Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Іле Алатауы ұлттық паркі

2016-08-05T22:27:06Z

Wieralee: (GR) File renamed: File:BAO June.JPG → File:Big Almaty Lake (Bolshaya Almatinka) in June.jpg File renaming criterion #2: To change from a meaningless or ambiguous name to a name that describes what t...

{{Қорық аймақ
| name = Іле-Алатау ұлттық паркі [[Сурет:Big Almaty Lake (Bolshaya Almatinka) in June.jpg|300px|Большое Алматинское озеро в июне]]
| iucn_category = II
| image = Kazakhstan locator blank.svg
| caption =
| locator_x = 225
| locator_y = 115
| location = {{Қазақстан байрағы}} [[Қазақстан]], [[Алматы облысы]]
| lat_degrees = 43
| lat_minutes = 04
| lat_seconds = 00
| lat_direction = N
| long_degrees = 77
| long_minutes = 10
| long_seconds = 00
| long_direction = E
| area = 199 703 [[га]]
| established = [[1996]] жылдың [[ақпанның 22]]
| governing_body = Орман және аңшылық шаруашылығы комитеті
| world_heritage_site =
| website = [http://ile-alatau.kz/ ile-alatau.kz]
}}
[[Сурет:Горы 414.jpg|thumb]]''' Іле-Алатауы ұлттық табиғи саябағы''', [[Іле Алатауы]]ның әсем [[ландшафт]]арын қорғау, өсімдік жамылғысы мен жануарлар әлемін сақтау, [[туризм]]ді дамыту мақсатында ұйымдастырылған. 1996 ж. [[Алматы облысы]] [[Қарасай]], [[Талғар]], [[Еңбекшіқазақ]] аудандарының аумағында орналасқан [[Қаскелең]], [[Пригород]], [[Түрген]] орман ш-тарының негізінде құрылған. Орт. – Таусамалы а. Ауданы 202 мың га, ол Алматы қ-нан оңт-ке қарай Іле Алатауының (Тянь-Шань) солт. беткейінде, батыста [[Шамалған]] өз., шығыста Түрген өз-нің аралығындағы ұзындығы 120 км, ені 30 – 35 км аймақты алып жатыр. Оның құрамына [[4-Ақсай]], [[Медеу]], [[Талғар]] және [[Түрген]] орман ш. аумағындағы аласа, орташа және биік тау ландшафтары енеді. Климаты биіктік белдеулер бойынша өзгереді: тау етегіндегі далалық белдеу ылғалды, жазы құрғақ әрі ыстық, қысы жылы, қары жұқа; аласа және орташа тау аймағы ылғалды әрі ыстық; [[альпі]] және [[субальпі]] шалғындары белдеуінде ылғалд. өте жоғары. Орт. жылдық жауын-шашын мөлш. 550 – 600 мм. Саябақ теңіз деңгейінен 600 – 4540 м биіктікте орналасқан. Ең биік шыңы – Конституция (4540 м) және Қазақстанның 25 жылдығы шоқысы (4494 м). Ең үлкен мұздық – [[Дмитриев мұздығы]] (ауданы 17 км²). [[Түрген]], [[Есік]], [[Талғар]], Кіші және Үлкен Алматы, [[Қарғалы]], [[Ақсай]], [[Қаскелең]] өзендері ағып өтеді. Олардың бастауларында моренді көлдер бар, көпшілігі маусым айында суға толып, қысқа қарай тартылып қалады. 