Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Жазу

2017-02-20T15:49:37Z

Wenislawski: /* Дыбыстық жазу */

[[Сурет:US Navy 040607-N-5362A-029 A mourner writes her condolences on a memory board for former President Ronald Reagan at the gate of the Ronald Reagan Presidential Library in Simi Valley, Calif.jpg|200px|thumb|right]]

'''Жазу''' — адамның ой-пікірін, басқа адамға хабарлап айтқысы келген сөзін, мағлұматын таңбалар арқылы жеткізуді қамтамасыз ететін белгілер жүйесі. Оның алғашқы нұсқалары өте ерте заманда жасалды. Жазу қатынас құралы ретінде пайдаланылған суреттер мен шартты белгілерден кейін пайда болған. Өз ойын басқаға жеткізу үшін адамдар әуелде заттың өзін пайдаланды. Мысалы, кеткен бағытын көрсету үшін жолға бұтақ тастаған. Кейін осы мақсатпен ағашқа садақтың оғын қадап кеткен. Ойды зат арқылы білдіру үрдісі ежелгі замандарда тайпалар арасындағы елшілік қарым-қатынастарда да пайдаланылған. Үндістер соғысатынын хабарлау үшін қарсы жаққа айбалта жіберетін болған. Елші оны әкеліп жерге қояды, егер жау жақ оны көтерсе — соғысуды мақұлдағаны. Кейін мұндай рәміздік зат орнына таңбалар бедерленген бұйымдар қолданылған. Осылайша алғашқы Ж. пайда болған. Адамдар алғашқы жазу құралы ретінде саз балшықтан жасалған тақтаны, ағаштың қабығын, т.б. пайдаланған. Жазу жүйесі таңбалардың жиынтығынан құралған. Ол таңбалар тұтас хабарды, не сөзді, не буынды, не дыбысты белгілейді. Әр таңбаның графикалық формасы, белгілі бір мағынасы болады.

Толығырақ...
Алғашқы қоғамда ежелгі адамдар жартастарға, ағаштарға, тастарға аңшылықтың, адамдардың кескіндерін бейнелеген. Мұндай суретті хаттарды ғалымдар пиктография деп атайды. Уақыт өте келе, суреттер сөз мағынасын білдірген түрлі белгілермен ауысты. Бірте-бірте ойлаудың дамуы символдардың артына сөз жасыруға алып келді. Осылайша жазу пайда болды.
Ежелгі Египетте пиктографиялық суреттер сына жазуымен ауыстырылды. Египеттіктер жазу үшін ұғым ғана емес, дыбысты та білдіретін белгілерді пайдаланғандардың алғашқысы болды. Египеттіктерден бөлек, белгі-иероглифтерді қытайлықтар, олардан кейін, жапондар мен корейлер пайдалана бастады. Бірте-бірте жылдам жазу үшін, иероглифтер жеңілдетіліп, дыбыстар мен буындарды білдіретін белгілерге айнала бастады. Мұндай жазуды ертеректе шумерлер мен өзге халықтар да пайдаланды. Финикиялықтар буындарды білдіретін белгілерден бас тартып, жазу кезінде тек әріптерді ғана пайдаланды. Финикиялық жазу еуропалық халықтардың барлығының арғы тегі болған грек алфавитінің бастамасы болды.
Ежелгі римдіктер де өз әліпбиіне латын жазуы гректікінен өзгеше болғанымен, грек жазбасын пайдаланды. Латынның әріптік жазуын Батыс еуропаның көп халқы сақтап қалды. Шығыс Еуропада негізінде грек әліпбиі жатқан жазудың өзге үлгісі пайда болды. Алғаш болып Кирилл мен Мефодийдің жазу түрі пайда болды. Одан соң оның жетілдірген нұсқасы, әріптерді жазу формасымен ерекшеленетін кириллица шықты. Бұл әліпби оңтүстік, шығыс және батыс славяндарына таралды.1708 ж. Ресей императоры І Петрдің жарлығымен кириллица өзгеріске түсті. Оның жаңа нұсқасы орыс және украин әліпбилерінің негізінде қалған азаматтық қаріп атауын алды.
Иероглифтер бізге қанша қиын көрінгенімен, көптеген азиялық халықтар оны пайдалануын доғарар емес. Ережеге сәйкес, иероглифтер әріптер емес, қана ұғымын білдіреді. Мысалы, Қытайда белгілердің жалпы саны 50 мыңға жеткенімен, заманауи тілінде оның 4-7 мыңы қолданылады. Ертеден Қытайдағы, Жапониядағы, Кореядағы иероглиф жазуы жоғарыдан төмен қарай бағытталса, қазір көбінесе, солдан оңға қарай жазады.
Қосымша...
Ою-өрнекті есіңе салатын айқыш-ұйқыш араб жазуы латын және кирилл әліпбилермен ортақ түбірден тарайды дегенге сену қиын. Алайда, араб қарпінің де арғы тегі финикий жазуы болған. Араб әліпбиі 28 әріптен және түрлі қатар үсті, қатар асты белгілерден тұрады. Мәтін оңнан солға қарай оқылады.

 
Адамзат тарихындағы жазу төрт түрге бөлінеді:

== Пиктографиялық жазу ==
[[Сурет:Alta petroglyphs.jpg|150px|thumb|right]]
[[Пиктографиялық жазу]] – жазудың ең көне түрі. Зерттеушілер жазудың бұл түрі неолит дәуірінде пайда болған деп есептейді. Мұнда хабарлануға тиісті оқиғаға қатысты заттардың суреті салынады. Пиктограммалық жазу суреттерге негізделген жазу. Сондықтан оны кейде суретті жазу деп те атайды. Пиктографиялық жазудың ескерткіштері әртүрлі суреттердің жиынтығынан құралған. Бұл жазудың ерекшелігі ол әртүрлі суреттерден құралады. Әр сурет бүтіндей бір хабар бере алады. Бұл хабар графикалық жағынан жеке бөлшек сөзге бөлінбейді. Осыған орай пиктограммалар тілдік форманы емес, оның мазмұнын бейнелейді. Бұл жазуды әртүрлі тілде сөйлейтін адамдар түсіне алады. Себебі бұл тіл басқа тілдерден гөрі поллисинкретикалық тілге біртабан жанасымды. Пиктограммалық жазудың таңбалары питроглифтер немесе пиктограммалар деп аталады;

== Идеографиялық жазу ==
[[Сурет:Сюй иероглиф.PNG|150px|thumb|right]][[идеографиялық жазу]] - жекелеген сөздерді, морфемаларды сурет немесе шартты таңбалар арқылы белгілейді. Онда әр сөздің тұрақты графикалық таңбасы, әр таңбаның меншікті мағынасы болады. Идеографиялық жазудың мысалдары: [[иероглиф]] жазу, [[цифр]](сан). Идеографиялық жазудың таңбалары қазіргі дыбыстық жазуда қолданылады. Мысалы, цифрлар, [[математика]]лық, [[химия]]лық, т.б. ғылыми-техникалық [[шартты таңбалар]];

== Буын жазуында ==
[[буын жазуы]]нда - сөз құрамындағы әрбір буын жеке таңбамен белгіленеді. Бұған финикия, көне семит, тибет, бирма, жапон, үнді жазулары жатады. Буын таңбалары әуелде бір буынды сөздерді белгілеген идеограммалардан жасалған;

== Дыбыстық жазу ==
[[Сурет:Word.PNG|150px|thumb|right]][[дыбыстық жазу]] (әріп жазуы) – жазудың дамып жетілген түрі, тіл дыбыстарын, фонемаларды әріппен таңбалайтын жазу жүйесі. Дыбыстық жазулардың ең көне түрлері – [[финикий]], арамей және грек жазулары. [[Көне түркі жазуы]] да дыбыстық жазудың ең ежелгі түріне жатады. Қазақ халқының жазу тарихы көне түркі жазуынан басталған. Түркі жазуында дауысты, дауыссыз дыбыстардың әрпі болған, кейбір әріптер екі дауыссыз дыбысты белгілеген. Әріптер жуан, жіңішке дыбыстарды ажыратқан. Әріптер белгілі жүйеде қолданылған. Түркі халықтары, оның ішінде қазақ халқы кейін мұсылман дінінің таралуымен бірге келген араб әліпбиін ұзақ уақыт қолданды. 1926 ж. [[Ахмет Байтұрсынұлы]] араб әліпбиін қазақ тілінің ерекшеліктеріне сәйкес жеңілдетіп, “төте жазу” әліпбиін жасады. 1929 жылдан бастап 1940 жылға дейін қазақ халқы латын әліпбиінде жазып келіп, кейін кириллицаға көшті. Қазіргі түркі мемлекеттерінің көпшілігінде латын әліпбиіне негізделген жазуға көшу үрдісі қайтадан бел алып келе<ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

