[1986]] ж. шілдесінде [[Мәскеу|Мәскеуде]], [[Таллин|Таллинде]], [[Алматы|Алматыда]], [[Киев|Киевте]], [[Вильнюс|Вильнюсте]], [[Ташкент|Ташкентте]], [[Минскі|Минскіде]] және басқа қалаларда өткізілді. Ақтық жарыстар алдындағы бұқаралық жарыстарға 40 млн.-нан астам адам қатысты. Қазақстан спортшылары [[1956]] ж. [[КСРО]] халықтарының
I -жазғы спартакиадасында жалпы командалық 13-орын алған болса, соңғы төрт спартакиада ([[1975]], 1979, 1983, [[1986]]) жалпы командалық есепте 6-орынға ие болды. [[1956]]-91 жылдар арасында [[КСРО]] халықтарының 10- смартакиадасы өткізілді. [[КСРО]] тарағаннан кейін спартакиадалар өткізілмеді.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Спорт]]

Спарринг

2014-05-18T14:50:29Z

Yesnazarova: уикилендіру

[[Сурет:Sparring_dao_gun.jpg|thumb|right|]]'''Спарринг''' — жұптасып жаттығу. Серіктестер, бәсекелестікке ынталануы үшін, шеберлігі мен күйі жөнінен тең болуы тиіс. Жүзудегі спаррингте мысалы, серіктестер қатар жолмен жүзе алады және олардың бәсекелестігінде ондаған жаттығу км.- нің бірқалыптығы белгісіз болады. Соңғы уақытта спарринг серіктестің орнына ''"механикалық"'' немесе ''"электронды"'' көшбастаушы қолданыла бастады. Спортшының алдында немесе онымен қатар жаттықтырушы белгіленген шапшаңдықпен электр тізбегімен берілетін жарық белгісі немесе ашық түсті жолауша жылжып отырады. Сөйтіп, спортшы жоспарлы түрде белгіленген нәтижеге жақындайды.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>
{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Спорт]]

Сан есімнің емлесі

2014-05-17T07:02:31Z

Yesnazarova: уикилендіру

Сан есім емлесі сөйлемдердегі сан есімнің сауатты жазылуын қамтамасыз етеді. Бұл қарапайым ережелерді білу - заманауи адамның парызы.

'''Сан есімнің емлесі:'''
*Күрделі сан есімнің әр сыңары бөлек жазылады. Мысалы: жүз бір, жиырма бесінші, бір мың тоғыз жүз сексен бес т. б.
*Цифрмен таңбаланатын дара және күрделі сан есімдерге жалғанатын жалғаулар дефис (-) арқылы жазылады. Мысалы: Ол 25-ке толды, мен 6-дан 7-ге көштім. т. б.
*Реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе, -ыншы, -інші, -ншы, -нші жұрнағының орнына дефис (-) жазылады да, рим цифрымен берілсе дефис қойылмайды. Мысалы: 5-класс, 23-қатар, 105-мектеп, бірақ X класс, XX ғасырдағы әдебиет, III том т. б.
*Күн, жыл аттарымен тіркесіп келген реттік сан есімдер араб цифрымен берілсе де, дефис жазылмайды. Мысалы: 1992 жыл 7 қазан, 8 наурыз, 1945 жыл т. б.
*Екі, алты, жеті деген сандарға болжалдық сан есімнің -ау, -еу жұрнағы жалғанғанда, түбірдін соңғы қысаң ы, і дыбыстары түсіп қалады. Мысалы екі — екеу, алты — алтау, жеті — жетеу:
*Болжалдық сан есімдер цифрмен жазылғанда, оларға жалғанатын қосымшалар дефис (-) арқылы жазылады. Мысалы: ІОО-деген, 1000-дап, сағат 5-терде т. б.
*Болжалдық сан есімдердің қосарлану арқылы жасалған түрлері сөзбен жазылса да, цифрмен жазылса да, арасына дефис қойылады. Мысалы: қырық-елу уй, 40—50 уй т. б.
*Болжалдық сан есім жасайтын шамалы, шақты, қаралы, тарта, жуық, таман, жақын, сондай-ақ бөлшектік сан есім жасайтын жарты, жарым, ширек сөздері өздері тіркескен сандардан сөзбен берілсе де, цифрмен берілсе де бөлек жазылады. Мысалы: мың қаралы, 100 шамалы, елуге тарта, 40-қа таман, он бір жарым, 2 жарты, бір ширек т. б.
*Қосарланып айтылған топтау сан есімдері сөзбен берілсе де, цифрмен берілсе де дефис (-) арқылы жазылады. Мысалы: он-он-нан, 10—15-тен, 20—20-дан т. б.
*Есептік сан есім, реттік сан есім, жинақтық сан есімдер зат есімше септеледі.

[[Санат:Қазақ тілі]]