2500 м биіктікте Үлкен Алматы көлі орналасқан, оның ауданы 1 км² , тереңд. 39,3 м. Үлкен Алматы өз-нің су алабында орналасқан радонды Алмаарасан және кремнийлі-термалды [[Горельники]] мен [[Таутүрген]] бастаулары бар. Жері негізінен қара топырақты. Саябақтың флорасында 1 мыңнан астам өсімдік түрі бар, оның 500-ден астамы жапырақты орман, 400-ден астамы – қылқан жапырақты орман алқаптарында өседі. Бұл өсімдіктердің 36 түрі Қазақстанның [[Қызыл кітап|“Қызыл кітабына”]] тіркелген (мыс., Алматы кекіресі, [[Сиверс]] алмасы, [[Мушкетов]] түйесіңірі, т.б.). Қоректік өсімдіктерден: [[Тянь-Шань]] сұлыбасы, шалғын қоңырбас, беде, сиыржоңышқа, т.б.; илік – қымыздық, рауғаш, таран, т.б.; дәрілік – түймешетен, өгейшөп, шырғанақ, бақбақ, т.б.; эфирлі-майлы – [[аюбалдырған]], [[арша]], [[жусан]], т.б.; жеміс-жидектерден – [[өрік]], [[алма]], [[таңқурай]], [[бүлдірген]], [[бөріқарақат]], [[долана]], т.б. өседі. Жануарлар әлемі де өте бай. Омыртқасыздардың 8 класқа бірігетін 2 мыңнан астам түрі белгілі. Барылдауық қоңыздардың 252, стафилинидтердің 180, жапырақ жегіштердің 102, күндізгі көбелектердің 145, жарғаққанаттылардың 110, қазғыш жабайы аралардың 97, құмырсқалардың 33, шаншарлардың 30 түрі анықталған. Омыртқасыздардың 24 түрі (мыс., Түркістан туркомиласы, әшекейленген жүйрік қоңыз, шығыс ахраноксиясы, Іле хош иісті отын кескіш қоңызы, т.б.) Қазақстанның “Қызыл кітабына” тіркелген. Омыртқалы жануарлардың 245 түрі, олардың 8 түрі балықтар; 4-еуі – қосмекенділер; 8-і – бауырымен жорғалаушылар; 178-і – құстар; 47-сі – сүтқоректілер. Бұлардың ішінде [[балықтар]]дың 4, [[қосмекенділер]]дің 2, [[құстар]]дың 11, [[сүтқоректіл]]ердің 7 түрі Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Саябақ аумағында [[Талқыз]] және Түрген ескі қалашықтарының орны сақталған. Түрген шатқалында ертедегі темір дәуірінің зираттары мен Есік өз-нің бойында сақ қорғандары бар. Бутаков сарқырамасы, реликті мүк басқан Шыңтүрген шыршалары да табиғат ескерткіштері болып саналады. Соңғысында мүк астында, 30 – 40 см тереңдікте қалыңд. 2 – 3 м болатын мәңгі мұз қабаты бар. Әсем табиғаты, алуан түрлі флорасы мен фаунасы бар саябақтың қоршаған ортаны қорғауда алатын орны ерекше.
{{Қазақстан ЕҚТА-лары}}<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Қазақстан ұлттық парктері]]
[[Санат:Алматы облысы]]