== Әдебиеттер ==
* Лоукотка Ч., [[Развитие письма]], М., 1950;
* Истрин В.А., [[Возникновение и развитие письма]], М., 1965;

[[Санат:Жазу]]

Әуе Қорғаныс Күштері Әскери Институты

2017-02-16T15:47:08Z

Wenislawski: /* Тарихы */

{{Университет
|Аты = Кеңес Одағының екі мәрте Батыры Т.Я.Бигелдинов атындағы Әуе қорғаныс күштерінің Әскери институты
|Қысқартылған аты =
|Эмблемасы =
|Сурет =
|Шынайы аты =
|Халықаралық атауы =
|Бұрынғы атауы =
|Ұраны =
|Құрылған жылы = 1996 жылы 4 маусым
|Жабылған жылы =
|Қайта құрылған =
|Қайта құрылған жылы =
|Түрі =
|Басшының лауазымы =
|Фио лауазымы =
|Президенті =
|Ғылыми жетекшісі =
|Ректоры =
|Студенттер =
|Шетел студенттері =
|Мамандар =
|Бакалавриат =
|Магистратура =
|Аспирантура =
|Докторантура =
|Ғылым доктары =
|Профессоры =
|Оқытушылар =
|Орналасқан жері = {{KAZ}}, [[Ақтөбе]]
|Метро бекеті =
|Кампус = қалалық
|Мекенжайы = Қазақстан Республикасы, Ақтобе қаласы, Молдағұлова көш. 16
|Сайты =
|Марапаттары =
|lat_dir = |lat_deg = |lat_min = |lat_sec =
|lon_dir = |lon_deg = |lon_min = |lon_sec =
|CoordScale =
|edu_region =
}}

'''Кеңес Одағының екі мәрте Батыры Т.Я.Бигелдинов атындағы Әуе қорғаныс күштерінің Әскери институты''' – [[авиация]] мамандарын даярлайтын әскери жоғары оқу орны. 1974 ж. ашылған. Инженер-ұшқыш, инженер-психолог, жалпы инженер, т.б. мамандықтар бойынша авиация кадрларын даярлайды.

== Тарихы ==
Институт Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1996 жылы 4 маусымдағы № 688 «Ақтөбелік жоғары азаматтық ұшқыш авиацияны Кеңес Одағының екі мәрте батыры Т.Я.Бигелдинов атындағы Әуе қорғаныс күштерінің Әскери институтына ауыстыру туралы» қаулысымен құралған.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003 жылдың 10 шілдесі № 684 қаулысы негізінде Ақтөбелік жоғары азаматтық ұшқыш авиациясы Кеңес Одағының екі мәрте батыры Т.Я.Бигелдинов атындағы Әуе қорғаныс күштерінің Әскери институтына атын ауыстырды.<ref name="Институт туралы">{{cite web | url=http://egov.kz/wps/portal/Content?contentPath=/egovcontent/military/voinskaya_sluzhba/article/boennye_inctitut&lang=kk | title=ҚР әскери институттары | publisher=Қазақстан Республикасының Үкіметі}}</ref>

Қорғаныс Министрлері Кеңесінің 2005 жылдың 30 қарашасы шешіміне сәйкес Әуе қорғаныс күштерінің Әскери институты Ұжымдық қауіпсіздік келісімі ұйымы мүше-мемлекеттерінің Қарулы Күштеріне әскери кадрларды бірігін дайындайтын оқу орындардың Тізіміне қосылған. 1998 жылдың 22 тамызында мемлекет Президенті – Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің Жоғары Бас қолбасшысы авиаторлардың – бірінші офицерлер бітіруіне қатысқан. Сол уақыттан бастап әскери оқу орнының қабырғаларында 1000-нан астам офицерлер дайындалған.

Әуе компания

2017-02-14T16:50:30Z

Wenislawski: /* Мемлекеттік авиакомпаниялар */

[[Image:air astana plane taking off.jpg|right|320px|thumb|Эйр Астана ұшағы [[Almaty International Airport|Халықаралық Алматы Әуежайынан]] ұшуда.]]

'''Әуекомпания (авиациялық компания)''' — [[Жолаушы]]лар және [[жүк]] тасымалымен айналысатын, авиациялық жұмыс атқаратын [[заңды тұлға|мекеме]]. Кеңестік кезеңде ''авиакәсіпорын (авиациялық кәсіпорын)'' синонимы қолданылған.

[[Қазақстан]]дағы ең танымал әуекомпания — [[Air Astana]].

== Тарихы ==

=== Әлемдегі ең танымал әуекомпаниясы ===
[[DELAG]], ({{lang-de|Deutsche Luftschiffahrts-Aktiengesellschaft}} — Германдық әуекеме жүргізу акционерлік қоғамы) — дүниежүзіндегі алғашқы авиакомпаниясы — [[1909]] жылы [[16 қараша]]да басшылықтың қолдауымен құрылған. Ол [[Zeppelin]] фирмасының [[дирижабль|дирижаблін]] қолданған. Фирманың штаб-пәтері [[Майндағы Франкфурт]]те орналасқан.

== Қазіргі авиакомпаниялар ==

=== Мемлекеттік авиакомпаниялар ===
Жақынға дейін авиакомпаниялардың көбі мемлекеттің иелігінде болды. Бұл компанияларды ағылшынша «Flagcarrier» деп атаған, өйткені олар мемлекеттің «туының астында» ұшқан. Мемлекеттік авиакомпаниялар нарықтың әсеріне аз ұшырайды; шығын көбінесе мемлекетке түседі.

Германияда бұл (жекешелендіруге дейін) [[Lufthansa]] компаниясына тиген, Францияда [[Air France]], Италияда [[Alitalia]], Вьетнамда [[Vietnam Airlines]], Таиландта [[Thai Airways]].

=== Ырықтандыру және жекешелендіру ===

Ырықтандыру және қайта реттеу барысында дәстүрлі мемлекеттік әуе компанияларының бөлігі ерікті нарыққа төтеп бере алатын жеке компанияларға қайта ұйымдастырылды.

== Сілтеу ==
{{Commonscat|Airlines|Авиакомпания}}
* [http://www.fly.hm Әлем әуе компанияларының тізімі] (200 елдегі 1500 компания)
* [http://www.lba.de Luftfahrt-Bundesamt] (Германия)
* [http://www.europe-on-line.eu/Airlines.html Еуроодақ авиакомпанялары]
* [http://www.faa.gov Federal Aviation Authority] (АҚШ)
* [http://www.dft.gov.uk Department of Transportation] (Ұлыбритания)
* [http://www.dgac.fr Direction Générale de l’Aviation] (Франция)
* [http://italy-lowcost.blogspot.com/ Blog dei viaggi low cost] (Informazioni su viaggi e voli low cost)

[[Санат:Әуе компаниялар]]
[[Санат:Авиация]]

Текстолит

2017-02-14T16:30:59Z

Wenislawski:

'''Текстолит''' (латынша textus – [[мата]] және грекше lіthos – [[тас]]) – табиғи [[талшық]] (негізінен мақта) пен [[фенол]]ды немесе крезол-формальдегидті шайырлар түріндегі полимерлік байланыстырушыдан құралатын қабатты материал. Текстолит шынылы маталардың негізінде жасалған – шынытекстолит, [[асбест]] маталардың негізінде дайындалған – асботекстолит, мақтауылы қағазды маталардың негізінде жасалған (мысалы, [[бөз]], миткаль, бельтинг, шифон), жасанды және синтетикалық органикалық талшықтардан құралған текстолиттер деп ажыратылады.<ref>Полиграфия, өлшеу техникасы, ағаш өңдеу жабдықтары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы: Қазақша-орысша терминдердің түсіндірме сөздігі.</ref> Беймата материалдар да текстолиттің толықтырушысы бола алады. Текстолиттің механикалық (тығыздығы 1,3–1,4 103 кг/м3, Бринелль шкаласы бойынша қаттылығы 20 – 40 кг/мм2, беріктілік шегі 1300 – 1700 кг/см2, т.б.) және диэлектрлік қасиеттері жоғары, органикалық еріткіштер мен ылғалды орталарға төзімді әрі механикалық өңдеуге икемді болады. Текстолит электр мәшинелері мен аппараттарында оқшаулағыш материал ретінде, [[металл]] емес бөлшектер (шусыз тісті дөңгелек, мойынтірек астары, т.б.) жасау үшін пайдаланылады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физика]]
[[Санат:Материалдар]]

Гидротехника

2017-02-14T16:18:46Z

Wenislawski:

'''Гидротехника''' ({{lang-el|һуdor}} — су және техника) — су ресурстарын зерттеу, суды шаруашылықтың әртүрлі салаларында пайдалану, су тасқынынан қорғайтын инженерлік құрылыс салу мәселелерімен шұғылданатын [[ғылым]] мен техника саласы.

