Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Шора батыр

2023-10-29T12:01:55Z

Yerzayan 94:

'''Шора батыр''' ([[Татар тілі|тат]]. Чура Наррәң углы, Чура батыр<ref>Татарша толы дастанды оқу https://edebiyatmirasi.jimdofree.com/d%C9%99stannar/%C3%A7ura-bat%C4%B1r-xik%C9%99y%C9%99te/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190115075716/https://edebiyatmirasi.jimdofree.com/d%C9%99stannar/%C3%A7ura-bat%C4%B1r-xik%C9%99y%C9%99te/ |date=2019-01-15 }}</ref>, [[Қырымтатар тілі|қырым]]. Çora batır) – аңыз, ертегі үлгісіндегі қаһармандық жыр кейіпкері. Шора батыр жөніндегі жыр [[Румыния]], [[Түркия]], [[Қырым]], [[Қазан]] татарлары, ноғайлар, қарақалпақтар, башқұрттар, чуваштар, қырғыздар арасында да кең тараған.

Қазақтар арасында «Шора Батыр» жыры [[Батыс Қазақстан]] мен [[Оңтүстік Қазақстан]] аймағында айтылған. Қазақ нұсқаларының мазмұны алуан түрлі: батыс нұсқаларының тарихилық сипаты басым болса, оңтүстіктегі нұсқалар көркемдігімен ерекшеленеді. «Шора Батыр» Арал маңында да жырланған, бұл үлгілер оңтүстік жырларына көбірек ұқсайды. Батыс Қазақстандағы нұсқаларда бас қаһарман мерт болса, оңтүстіктегі нұсқалар бақытты финалмен бітеді.

Жырда қарт Нәріктің баласыздығы, басынан өткен қиыншылықтары, Шораның ғажайып туылуы, ер жетуі, өзі жоқта ата-анасына зорлық қылған Әлі биді кездейсоқ өлтіруі, соның себебінен Қазан қаласына кетуі; Қазанға келген басқыншы жаумен соғысуы, ерліктері айтылады. Бұл оқиғалық желі «Шора Батырдың» барлық нұсқаларында кездеседі. Кейбір нұсқаларда Шораның олжаға келген жау қызынан туған өз ұлымен соғысқаны баяндалады. Шығармадағы оқиғалар мен кейіпкерлердің көбінің тарихи негіздері бар.

Бас қаһарманның тарихи түп тұлғасы – орыс жылнамаларында аты кездесетін [[Шора Нәрікұлы|Чура (Чюра) Нарикович]] деген кісі. Ол Қазан қаласын орыс басқыншыларынан қорғауда көп ерлік көрсеткен. Қазан хандығы үшін болған саяси күресте белсенді қызмет атқарып, ішкі саяси ахуалы шиеленісті күйде тұрған хандықтың жағдайын жақсартуға, бейбітшілік орнатуға үлкен еңбек сіңірген.

«Шора Батыр» жырының жариялану, зерттелу тарихы 19 ғасырдың орта кезінен басталды. Қазақ даласына жер аударылған поляк қайраткері Б.Зелесский Мырзақай деген кісіден жазып алған нұсқаны 1857 ж. поляк тілінде жариялады. 1884 ж. [[Мұхамбетнәжіп Әлиакбарұлы]] Қазан қаласында «Шора Батырдың» бір нұсқасын кітап етіп шығарған. 1895 ж. Ә.Диваев Майлықожа ақыннан жазып алған прозалық нұсқаны орыс тілінде бастырған. М.Әлиакбарұлы нұсқасын редакциялаған Төрткүл болысының қарақалпағы Ермұхамед Нығметуллин үлгісін [[Әубәкір Ахметжанұлы Диваев|Ә.Диваев]] бастырады (1917, 1920, 1922). Кеңес дәуірінде бұл нұсқа С.Сейфуллин, С.Мұқановтар тарапынан өңделіп жарияланды. «Шора Батыр» жөнінде ең алғаш ғылыми пікір айтқан [[Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы|Ш.Уәлиханов]] болды. «Шора Батыр» жырының Кеңес дәуіріндегі зерттелу тарихы екі кезеңнен тұрады: 1947 жылғы Қазақстан КП ОК-інің ұлттық мұраларға қарсы бағытталған қаулыларына дейінгі және 70 жылдардан кейінгі зерттелу кезеңдері. «Шора Батыр» туралы П.А. Фалев, Мұқтар Әуезов, Сәкен Сейфуллин, Қ.Жұмалиев, [[Сәбит Мұқанұлы Мұқанов|С.Мұқанов]], [[Бейсенбай Кенжебаев |Б.Кенжебаев]], [[Орлов|А.С. Орловтар]] зерттесе, екінші кезеңде Р.Бердібай тың ғылыми әдістеме тұрғысынан қарастырды. Ғалым Ә.Оспанұлы мен әдебиет сыншысы Т.Тоқбергенов те «Шора Батырдың» қайта зерттелуіне үлес қосты.