Дмитриев мұздығы

2016-08-05T22:27:05Z

{{Мұздық
| Атауы = Дмитриев мұздығы
| Шынайы атауы =
| Сурет =
| Сурет атауы =
| Түрі = Қазаншұңқыр типтес мұздық
| Орналасуы = {{KAZ}}, [[Іле Алатауы]]
|lat_dir =N |lat_deg = 42|lat_min = 59|lat_sec =2
|lon_dir =E |lon_deg = 77|lon_min = 7|lon_sec = 39
| Позициялық карта = Қазақстан
| Аумағы = 17
| Ұзындығы = 5,7
| Қалыңдығы =
| Күйі =
}}

[[File:Big Almaty Lake (Bolshaya Almatinka) in June.jpg|thumb| alt=A.| Мұздық орналасқан Іле Алатауы.]]
'''Дмитриев мұздығы ''' – [[Іле Алатауы]]ның солтүстік беткейіндегі ең ірі қазаншұңқыр типтес мұздық, [[Іле]] алабындағы [[Талғар]] өзенінің бастауында. Мұздық [[1936 жыл|1936]] жылы алғашқы зерттеуші және белгілі өлкетанушы С.Е.Дмитриевтің есімімен аталды.

== Аумағы ==
Мұздық солтүстікке қарай созылып жатыр, ұзындығы 5,7 км, ауданы 17 км2, көлемі 1,9 км3. Фирн сызығы 3940 м биіктікте. Мұздықтың циркі қысқа сілемдермен 8 камераға бөлінген. Дмитриев мұздығы жылына 10 м мөлшерінде шегінуде. <ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref>

== Сыртқы сілтемелер ==
http://wikimapia.org/2504111/ru/Ледник-Дмитриева-Dmitriev-glacier

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан мұздықтары]]
[[Санат:Іле Алатауы]]

Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі

2016-08-05T22:27:05Z

[[Ұлттық парк|Мемлекеттiк ұлттық табиғи парк]] — ерекше экологиялық, ғылыми, тарихи-мәдени және рекреациялық құндылығы бар мемлекеттiк табиғи-қорық қорының бiрегей табиғи кешендерi мен объектiлерiнiң биологиялық және ландшафтық саналуандығын сақтауға, оларды табиғат қорғау, экологиялық-ағартушылық, ғылыми, туристiк және рекреациялық мақсаттарда пайдалануға арналған табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесi бар [[ерекше қорғалатын табиғи аумақ]].

[[Қазақстан]]да қазіргі уақытта 10 [[ұлттық парк]] ұйымдастырылған.

== Ұлттық парктер тізімі ==
Кестеде ұлттық парктер құрылған уақытына сәйкес келтірілген.

{| class="wikitable" style="text-align: center"
|- bgcolor="#cccccc"
! width=3 %|#
! width=15 %|Сурет
! width=37 %|Атауы
! width=10 %|Құрылған жылы
! width=10 %|Көлемі, га
! width=15 %|Орналасқан жерi
|-
| '''1'''
| [[Сурет:Landscape_of_Bayanaul_2.jpg|150px]]
| [[Баянауыл ұлттық паркі|Баянауыл мемлекеттік ұлттық табиғи паркі]]
| 1985
| 68 453
| [[Павлодар облысы]]
|-
| '''2'''
| [[Сурет:Big Almaty Lake (Bolshaya Almatinka) in June.jpg|150px]]
| [[Іле Алатауы ұлттық паркі|Іле Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі]]
| 1996
| 199 703
| [[Алматы облысы]]
|-
| '''3'''
| [[Сурет:Altynemel dune.jpg|150px]]
| [[Алтынемел мемлекеттік ұлттық саябағы|«Алтынемел» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі]]
| 1996
| 161 153
| [[Алматы облысы]]
|-
| '''4'''
|
| [[Көкшетау (ұлттық парк)|«Көкшетау» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі]]
| 1996
| 182 076
| [[Ақмола облысы]] және [[Солтүстік Қазақстан облысы]]
|-
| '''5'''
| [[Сурет:Каркаралинский заповедник.JPG|150px]]
| [[Қарқаралы ұлттық паркі|Қарқаралы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі]]
| 1998
| 112 120
| [[Қарағанды облысы]]
|-
| '''6'''
| [[Сурет:Burabai.jpg|150px]]
| [[Бурабай (ұлттық парк)|«Бурабай» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі]]
| 2000
| 129 935
| [[Ақмола облысы]]
|-
| '''7'''
| [[Сурет:Kazakhstan Altay.jpg|150px]]
| [[Катонқарағай ұлттық паркі|Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі]]
| 2001
| 643 477
| [[Шығыс Қазақстан облысы]]
|-
| '''8'''
| [[Сурет:IMG 7431-Sharyn canyon.jpg|150px]]
| [[Шарын ұлттық паркі|Шарын мемлекеттік ұлттық табиғи паркі]]
| 2004
| 127 050
| [[Алматы облысы]]
|-
| '''9'''
|
| [[Сайрам-Өгем ұлттық паркі|Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркі]]
| 2006
| 149 053
| [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]
|-
| '''10'''
| [[Сурет:IMG 9366-Kaindy-e.jpg|150px]]
| [[Көлсай көлдері (ұлттық парк)|«Көлсай көлдері» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі]]
| 2007
| 161 045
| [[Алматы облысы]]
|-
| '''11'''
|
| [[Жоңғар Алатауы ұлттық паркі|Жоңғар Алатауы мемлекеттік ұлттық табиғи паркі]]
| 2010
| 356 022
| [[Алматы облысы]]
|-
| '''12'''
|
| [[Бұйратау (ұлттық парк)|«Бұйратау» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі]]
| 2011
| 88 968
| [[Ақмола облысы]] және [[Қарағанды облысы]]
|}