Гиротехниканың негізгі су шаруашылық салалары, бағыттары төмендегідей: су энергиясын пайдалану, кеме қатынасын және сумен ағын ағызуды қамтамасыз ету; мелиорациялық суару және құрғату, елді мекендерді, көлік және өнеркәсіп орындарын сумен жабдықтау, пайдаланылған суды елді мекеннен сыртқа ағызып жіберу, балық, шаруашылығына қолайлы жағдайлар жасау, елді мекендерді, өнеркөсіп орындарын, көлік жолдарын, байланыс желілерін т.б. түрлі құрылыстарды су апатынан қорғау. Көп жағдайда гиротехниканың бұл мақсаттары кешенді түрде шешіледі. Су ресурстарын кешенді пайдаланудың мысалы ретінде Ертіс, Сырдария және т.б. өзендердегі су тораптарын айтуға болады. Қазақстанда бірінші су электр станциясы ([[Су электр станциясы|СЭС]]) [[Ертіс]] өзені алабында Лениногор қаласының жанынан салынды. Кейін [[Өскемен су электр станциясы|Өскемен]] және [[Бұқтырма су электр станциясы|Бұқтырма]] (1959 ж.) СЭС-тері және [[Іле]] өзеніндегі [[Қапшағай су электр станциясы|Қапшағай СЭС-і]] (1970 ж.) іске қосылды. Көлемі және жабдықталуы жөнінен дүние жүзінде теңдесі жоқ Ертіс—Қарағанды каналы салынды. Гидротехника іс жүзінде пайдаланылатын ғылым ретінде [[гидрология]], [[гидромеханика]], [[гидравлика]] сияқты ғылым салаларына және инженерлік-құрылыс ғылымының инженерлік геология, грунт механикасы, серпімділік теориясы және т.б. салаларына сүйенеді.

Гидротехникалық есептеу — сүзілу ағынының құрылысқа тигізетін әсерін есептей отырып, оның түрлерін анықтау және жер асты суларында орнатылған құрылыстардан сүзіліп, оларды айналып өтуі қозғалысын анықтау.

Гидротехникалық жұмыстар — су ресурстарын ұтымды пайдалану, ұдайы молықтыру, қорғау және судың зиянды әсеріне қарсы күресу үшін гидротехникалық құрылыстарды салу жөніндегі жұмыстар.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі. Су шарушылығы. – Алматы, «Мектеп» баспасы, 2002 жыл.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Су шаруашылығы]]

{{stub}}

Алмазбек Атамбаев

2017-02-13T15:54:09Z

Wenislawski:

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = президент
| Қазақша есімі = Алмазбек Сәрсенұлы Атамбаев
| Шынайы есімі = {{lang-ky|Алмазбек Шаршен уулу Атамбаев}}
| Суреті = 2012-03-20 Almazbek Atambayev.jpeg
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = 4-ші [[Қырғыз Республикасының Президенті]]
| Ту = Flag of Kyrgyzstan.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[1 желтоқсан]] [[2011 жыл]]дан бастап
| Басқаруын аяқтады =
| Ізашары = [[Құрманбек Бәкиев]]
| Ізбасары =
| Титулы_2 = [[Қырғыз Республикасының премьер министрі]]
| Ту_2 = Flag of Kyrgyzstan.svg
| Ту2_2 =National emblem of Kyrgyzstan.svg
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = [[17 желтоқсан]] [[2010 жыл]]
| Басқаруын аяқтады_2 = [[1 желтоқсан]] [[2011 жыл]]
| Ізашары_2 = [[Роза Отынбаева]]
| Ізбасары_2 = [[Өмірбек Бағанов]]
| Титулы_3 = [[Қырғыз Республикасының премьер министрі]]
| Ту_3 = Flag of Kyrgyzstan.svg
| Ту2_3 = National emblem of Kyrgyzstan.svg
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 = [[29 наурыз]]
| Басқаруын аяқтады_3 = [[28 қараша]] [[2007 жыл]]
| Ізашары_3 = [[Әзім Исабеков]]
| Ізбасары_3 = [[Ескендірбек Айдарәлиев]]
| Титулы_4 = [[Қырғыз Республикасының өнеркәсіп, сауда және туризм министрі]]
| Ту_4 = Flag of Kyrgyzstan.svg
| Ту2_4 = National emblem of Kyrgyzstan.svg
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = [[қыркүйек]] [[2005 жыл]]
| Басқаруын аяқтады_4 = [[сәуір]] [[2006 жыл]]
| Ізашары_4 = [[Тұратбек Жүнісәлиев]]
| Ізбасары_4 = [[Медетбек Керімқұлов]]
| Туған күні = 17.9.1956
| Туған жері = [[Арашан ауылы]], [[Аламудун ауданы|Ворошилов ауданы]], [[Шу облысы|Фрунзе облысы]], [[Сурет:Flag of Kyrgyz SSR.svg|20px]] [[Қырғыз КСР]] (қазіргі [[Қырғызстан]]), [[КСРО]]
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні = [[ислам]]
| Әкесі =
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =
| Партиясы = [[Қырғызстан Социал-Демократиялық Партиясы]]
| Білімі = [[Мәскеу басқару институты]]
| Қолтаңбасы =
| Commons = Almazbek Atambayev
| Марапаттары =
| Сайты =
}}

'''Алмазбек Атамбаев''' ([[17 қыркүйек]] [[1956 жыл]]ы, Арашан ауылы, Аламудун ауданы, Шу облысы, Қырғыз КСР)— тәуелсіз [[Қырғызстан]] тарихындағы төртінші президент, Қырғыз Республикасы Үкіметі Премьер-министрі (04,2007-12,2007 және 12,2010-11,2011) Қырғызстан [[самбо]] федерациясының құрметті басшысы.

[[2011 жыл]]ы қазанның 30-ы күні өткен бүкілхалықтық сайлауда 62,52 пайыз дауыс жинап жеңіске жеткен Алмазбек Атамбаев, Қырғызстан конституциясына сәйкес, алты жыл мерзімге президент болып сайланды.

Бұдан бұрын оппозиционер ретінде танымал, Қырғызстанның Социал-демократиялық партиясының көшбасшысы, кейінірек премьер-министр болған.

{{ТМД елдерінің басшылары}}

[[Санат:Саясаткерлер]]
[[Санат:Қырғызстан президенттері]]
[[Санат:1956 жылы туғандар]]
[[Санат:Қырғызстан премьер-министрлері]]
[[Санат:17 қыркүйекте туғандар]]

Көлік

2017-02-11T09:20:03Z

Wenislawski: /* Қазақстандағы көлік жүйесі */

[[File:Autoroute M25.jpg|thumb|330px| [[Автомобиль|Автомобиль көлігі]].]]
'''Көлік''' – материалдық өндірістің жолаушылар мен жүк тасымалдауды жүзеге асыратын аса маңызды саласы, экономиканың инфрақұрылымын қалыптастыратын салалардың бірі.