1998 ж. жыр бойынша екі кандидат диссертациясы қорғалды. «Шора Батыр» Оңтүстік Қазақстанда ерте кезден жырланған. Тарихи негізі Қырым және Қазан хандықтары мен Орыс мемлекеті арасындағы оқиғаларда жатқан жырды [[Оңтүстік Қазақстан]] өлкесіне 16 ғасырдың орта тұсында Еділ бойынан [[Түркістан (қала)|Түркістан]], [[Сығанақ]] қалалары төңірегіне қоныс аударған қоңырат тайпаларының үлкен бір бөлігі алып келген деуге негіз бар. Бұл этникалық топ қазіргі қарақалпақтар мен қазақтар құрамындағы қоңырат тайпаларының қомақты бөлігін құрайды. «Шора Батырдың» қарақалпақтардағы және [[Оңтүстік Қазақстан]]дағы нұсқаларының өте ұқсас болуының басты себебі осында. 19 ғасырдың соңында Қаратау атырабына қоныс тепкен тама руының «Шора Батырдың» бұл өлкеде көп айтылуына үлкен ықпалы болған.

Тама руының өкілдері Шораны өз бабалары деп есептейді. Оңтүстік өңірінде жырды Майкөт, Құлыншақ ақындар жырлаған, Молда Мұса жыр желісін өз өңдеуі бойынша хатқа түсірген. Орысша да, ескіше де сауатты ақын көне басылымдар негізінде Шораның өз ұлымен соғысу оқиғасын дамыта жырлап, жырға 2-бөлім етіп қосқан, бірақ ол аяқталмай қалған. Осы нұсқаның алғашқы бөлімі қолжазба түрінде оңтүстік өлкесінде кең тараған. [[Майкөт Сандыбайұлы]] жырлаған үлгі де хатқа түсіп, Ә.Диваев тарапынан орысшаға аударылған. Ол [[Мәскеу]] мемлекеттік музейінде сақтаулы тұр. Аударманың түпнұсқасы қайда екенін белгісіз. Бірақ [[Жетісу]] өлкесінде тараған қолжазба нұсқалардың осы түпнұсқадан негіз алғаны байқалады.

Қырғыздар арасында жырланған жыр түрлері де Майкөт пен Құлыншақ ақындар айтқан нұсқалардан бастау алған. Майлықожаның қара сөз түрінде айтқан үлгісінің негізі Құлыншақ нұсқасында жатуы мүмкін. «Шора Батырдың» Құлыншақтан үйреніп, [[Жамбыл Жабайұлы|Жамбыл]] да жырлаған. «Шора Батырдың» оңтүстіктегі нұсқалары көп өзгеріске түскен. Оларға осы өлкеге жақсы таныс жер-су, кісі есімдері көп енгізілген. Сондай-ақ жыр оңтүстікте бұрыннан айтылып келе жатқан «Алпамыс батыр» эпосымен өзара ықпалдасуға (контаминация) түскен. <ref>Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы</ref>

[[Шора батыр]], Шора батыр [[Ер шора]] Кіші жүз Жетіру тайпасынан Тама руынан. Ақтөбе облысы, Атырау облысы, Батыс Қазақстан облысы, Қарағанды облысы, Қызылорда облысы, Маңғыстау облысы, Жамбыл облысы және Түркістан облыстарында Шора батырдың тікелей ұрпақтары бар.<ref>Қырымның қырық батыры жыры, Шежіре</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қырымның қырық батыры]]
[[Санат:Қазақ батырлары]]

Тахауи Ахтанов

2022-11-05T16:57:09Z

Yerzayan 94:

{{Жазушы|Есімі=Тахауи Ахтанов|Суреті=Tahauiahtanov.jpg|Суреттің аты=Тахауи Ахтанов|Туған күні=25.10.1923|Қайтыс болған күні=25.09.1994|Туған жері=[[Ақтөбе облысы]], {{туғанжері|Шалқар ауданы|Шалқар ауданында}}, [[Шетырғыз]] ауылы|Қайтыс болған жері={{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}|Азаматтығы=[[КСРО]]<br>[[Қазақстан]]|Мансабы=[[Жазушы]], [[Драматургия|драматург]]|Шығармалардың тілі=[[Қазақ тілі]]|Дебюті=[[1940]] жылдар}}
'''Тахауи Ахтанов''' (1923—1994) 25 қазанда [[Ақтөбе облысы]]ның [[Шалқар ауданы]], [[Шетырғыз]] ауылында туған.

[[Әлімұлы]] тайпасының [[Шекті]] руынан шыққан.<ref>{{Cite web|lang=ru-RU|url=http://www.shalkar-muzei.kz/2020/07/05/145/|title=Шекті Тілеу батыр Айтұлы — "Шалқар ауданының тарихи — өлкетану музейі" КММ|access-date=2021-09-17}}</ref>

1940 жылы [[Абай]] атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтына оқуға түседі. Екінші курста оқып жүргенде өзі сұранып майданға аттанады. Алғашқы әдеби көркем шығармалары [[өлең]], очерк түрінде майдан газеттерінің беттерінде жарияланды. 1948 жылы [[әскер]] қатарынан босағаннан кейін, әдеби еңбекпен айналысады. Алғашқы өлеңдері "Жастар дауысы" деп аталатын ұжымдық жинақта жарық көрді. Осы кезде оның әдеби-сын мақалалары молырақ басылып, алғашқы монографиялық зерттеу еңбегі жарияланды. Әйтсе де, жазушының өнімді де жемісті еңбек еткен жанрлары - [[проза]] мен [[драматургия]].<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса — Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref>

[[Баспасөз]] бетінде алғаш жарық көрген әңгімесі - "[[Күй аңызы]]". 1956 жылы "Қаһарлы күндер" атты романы жарық көрді. "Дала сыры" повесі үшін (өңделіп, толықтырылып, "Боран" романына айналды) авторға 1966 жылы Қазақ КСР-нің Абай атындағы Мемлекеттік сыйлығы берілді. 1968 жылы жазылған "Сәуле" драмасы, одан кейінгі "Боран", "Ант", "Әке мен бала" драмалары да қазақ сахнасының өміршең туындыларына айналды. "Махаббат мұңы", "Күтпеген кездесу" драмалары, "Арыстанның сыбағасы", "Күшік күйеу" комедиялары қазақ, орыс және туысқан халықтар сахнасында көрінді. А.Н. Толстойдың "Азапты сапарда" трилогиясын, М. Горькийдің әңгімелерін қазақ тіліне аударды.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref>

"Көркем әдебиет" баспасында редактор, бөлім меңгерушісі, киностудияда сценарий бөлімінің бастығы. "Әдебиет және искусство" - "Жұлдыз" журналының редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, көркемөнер бас басқармасының бастығы, республикалық кітап палатасының директоры сияқты жауапты қызметтер атқарды.

II дәрежелі Отан соғысы орденімен, екі рет Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет Белгісі" ордендерімен марапатталған. Қаламгерге Қазақстанның Халық жазушысы атағы берілген.<ref>Тарихи тұлғалар. Танымдық - көпшілік басылым. Мектеп жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – Алматы. “Алматыкітап баспасы”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref><ref>“ Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

1997 жылы [[Ақтөбе]] қаласындағы [[Т. Ахтанов атындағы Ақтөбе облыстық драма театры|драма театрына]] жазушының есімі берілді.<ref>[https://sputniknews.kz/spravka/20190310/9537822/Takhaui-Akhtanov-atyndagy-drama-teatry.html Тахауи Ахтанов атындағы драма театры] Sputniknews.kz сайтында</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
* [https://adebiportal.kz/kz/authors/view/1272 Тахауи Ахтанов] Adebiportal.kz сайтында
* [http://anatili.kazgazeta.kz/?p=15607 Ахтанов ақиқаты] — «Ана тілі», 29.09.2013

{{Тахауи Ахтанов шығармалары}}

[[Санат:Қазақ жазушылары]]

{{bio-stub}}