== Ұлттық парктер орналасуы картасы ==
{{Location map+|Kazakhstan|width=600|float=center|caption=Қазақстан ұлттық парктері|places=
{{Location map~|Kazakhstan|lat_deg=50|lat_min=49|lat_sec=00|lon_deg=75|lon_min=40|lon_sec=00|position=left|label=1}}
{{Location map~|Kazakhstan|lat_deg=43|lat_min=04|lat_sec=00|lon_deg=77|lon_min=10|lon_sec=00|position=left|label=2}}
{{Location map~|Kazakhstan|lat_deg=44|lat_min=20|lat_sec=00|lon_deg=78|lon_min=26|lon_sec=00|position=left|label=3}}
{{Location map~|Kazakhstan|lat_deg=52|lat_min=57|lat_sec=00|lon_deg=69|lon_min=07|lon_sec=00|position=left|label=4}}
{{Location map~|Kazakhstan|lat_deg=49|lat_min=25|lat_sec=00|lon_deg=75|lon_min=25|lon_sec=00|position=left|label=5}}
{{Location map~|Kazakhstan|lat_deg=53|lat_min=05|lat_sec=00|lon_deg=70|lon_min=18|lon_sec=00|position=left|label=6}}
{{Location map~|Kazakhstan|lat_deg=49|lat_min=10|lat_sec=00|lon_deg=85|lon_min=36|lon_sec=00|position=left|label=7}}
{{Location map~|Kazakhstan|lat_deg=43|lat_min=21|lat_sec=00|lon_deg=79|lon_min=04|lon_sec=00|position=right|label=8}}
{{Location map~|Kazakhstan|lat_deg=41|lat_min=57|lat_sec=00|lon_deg=70|lon_min=03|lon_sec=00|position=left|label=9}}
{{Location map~|Kazakhstan|lat_deg=42|lat_min=56|lat_sec=00|lon_deg=78|lon_min=24|lon_sec=00|position=bottom|label=10}}
{{Location map~|Kazakhstan|lat_deg=51|lat_min=20|lat_sec=00|lon_deg=73|lon_min=20|lon_sec=00|position=left|label=12}}
}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://kz.government.kz/docs/p061074.htm «Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тiзбесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы]

{{Қазақстан ЕҚТА-лары}}

[[Санат:Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары]]
[[Санат:Қазақстан ұлттық парктері| ]]
[[Санат:Қазақстан бойынша тізімдер]]

Үлкен Алматы көлі

2016-08-05T22:27:05Z

{{Көл
|Аты = Үлкен Алматы көлі
|Көлдің-суреті = Big Almaty Lake (Bolshaya Almatinka) in June.jpg
|Сурет-тақырыбшасы = Үлкен Алматы көлі [[Маусым]]да
|Сурет-тереңдігі =
|Сурет-тереңдігіне-тақырыбша =
|Орналасуы = [[Орталық Азия]] [[Қазақстан]] [[Іле Алатауы]]
|Координаттары = {{Coord|43|N|76|E|type:waterbody_scale:5000000|display=inline,title}}
|Бассейн-елдері = {{KAZ}}
|Көлдің-түрі =
|Құятын-өзендер = Үлкен Алматы
|Шығатын-өзендер = Үлкен Алматы
|Су кездері =
|Ауданы = 1,12 км²
|Ұзындығы = 1,6 км
|Ені = 0,7 км
|Бет-ауданы =
|Су көлемі =
|Орташа-тереңдігі = 25 км
|Тереңдігі = 38 км
|Аралдар =
|Деңгейі = 2511 м
|Қала =
}}

[[Сурет:Большое Алматинское Озеро. Весной.jpg|200px|right|thumb|Үлкен Алматы көлі көктемде]]
'''Үлкен Алматы көлі''' — [[Іле]] өзенінің саласының бірін жанай өтетін оңтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 154 шақырымға созылған, [[Іле Алатауы]]ндағы көл. Үлкен Алматы көлі [[Алматы]] қаласынан оңтүстікке қарай 28,5 км қашықтықта, теңіз деңгейінен 2497 |м биіктікте [[Үлкен Алматы (өзен)|Үлкен Алматы]] өзенінің аңғарында орналасқан. Мұздық суымен нәрленетін көл 500 м ендікте 1 шықырым ұзындыққа созылады. Ең жоғары температурасы 12,8°С-қа жетеді. Көл кең алқаптың соңына орналасқан және алқаптың ежелгі мұздығының шеткі үйінділерінен құралған. [[Ауа райы]]ның салқын болуына орай, бұл жерде тау беткейлеріндегі адамдар мен жануарларды мазалайтын шыбын да, маса да жоқ.