==Тарихы==
[[Сурет:Kuruma zukushi.jpg|thumb|left|200px|Алғашқы көліктер бейнеленген жапон суреті.]]
Археологиялық деректемелер [[неолит]] заманынан бастап көліктің шаруашылық салаларына ене бастағанын байқатады. Көне обалардан табылған әбзел қалдықтары малдың көлік ретінде ежелден-ақ пайдаланылғанын көрсетеді. Ежелгі заманнан келе жатқан көлікке негізінен жегін малы мен мініс малы: [[түйе]], [[жылқы]], [[құлан]], [[қашыр]], [[есек]], [[сиыр]], [[бұғы]], [[ит]], т.б. жатады. Әрбір көлік малының тұрмыстық-шаруашылық жұмыстарда қолданылуы оның табиғи ерекшеліктеріне байланысты болды.

Мініс малы көне замандардан бері шөл далалы, орманды, батпақты, таулы-қыратты жерлерде негізгі көлікке айналды.

Жегін малы [[арба]], [[күйме]], [[шана]] сияқты көлік құралдарына жегіліп, жолаушы, жүк тасымалдауға, көшіп-қонуға пайдаланылды. Мұндай көлік түрлерінің біразы ежелгі Мысырда, Вавилонда, т.б. жерлерде біздің заманымыздан бұрынғы 3-мыңжылдықта қолданылғанын тарихи-археологиялық деректер дәлелдейді.

Әскери арбалар шығыстағы ежелгі мемлекеттерде соғыс кезінде кеңінен пайдаланылды. Әскери және жүк арбалардың тасқа қашап салынған суреттері [[Қаратау]] өңірінен де табылды. Қазақстан жеріндегі жергілікті халықтың ежелгі тұрмысын көрсететін [[петроглиф]]терде немесе басқа да археологиялық бұйымдарда, ескерткіштерде көлікке қатысты деректер көптеп кездеседі. Әсіресе көшпелі қазақтардың тұрмыс-тіршілігінде [[жылқы]] мен [[түйе]]нің орны ерекше болған. Түйе шөлге және ұзақ жүріске шыдамды болғандықтан, ежелгі және орта ғасырларда [[Ұлы Жібек жолы]] бойындағы сауда керуендерінде, сондай-ақ мал қамымен көктеуге, жайлауға, күздеуге, қыстауға көшіп-қону кезінде негізгі көлік ретінде пайдаланылған. Жылқы да көшпенді халықтың тұрмыс-салтына аса қолайлы көлік болды. Қазақтар ''“ат – ердің қанаты”'' деп есептеген. Бағзы бір замандарда ''“аттың жалында, түйенің қомында”'' жүрген кездер де болған. Адамзат қоғамының дамуы барысында ғасырлар қойнауынан келе жатқан дәстүрлі көлік түрі мен құрамы да өзгеріске ұшырап отырды. Ғылыми-техникалық жетістіктерге орай көлік малын бірте-бірте [[автомобиль]], [[пойыз]], [[ұшақ]]тар ығыстыра бастады. Сөйтіп, техникалық көлік түрлері қоғамдық даму сатыларын айқындайтын көрсеткіштердің біріне айналды. Қазіргі кезде де мініс малы – автомобиль, [[трактор]] бара алмайтын жерлерде көлік ретінде пайдаланылады.

== Көлік географиясы ==

Көлік мемлекеттік және халықаралық еңбек бөлінісінің материалдық негізін кұрайды. Барлық байланыс жолдары, көлік кәсіпорындары мен көлік құралдары дүниежүзілік көлік жүйесіне бірігеді. Көлік жүйесін дамытудың, әсіресе аумағы ете үлкен елдер үшін маңызы ерекше. Сондықтан көлік жүйесінің салаларын дамытуға бұл елдер көп қаржы жұмсайды.Ғылыми-техникалық революция көліктің барлық түрлерінің карқынды дамуына негіз болды. Бұл көліктер жылдамдығының артуынан, олардың жүк көтеру және тасымалдау мүмкіншіліктерінің кеңеюінен айқын көрінеді.

Көлік қатынасы жоғары дамыған елдерде жақсы жолға қойылған. Шығыс Еуропа елдері мен Ресейдің көлік жүйесі жолдардың жиілігі мен сапасы, жүк айналымының мөлшері жөнінен Батыс Еуропа елдері мен АҚШ-тан әлдекайда төмен дәрежеде. Дамушы елдер бойынша осы заманғы көлік жүйелері тек жекелеген елдерде ғана жоғары дамыған, ал көпшілік елдерде ат-арба, адам күшімен жүк тасу әлі де болса, кең орын алып келеді. Ауғанстан, Непал сияқты елдерде теміржол мүлдем жоқ. Сол сияқты Парсы шығанағы жағалауындағы мұнай өндіруші елдер мен Мұхит аралдары, Кариб теңізі алабындағы кейбір елдерде де теміржол жоқ.<ref name = g1>[[География]]: Дүниежүзіне жалпы шолу. [[ТМД|ТМД елдері]]. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмәжінова, т.б. — [[Алматы]]: Мектеп, [[2010]]. — 304 б. ISBN 978-601-293-170-9</ref>

== Көлік түрлері ==
Көлік екі ірі тарапқа бөлінеді:
# өндірістік ішкі көлігі
# көпшілік пайдаланатын көлік

=== Өндірістік ішкі Көлігі ===
Өндірістік ішкі көлігі (зауыттардың ішкі темір жол пункттері, автомобильдік және көлік жолдар, конвейер, трансопортер, кран, т.б. көтергіш қондырғылар) әдетте белгілі бір кәсіорынға қызмет етеді және ол тікелей өндіріс процесінің құрамдас бөлігі болып есептеледі.

=== Көпшілік пайдаланатын көлік ===
Көпшілік пайдаланатын көлік:
* еңбек өнімдерін (дайын өнім, шикізат, шала фабрикада т.б.) бір кәсіпорыннан екінші кәсіпорынға, өндіріс орнынан тұтыну пункттеріне тасымалдау ісін жүзеге асырады. Бұл топқа көпшілік пайдаланатын көліктің барлық түрі - темір жол, өзен, теңіз, автомобильдік, әуе, құбыр жолы көліктері жатады.Көпшілік пайдаланатын көлік еңбек өнімдерін тұтынатын орындарға (өндірістік және жеке тұтыну) жеткізе отырып, өндіріс процесін одан әрі жалғастырады.
* жолаушыларды тасымалдау ісін де жүзеге асырады.

== Құрлық көліктері ==
Құрлық көлігінің құрамына
* автомобиль көлігі
* теміржол көлігі
* құбыр жолы көлігі

=== Автомобиль көлігі ===
{{main|Автомобиль}}
Автомобиль көлігінің үлес салмағы жыл сайын арта түсуде. Оған дәлел — тасжолдардың ұзындығының күрт өсуі; қазіргі кезде дүниежүзі бойынша олардың жалпы ұзындығы 25 млн км-ге жуықтады.

Бұл көрсеткіш жөнінен әсіресе АҚШ айрықша көзге түседі: мұнда 1000 адамға шаққанда 600 автомобильден келеді. Автомобиль жолдарының ұзындығы жөнінен де (5 млн км) АҚШ жетекші орын алады. Ал жолдардың жиілігі жөнінен Батыс Еуропа мен Жапония алға шығады.

Автомобиль көлігінің өте қарқынды дамуы көліктің жылдамдығына әрі жүкті шалғай аудандарға жедел жеткізуіне байланысты. Жалпы алғанда, дүниежүзілік жүк айналымының 10%-ы, жолаушы тасымалының 80%-ы автомобиль көлігінің үлесіне тиеді.<ref name = g1/>

=== Теміржол ===
{{main|Темір жол}}
Дүниежүзіндегі теміржолдың жалпы ұзындығы 1 млн 250 мың км-ге жуық. Теміржолдың ұзындығы жөнінен де АҚШ алда келеді. Бірақ жолдардың жиілігі Батыс Еуропада өте жоғары, онда 100 км² жерге 10 км теміржол тиесілі болады. Жүк айналымындағы теміржол үлесі 15% шамасында.

'''Кейбір елдердегі теміржол мен автомобиль жолдарының ұзындығы, мың км'''<ref name = g1/>

{| class="wikitable sortable"
|-
! Елдер !! Теміржол !! Автомобиль жолдары (қатты жабындылы)
|-
| {{flagicon|United States}} '''[[АҚШ]]''' || 245 || 5640
|-
| {{flagicon|Russia}} '''[[Ресей]]''' || 86 || 620
|-
| {{flagicon|India}} '''[[Үндістан]]''' || 62 || 834
|-
| {{flagicon|People's Republic of China}} '''[[Қытай]]''' || 58 || 880
|-
| {{flagicon|France}} '''[[Франция]]''' || 35 || 745
|-
| {{flagicon|Germany}} '''[[Германия]]''' || 45 || 481
|-
| {{flagicon|Жапония}} '''[[Жапония]]''' || 27 || 1131
|}

=== Құбыр көлігі ===
{{main|Құбыр желісі}}
Құбыр көлігі соңғы жылдары мұнай өндірудің артуына байланысты жедел қарқынмен дамуда. Ұзындығы 4,5—5 мың км болатын мұнай және газ тасымалдайтын құбырлар Ресей, Канада, АҚШ жерінде орналасқан. Құбыр көлігінің үлесіне жүк айналымының 10%-ы тиесілі.<ref name = g1/>

== Су көлігі ==
{{main|Су көлігі}}
=== Теңіз көлігі ===
{{main|Теңіз көлігі}}
Теңіз көлігінің үлесіне елдер арасындағы жүк тасымалының 80%-ы, дүниежүзілік жалпы жүк айналымының 60%-ы тиеді. Ірі теңіз державалары арасындағы өзара бәсеке салдарынан көптеген ірі кемелер салық тұрғысынан ұтымды болатын дамушы елдердің туы астында жүзеді. Сондықтан теңіз жүк тасымалындағы жетекші елдер қатарынан Панама, Либерия, Грекия, Кипрді көруге болады. Ірі сауда кемелерінің үлесі Ұлыбритания, Жапония, Норвегия, АҚШ, Ресей, Қытай елдерінде де жоғары.
Теңіз жолының ежелден белгілі ауданы — Атлант мүхиты. Ірі порттары: Роттердам (Нидерланд), Жаңа Орлеан (АЩП), Марсель (Франция), Гамбург (ГФР). Соңғы кезде Азияның жаңа индустриялық елдерінің қарқынды дамуы Тынық және Үнді мұхиттарындағы теңіз жолдарын игеруге мүмкіндік беруде. Бұл аймақтағы халықаралық маңызы бар ірі порттар қатарына Кобе, Нагоя, Иокогама (Жапония) және Сингапур жатады. Теңіз жолдарының түйіскен жері жіңішке бұғаздар мен теңіз каналдары болып табылады. Ла-Манш бұғазы арқылы тәулігіне 500, Зонд бұғазы арқылы 175, Гибралтар бұғазы аркылы 140 кеме өтеді. Сонымен қатар Ормуз, Малакка, Босфор бұғаздарының маңызы зор. Адамзаттың ақыл-ойы мен еңбегінің нәтижесінде пайда болған жасанды бұғаздар — Суэц, Панама және Киль каналдары экономикалық жағынан аса тиімді теңіз кақпасы болып табылады.<ref name = g1/>

'''Кеме жүзетін ірі каналдар'''

{| class="wikitable"
|-
! Каналдың аты !! Тереңдігі, м !! Ені, м !! Ұзындығы, км !! Орны
|-
| [[Суэц каналы|Суэц]] || 16,2 || 120—318 || 161 || [[Жерорта теңізі]] — [[Қызыл теңіз]]
|-
| [[Панама]] || 12,5 || 150—305 || 81,6 || [[Атлант мұхиты]] — [[Тынық мұхит]]
|-
| [[Киль (қала)|Киль]] || 11,3 || 104—214 || 99 || [[Солтүстік теңіз]] — [[Балтық теңізі]]
|}

Жүк айналымында мұнай мен мұнай өнімдері алдыңғы орынды алып, сол сияқты құрғақ жүк деп аталатын темір кені, көмір, астық, ағаш және т.б. жүктер де көбеюде. Мамандандырылған кемелердің, әсіресе танкерлердің үлесі артуда.

=== Өзен-көл көлігі ===

Өзен-көл көлігі көбінесе жеке елдердің, сондай-ақ халықаралық жүк тасымалының да бір бөлігін қамтиды. Еуропада Рейн, Дунай, Эльба, Одер, Америкада Әулие Лаврентий, Парана өзендері мен Ұлы көлдер ірі халықаралық су жолдары болып саналады. Біздің еліміздегі Каспий теңізінің де осындай маңызы бар.<ref name = g1/>

== Әуе көлігі ==
{{main|Әуе көлігі}}
Әуе көлігі — көліктің ең жаңа және қарқынды дамып келе жатқан түрі. Әуе көлігі көбінесе жолаушы тасымалы мен тез бұзылатын (жемістер мен көкеністер) жүктерді тасымалдауда үлкен маңыз алуда. Соңғы жылдары турбовинтті және реактивті ұшақтардың енгізілуі әуе көлігінің тиімділігін арттыруда. Олардың қатарында көбінесе халықаралық әуе тасымалын қамтамасыз ететін "Боинг— 747" (АҚШ), "Ил—86" (Ресей), "Аэробус" (ГФР— Франция — Ұлыбритания), жылдамдығы 2—3 мың км/сағ-қа жететін "Конкорд" (Франция — Ұлыбритания) ұшақтары бар.

Әуе көлігі ең күшті дамыған ел — АҚШ, ол дүниежүзіндегі жолаушылардың 50%-ын тасымалдайды. Дүниежүзіндегі ең ірі әуежайлар: "О' Хара" (Чикаго), Даллас, Лос-Анджелес, Атланта, "Хитроу" (Лондон), "Ханеда" (Токио) және т.б.<ref name = g1/>

==Қазақстандағы көлік жүйесі==
[[File:SchiffeMaxau.jpg|thumb|alt=A.| [[Су көлігі]].]]
[[File:2TE10U-0446.jpg|thumb| alt=A.| [[Пойыз|Жүк пойызы]].]]
[[File:Airbus A319-100LR Privatair D-APAD.jpg|thumb| alt=A.| Airbus A319 ұшағы]]
''<big>[[Су көлігі]]</big>'' – көлік жүйесінің ажырамас бөлігі. Ол [[мұнай]] мен мұнай өнімдерін, [[ағаш]] және [[құрылыс]] материалдарын жаппай тасымалдауға тиімді. Су көлігінің көліктің басқа түрлерімен, ең алдымен, темір жол көлігімен “тоғысатын” өзіндік ерек-шелігі бар, яғни [[кеме]]лерден [[вагон]]дарға және керісінше вагондардан кемелерге тиеу мүмкіндігі зор. Бүгінгі таңда су көлігі Қазақстанда [[өзен]] және [[теңіз]] көліктеріне бөлінеді. Өзен көлігі кеме қатынайтын өзендерге ([[Жайық]], [[Ертіс]], [[Сырдария]], [[Есіл (өзен)|Есіл]], [[Іле]], [[Қаратал]] өзендеріне, [[Балқаш]] көліне); теңіз көлігі [[Каспий теңізі]] алабында қызмет көрсетеді.

''<big>[[Темір жол]]</big> <big>көлігі</big>'' – республиканың көлік кешеніндегі маңызды қатынас құралы, көлік [[инфрақұрылым]]ындағы басты буын. Қазақстанның географиялық жағдайы (теңізге тікелей шығу мүмкіндігінің жоқтығы), оның ұлан-байтақ аумақты алып жатуы, өндірістің шикізаттық құрылымы, өндіргіш күштердің орналасуы, автожол инфрақұрылымының жеткілікті дамымағандығы себепті темір жол көлігінің ел экономикасындағы рөлі айрықша маңызды. Тасымалданатын негізгі өнімдер – [[көмір]], [[астық]], мұнай, [[кентас]], [[минералдық тыңайтқыш]] сияқты автомобиль көлігімен тасымалдауға тиімсіз сусымалы және сұйық жүктер.

''<big>[[Автомобиль көлігі]]</big>'' – жүктерді таяу және орта қашықтыққа жедел жеткізетін тиімді көлік құралы. Ол Қазақстанда кезең-кезеңмен дамыды. Қазақстандағы халықаралық автомобиль тасымалы, негізінен, халықаралық маңызы бар автомобиль жолдарында орындалады. Олар 7 дәлізге бөлінеді.