== Климаты ==
Климаты қоңыржай континентік, жазы салқын болады, көп жаңбыр жауады. Ал, қыста суық болады және көл мұздайды. Орташа жауын-шашын 1500 мм. Орташа су температурасы + 4,7°. Бұл жерде [[арша]], [[Тянь-Шань шыршасы]], [[қарағай]] өседі. Rөлдің арғы бетінен қаланың кез келген нүктесінен көрінетін негізгі үш шың — Көлді (4110 м), Кеңес (4317 м), [[Үлкен Алматы шыңы|Үлкен Алматы]] (3681 м) мен мұндалайды.

== Көл аумақтарына рұқсат етiлмейдi ==
[[Сурет:Большое Алматинское Озеро в декабре.JPG|200px|left|thumb|Үлкен Алматы көлі қыста]]
* табиғи нысандарды, тарих, мәдениеттiң ескерткiштерiн жою, бұзу;
* суаттар және топырақтарды ластау;
* тұрмыстық қалдықтармен аумақты ластау;
* өз бетiмен аң, балық аулау, ұяларды, құмырсқа илеулерiн ойсырату;
* ағаштарды өз бетiмен заңсыз кесу және сындыру;
* от жағу;
* әдемi гүлдеген және дәрiлiк өсiмдiктердi жинау;
* саңырауқұлақ, жидек, жемiстердi рұқсатсыз жинау;
* өз бетiмен мал бағу және пiшен шабу;
* үй жануарларымен жүру (иттер, мысықтар);
* туристтiк тұрақтардың құрылымы орындардан тыс әдейi апарылған
* тастағы жазуларды, қанды ағаштарға ұру
* рұқсатсыз ғылыми, iзденiс жұмыстарын жүргізу;
* орынға баратын арнайы жолдарды машиналардың өз бетінше айналып өтіп, баруы. <ref>[[Қазақ энциклопедиясы]]</ref>
[[Сурет:Үлкен Алматы көлі 1.jpg|thumb|center|800px|Үлкен Алматы көлі (маусым, 2015)]]
[[Сурет:Stamp of Kazakhstan 540.jpg|left|thumb|Пошта маркасы 2005]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{kz-geo-stub}}

[[Санат:Алматы облысы көлдері]]

Митченко Никита

2016-07-09T11:01:21Z

Wieralee: (GR) File renamed: File:Eternal fire.jpg → File:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg File renaming criterion #2: To change from a meaningless or ambiguous name to a name that d...

[[File:Eternal Flame World War II monument. Almaty, Kazakhstan.jpg|thumb|alt=A.|Алматыдағы 28 панфиловецтерiнiң монументi]]
'''Митченко''' Никита Андреевич (1913, қазіргі [[Аршалы ауданы]] Владимиров ауылы– 1941, Мәскеу облысы Волоколам ауданы Дубосеково разъезі) – [[28 панфиловшы-батырлар]]дың бірі, [[Кеңес Одағы]]ның батыры ([[1942]], қаза тапқаннан кейін). Еңбек жолын туған ауылында бастаған. [[1936]] жылы жанұясымен Үштөбе қаласына (қазіргі [[Алматы облысы]] ) көшіп барып, темір жол ст-ның сауда базасында жүк тасушы болып жұмыс істеген. [[1941]] жылы өз еркімен майданға аттанып, 1075-[[атқыш]]тар полкі 4-ротасының құрамында ұрыстарға қатысқан. Дубосековоны қорғау кезіндегі ұрыста қаза болған. Нелидово деревнясындағы (Мәскеу облысы ) бауырластар зиратына жерленген. Аршалы кентіндегі көшеге, Владимировтегі орта мектепке Митченко есімі беріліп, [[Үштөбе]] қаласында ескерткіш-бюст орнатылған.
==Дереккөздер==
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Кеңес Одағының батырлары]]

{{stub}}