*1-дәліз: [[Қорғас]] – Алматы – [[Ташкент]]. Өзбекстанды Қазақстанның оңтүстік-шығыс аймақтарымен жалғастырады және шығыста ҚХР-на шығады. Батыста автожол [[Өзбекстан]] арқылы Орталық Азия елдеріне апарады. [[Шымкент]] қаласында 1-дәлізге шыққаннан кейін Қытайға, Орталық Азия елдеріне және Түркияға шығуды қамтамасыз етеді.
*2-дәліз: [[Ресей]] Федерациясы шекарасы – [[Орал]] – [[Ақтөбе]] — [[Қызылорда]] – Шымкент. Орталық Ресейді Қазақстанның оңтүстік аймақтарымен байланыстырады.
[[File:Autoroute M25.jpg|thumb| alt=A.| ''[[Автомобиль көлігі]]''.]]
*3-дәліз: Ресей Федерациясы шекарасы – [[Петропавловск]] – [[Астана]] – [[Алматы]] – Қырғызстан шекарасы. Солтүстікте автожол Оралдың өнеркәсіпті аймағына шығады. Қазақстанды орталық бөлікте кесіп өтіп, Солтүстік Қазақстанның астықты аймағын, Қарағанды өнеркәсіптік аймағын республиканың батысымен өзара байланыстырады, Қытай және Пәкстан арқылы Үнді мұхитына шығады. Бағыт Қазақстанның елордасы Астана қаласына көшірілгеннен кейін ерекше мәнге ие болды.
*4-дәліз: Ресей Федерациясы шекарасы (Омбы) – [[Павлодар]] – [[Семей]] – [[Майқапшағай]]. Батыс Сібірдің өнеркәсіптік аймақтарының, Павлодар аймағының, Шығыс Қазақстанның Қытайға шығуын қамтамасыз етеді.
*5-дәліз: Ресей Федерациясы шекарасы (Челябі) – Петропавл – Ресей Федерациясы шекарасы (Новосибирск). Қазақстан аумағы бойынша ұзындығы 220 км болатын маршрут – Сібір аймақтарын орталық Ресеймен жалғастыратын магистралдық автожолдың бір бөлігі.
*6-дәліз: Ресей Федерациясы шекарасы (Қорған) – Петропавл – [[Есіл (қала)|Есіл]] – [[Арқалық]] – [[Жезқазған]] – Қызылорда – Өзбекстан. Орталық Қазақстанның аймақтарын (астық өсіретін және кен өндіретін) кесіп өтеді. Солтүстік Қазақстаннан, Оралдың арғы жағынан және Батыс Сібірден Орта Азияға және Үнді мұхитына шығатын ең қысқа жол.
*7-дәліз: Ресей Федерациясы шекарасы (Астрахан) – [[Атырау]] – Бейнеу – Түрікменбашы.

''<big>[[Әуе көлігі]]</big>'' – әуе тасымалын орындайтын көлік түрі. Басқа көлік түрлерінен айырмашылығы – жылдамдығында. Әуе көлігі Америка мен Еуропаның бірқатар елдерінде 1-дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болды.

*Қазақстанға тұңғыш ұшақ 1918 ж. ұшып келді (Мәртөк – Новосергеевка бағытында).
**1923 ж. “Добролет” қоғамы құрылып, ол әуе поштасы мен жолаушылар тасымалдау ісін ұйымдастыруды қолға алды.
*1924 ж. “Ю-13” ұшағымен Ташкент – Алматы, Алматы – Ташкент бағытында бірінші рет ұшу сынағы өткізілді.
*1925 ж. Бішкек – Алматы әуе жолымен алғашқы пошта тасымалы жасалды.
*1929 ж. Қызылорда – Мәскеу әуе жолы ашылды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін бірнеше әуе компаниялары (“Эйр Қазақстан”, “Эйр Астана”) құрылды. Әуе компаниялары ішкі және халықаралық жолаушылар, пошта, жүк тасымалдауды, т.б. орындайды.

''<big>[[Құбыр желісі]]</big>'' – көлік құралдарының бірі; сұйық, сусымалы жүктерді, мұнайды, газды құбырмен тасымалдау. Мұнда жылжымалы құрам – құбыр желілерінің өзі. Ондағы жүк қысыммен жылжиды. Әрбір 100 – 140 км қашықтықта автоматты түрде жұмыс істейтін [[сероп стансалары]] орнатылады. Құбыр желісі (мұнай құбырлары мен газ құбырлары) Қазақстанда тұңғыш рет 1970 ж. іске қосылды.

Өркениетті елдердегі тәрізді Қазақстан да көлік жүйелері мен желілерін жүйелі түрде жетілдіріп келеді. Оған 1998—2005 жылдар аралығында көлік инфрақұрылымы мен көлік түрлерін жетілдіруге бағыттайтын үкімет жобасы дәлел болады. Бұл жоба халықаралық көлік жүйесіне кіру мақсатын көздейді. Жылма-жыл бұл салаға 320 млн АҚШ доллары есебінде инвестиция тартылады. Қазақстандағы жолаушы және жүк тасымалының үлесі аса қарқынды өсіп отырған саласы — теміржол көлігі болып табылады.<ref name = g1/>

== «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» транзиттік жолы ==
«Батыс Еуропа – Батыс Қытай» транзиттік жолының жалпы ұзындығы 8445 шақырымды құрайды. Оның 2233 шақырымы – РФ еншісінде, 2787 шақырымы ҚР аума-ғынан өтеді. ҚХР-ға 3425 шақырым тиесілі. «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» транзиттік жолы Қазақстан бойын-ша 5 облысты қамтыды (Ақтөбе, Қы-зылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жам-был және Алматы облыстары). Бұл аймақтарда 5 миллионға тарта халық тұратынын ескерсек, қаншама адам жұмысқа тартылатынын көз алдыңызға елестете беріңіз. Қаржы дағдарысы кезінде мұндай үлкен жобаны қолға алу — халықты бір жағынан жұмыспен қамту деген сөз. Ұлы Жібек жолының бойында құм астында тұншыққан көне шаһарлар қаншама (Отырар, Сайран, Сауран, Тараз, Алтын төбе т.б.). Өз дәуірінде өркениеттің шыңы болған бұл қалаларды біреу білсе, біреу білмес. «Батыс Еуропа – Батыс Қытай» жолы салынар болса «өлген қалалар» тіріліп, туристердің «көз құртына» айналарына сенім мол. Одан бюджеттің қалтасына түсер қаржы да қомақты болмақ. Қазақстан аумағынан өтетін жобаның құны — 825,1 млрд. теңге. Оның 1390 шақырым жолы 4 қозғалыс жолағы бар І техникалық санатқа жатады. Қалған 1387 шақырымы ІІ, ІІІ категория болып саналады. Айтулы жобаға әлемге даңқы жайылған банктер қол ұшын созып жатқанын айта кетуіміз керек. «Еуропалық қайта құру және даму банкі» (ХҚДБ) 2125 млн. доллар, «Азия даму банкі» І транш (АЗБ) 340,0 млн. доллар, “Ислам даму банкі” (ИДБ) 170 млн. доллар несие бөлген. Айта кетер нәрсе — несиенің 20 жылға ең төменгі пайызбен берілгендігі. Ағымдағы жылдың екінші жартысында 3-транш бойынша «Азия даму банкі» 173 млн. доллар, 2-транш бойынша «Ислам даму банкі» 224 млн. доллар және 2-транш бойынша Жапон халықаралық ынтымақтастық агенттігімен (ЖХЫА) 68,0 млн. доллар сомасындағы заим келісіміне қол қою жоспарланып жатыр екен.

Мердігер ұйымдар құрылыс жұмыс-тарын бастап кеткен. 2010-2012 жылдар аралығында жол құрылысына 50 мыңға жуық адам жұмылдырылады.

14 529 адамның 285-і ғана шетелден<ref>[http://kz.zaman.com.tr/kz/newsDetail_getNewsById.action?newsId=52902]XXI ғасырдың Ұлы Жібек жолы</ref>

==Көлік құрылысы==
{{main|Көлік құрылысы}}
[[Көлік құрылысы]] – темір жол, автомобиль, су, әуе көлігі, құбыр желісі нысандарын салу және қайта жаңғырту жұмыстарын жүзеге асыратын құрылыс саласы. Оған темір жол мен автомобиль жолдарын, [[аэродром]]дар, көпірлер, туннельдер, метрополитендер, алаптар, теңіз және өзен айлақтарын, каналдар, магистралды мұнай және газ құбырларын, вокзалдар, деполар, т.б. көлік үйлерін салу, темір жол жүйесін электрлендіру, автоматика және телемеханика қондырғыларын орнату ісі жатады.

2003 ж. Қазақстанда ұзындығы 1500 км-ден асатын Астана – Алматы автомобиль жолы іске қосылды.<ref name="source1">“Балалар Энциклопедиясы”, V-том</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Логистика]]

[[Санат:География]]
[[Санат:Транспорт]]
[[Санат:Техника]]

Шахта көлігі

2017-02-11T08:47:36Z

Wenislawski:

'''Шахта көлігі''' - [[шахта|шахтаның]] жұмысшыларды, қазылып алынған кенді және басқа заттарды ([[бекітпе]], қопарғыш заттар, құрал-жабдықтар, машиналар, т.б.) тасымалдауға арналған. Оның жер асты және жер үсті түрлері бар. Шахтаның жер асты көлігі қазылып алынған кенді забой арқылы штрекке жеткізеді. Содан кейін пайдалы қазынды скип көмегімен шахта оқпаны арқылы жер бетіне шығарылады. Шахта көлігінің жер үсті түрі шығарылған кенді байыту фабрикасына, металлургиялық зауытқа, темір жол станциясына тасымалдайды. Шахта көлігінің үздіксіз және үздікті әрекетті түрлері бар. Оның үздіксіз әрекетті түріне конвейер, гидрокөлік, пневмокөлік, т.б. жатады. Ал үздікті әрекетті Шахта көліші релісті және реліссіз болып ажыратылады. Мұның алғашқы түріне темір жолмен қозғалатын [[локомотив]], [[электровоз]], [[болат]] арқанмен сүйретілетін вагонетка, т.б. жатады. Релісті Шахта көлігінде тар табанды (ені 600, 700, 750, 900 мм) т. ж. пайдаланылады. Реліссіз Шахта көлігіне дизеловоз, электр машинасы, т.б. жатады. Шахта көлігі оқпан маңындағы қазбалармен тығыз байланыста болады. Бұл қазбалар арқылы кенмен толтырылған вагонеткалар кен көтергіш оқпанға жіберіледі, ал бос вагонеткалар забойға қайтарылып отырылады.

==Сілтемелер==
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Транспорт]]
[[Санат: Геология]]

{{wikify}}

Лизис

2017-02-08T19:46:23Z

Wenislawski:

[[Image:Rhoeo Discolor - Plasmolysis.jpg|thumbnail|right|Plasmolysis]]
'''Лизис''' ({{lang-el|λύσις}}) - ыдырау, еру)— әртүрлі ауру әсерінен ([[ферменттер]], [[қышқылдар]] т. б.) [[жасуша]]ның, [[жасушааралық зат]]тың, сондай-ақ [[бактерия]]ның [[еру]]і, [[жасушаа]] құрылымының бұзылуы. Мәселен, қанжелде тіс ұяшығының сау тканьдері ыдырайды.<ref>Стоматология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, Қазақстан, 1991. ISBN 5-615-00789-3</ref><ref name=bi1>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: [[Биология]] / Жалпы редакциясын басқарған профессор Е. Арын – [[Павлодар]]: [[2007]] - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3</ref>

Лизис — лизисомалардың құрамындағы эндогендік немесе экзогендік [[ферменттер]]дің, басқа да еріту қасиеті бар агенттердің әсерімен [[торша]] мембранасының не түгел торшаның ыдырауы, еруі. Цитолиттік қасиет вирус гликопротеидтерінің көпшілігінде бар. Мысалы, грипп вирусының гемагглютининінде, парагрипп вирусының НN ақуызында, адам [[иммун тапшылығы]] вирусының сыртқы гликопротеидінде.<ref>Вирусология, иммунология, генетика, молекулалық биология. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы, «Ана тілі» баспасы, 1993 жыл. ISBN 5-630-0283-X</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Генетика]]

{{Medsci-stub}}

Хемотаксис

2017-01-30T19:29:55Z

Wenislawski:

[[Сурет:Chtxbaceukkl1.png|thumb|right|200px]]'''Хемотаксис''' (''Сһеmоtахіs'' - тебу - тарту) - Еркін қозғалып жүрген [[жасуша]]лардың, бактериялардың еріген химиялық заттарға қарай тартылуы не олардан кері тебуі.<ref>Патологиялық анотомия терминдерінің орысша – латынша – қазақша түсініктеме сөздігі.- Ақтөбе. ISBN 9965-437-40-8</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Медицина]]
[[Санат:Патология]]

{{Stub}}

Өкпе

2017-01-28T19:37:07Z

Wenislawski:

[[Сурет:Diagrama de los pulmones-c2.svg|thumb|Өкпе]]
{{Дем алу жүйесі}}
'''Өкпе''' (''Pulmones'', {{lang-la|pulmo}} – өкпе) — адам мен жануарлардың тыныс алу органы. Пішіні жартылай конус тәрізді, оның төменгі жағы немесе негізі ойыстау біткен, кеуде қуысын іш қуысынан бөліп тұратын көк етке кіріп жатады. Жоғарғы жағы сүйір, бұғана сүйегінен 2 – 3 см-дей шығып, мойынның төменгі бөлігіне еніп жатады. Сыртында сірлі қабық – өкпеқап ([[плевра]]) болады. Өкпеге ауатамырлары ([[бронх]]), өкпе артериясы келеді де, одан екі өкпе венасы шығады. Сол жақ өкпе екі бөліктен (жоғарғы, төменгі), ал оң жақ өкпе үш бөліктен (жоғарғы, ортаңғы және төменгі) тұрады. Өкпеішілік ауатамырлар жүйесі тармақты ауатамыр түзеді, бөліктік ауатамырлардың ұшындағы тармақтары ауатамыршаларға (бронхиолаларға) бөлініп, тыныс алу бөлігіне өтеді. Ауатамыршалары көпіршікті жолдар түзеді де, оның ішінде өте көп майда көпіршіктер ([[альвеол]]дар) болады. Ересек адамның екі өкпесіне 700 млн-нан астам көпіршік сияды. Жан-жағын қантамырлар капиллярлары қоршаған көпіршектерде газ алмасу жүреді. Өкпеде жұтқан ауа қанға өтеді, [[көмір қышқыл газы]] қаннан ауаға шығады. Адамның жалпы орташа өкпе сыйымдылығы – 2680'120. Өкпе дене температурасының тұрақтылығын сақтауға, [[қан ұюы]], [[ақуыз]], май және [[көміртек]] алмасу процестеріне қатысады.<ref>Бес жүз бес сөз.— Алматы: Рауан, 1994 жыл. ISBN 5-625-02459-6</ref> Көп кездесетін өкпе аурулары: ''[[өкпе қабынуы]], [[өкпе қатерлі ісігі]], [[туберкулез]]'', т.б.
Өкпе омыртқалылардың эволюциялық даму барысында [[девон кезеңі]]нде тіршілік еткен сауытты және саусаққанатты балықтарда, ал [[палеозой]]да – қостынысты балықтарда пайда болды. Кейбір құйрықты қосмекенділерде (мысалы, өкпесіз саламандрда) өкпе болмайды. Қазіргі кезде тіршілік ететін қостыныстыларда, [[қосмекенділер]]де, кейбір бауырымен [[жорғалаушылар]]да ([[гаттерия]], [[жармасқы]]) газ алмасу жүретін бір бөлікті өкпенің үстіңгі беті дәнекерұлпалы-бұлшықетті перде бөлетін ұяшықтар немесе көпіршік түзілістер есебінен ұлғаяды. [[Кесіртке]]лер мен [[жылан]]дарда перделер күрделіленіп ұзарады. [[Тасбақа]], келестерде, негізінен қолтырауындарда күрделіленген перделер көп бөлікті өкпе түзеді. Құстардың өкпесі тығыз, оны ауамен ауа қапшықтары жүйесі толтырады. [[Сүтқоректілер]]дің өкпесі кеуекті, майысқақ, сондықтан оның көлемінің ұлғаюы өкпе ішіндегі шеміршекті қаңқа мен тегіс бұлшық еттің дамуына байланысты.<ref name="source1">"Қазақ Энциклопедиясы"</ref>

==Өкпедегі газ алмасу==
[[Адам]] құрамында 21% [[оттек]], 79% [[азот]], 0.03% [[көмірқышқыл газ]]ы бар атмосфералық ауамен тыныс алады. Дем шығарғандағы ауада 16% [[оттек]], 4.0% [[көмірқышқыл газ]]ы және 79% [[азот]] болады. Дем алғандағы және дем шығарғандағы ауа құрамындағы [[оттек]] пен [[көмірқышқыл газ]]ының айырмашылығы - өкпедегі [[газ алмасу]] нәтижесі болып табылады. Өкпеде [[газ алмасу]] [[диффузия]] жолымен жүреді. Өкпе [[капилляр]]ына түскен [[вена]] қанында [[оттек]] аз, [[көмірқышқыл газ]]ы көп. Сондықтан [[альвеола]] ауасындағы [[оттек]] [[қан]]ға араласады, ал [[көмірқышқыл газ]]ы қаннан өкпе альвеоласына түседі. Өкпедегі [[газ алмасу]]ды '''сыртқы тыныс алу''' дейді. Қандағы [[оттек]] [[эритроциттер]]ге өтеді де, [[гемоглобин]]мен берік емес байланысып, оксигемоглобин түзеді. [[Вена]] қаны [[артерия]] қанына айналады да, өкпе венасы арқылы [[жүрек]]ке, одан қанайналымның үлкен шеңберінің тамырларына түседі. [[Көмірқышқыл газ]]ы альвеоладан ауа тасымалдайтын жол арқылы сыртқа шығарылады.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: «Атамұра» баспасы, 2008. ISВN 9965-36-557-1</ref>

==Өкпе қабынуы==
'''Өкпе қабынуы''', ''[[Пневмония]]''.

==Өкпе қатерлі ісігі==
'''Өкпе қатерлі ісігі''', өкпе рагы – адам өкпесіне түскен қатерлі ісік; созылмалы ауру. Өкпе қатерлі ісігінің пайда болуына сыртқы және ішкі себептер әсер етеді. Сыртқы себептерге: тыныс алу жолдары мен өкпеге физикалық, химиялық, канцерогендік заттармен ластанған ауаның, зиянды заттардың (шаң-тозаң, [[асбесвт]], [[хром]], т.б.) енуі, темекіні жиі тарту; ал ішкі себептерге: өкпедегі әр түрлі созылмалы қабынулар, иммундық жүйке қызметінің төмендеуі жатады. Өкпе қатерлі ісігіне әйелдерге қарағанда 45 – 60 жас аралығындағы ер адамдар жиі шалдығады. Бұл дерт [[анатоммя]] тұрғыдан төрт топқа (жалпақ клеткалы, бездік, бронхоальвеолярлық, пісіп жетілмеген) жіктеледі. Ісік клеткаларының пісіп-жетілуі неғұрлым төмен болса, соғұрлым оны болжау қиынға түседі, ісік тез өсіп, ауру асқынады, яғни бөгелме ісіктер пайда болады. Өкпе қатерлі ісігінің клиникалық белгілері оның орналасқан жеріне, кеңірдек қуысының ісікпен бітелу дәрежесіне, бөгелме ісіктердің болу, болмауына тікелей байланысты. Дерт алғашқыда кеуденің шаншып ауруымен (әсіресе дем алған кезде) басталады. Бұл кезде науқас құрғақ жөтеледі, сонан соң жабысқақ қақырық пайда болып, оған қан араласады. Адам ентігіп, демігеді, дене қызуы көтеріліп, қатты жүдейді. Ауру асқынғанда қатерлі ісік клеткалары қан мен лимфаға араласып, бүкіл организмге таралуы мүмкін. Мұндай жағдайда ешқандай ем қолдануға мүмкіндік болмайды. Ауруды анықтау үшін: жалпы клиника ([[анамнез]], сипау, кеудені тыңдау, т.б.); параклиника ([[рентген]], [[компьютерлік томография]], [[ультрадыбыс]] арқылы, т.б.); [[бронхоскопия]], [[бронхография]], т.б. әдістер қолданылады. Диагноз қою қиындағанда диагностик. және емдік [[торакотомия]] (кеуде қуысын ашу) жасалынады. Емі: ісікке қарсы дәріні кешенді және араластыра беру, хирургиялық операция жасау, сәулемен емдеу, химиялық терапия әдістерін қолдану.

==Өкпе секвестрациясы==
'''Өкпе секвестрациясы''' — өкпедегі тканьнің өлі етке айналып, айналадағы тірі тканьнен дербес бөлінген бір бөлігі, дамудың ақауы, әдетте ауытқып дамитын өкпе тканінің бір бөлігі аз [[қан]] айналымында әдеттегі анатомиялық-физиологиялық байланыстан (кеңірдек тарамы мен қан тамырларынан) бөлінеді және үлкен қан айналымында әдетте қолқадан бұрылып кететін [[күре тамыр]] қанымен жабдықтандырылады.<ref>Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Алматы: Ана тілі. 1996. ISBN 5-630-00473-5</ref>

==Сильвестрдің өкпедегі ауа тазартқыш тәсілі==
'''Сильвестрдің өкпедегі ауа тазартқыш тәсілі''' — өкпедегі жасанды [[ауа]] тазартқыш тәсілі, шалқасынан жатқан зақымданушының қолын басына қойып, демін ішке жұтқызу, ал демді шығарғанда қолын түсіріп, оның көкірек қуысын қысып сығу.<ref>Биология:Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Алматы: «Атамұра» баспасы, 2008. ISВN 9965-34-812-Х</ref>
== Тағы қараңыз ==

* [[Өкпе сыйымдылықтары]]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Анатомия]]
[[Санат:Тыныс алу жүйесі]]
[[Санат:Пульмонология]]

Мезотелий

2017-01-28T19:33:57Z

Wenislawski:

'''Мезотелий''' (mesothelium, грек, mesos — орташа, theli — кеуделік емізікше) — сірлі қабықтарды сыртынан қаптап жатқан, бірқабатты бірқатарлы жалпақ эпителий.
Мезотелий көкірек, құрсақ және жамбас дене қуыстарындағы ішкі мүшелердің сыртқы сірлі қабықтарын құрап, аталған дене қуыстарының ішкі бетін астарлайды. Сонымен қатар, мезотелий сірлі қабықтар мен олардың туындьшарын ([[өкпе]], [[плевра]] қуыстары, жүрекқап — перикард, шажырқайлар, үлкен және кіші шарбылар, байламдар, үңгілер т.б.) түзеді. Мезотелий жасушалары — мезотелиоциттердің пішіні жалпақ, көпбұрышты (полигоналды), биіктігі енінен кіші, жасушалар жиектері иректеліп келеді. Олардың шеткі бетінде аздаған микробүрлер кездеседі. Мезотелий ішкі мүшелердің бір-біріне жабыспауын қамтамасыз ететін және олардың қозғалуы мен жылжуына қолайлы жағдай жасайтын сірлі сұйық бөліп шығарады. Мезотелий адам мен
жануарлар организмдерінде қорғаныс қызметін де атқарады.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі / — Алматы: «Сөздік-Словарь», 2009 жыл. ISBN 9965-822-54-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биоморфология]]
[[Санат:Биология]]
[[Санат:Морфология]]

{{stub}}

Қырғызстан

2017-01-01T14:44:17Z

Wenislawski:

{{Мемлекет
|Қазақша атауы = Қырғыз Республикасы
|Шынайы атауы = Кыргыз Республикасы
|Атау септігі = Қырғызстан
|Елтаңба = Emblem of Kyrgyzstan.png
|Байрақ = Flag of Kyrgyzstan.svg
|Ұраны =
|Әнұранның аты = Қырғызстан әнұраны
|Аудио = National Anthem of Kyrgyzstan.ogg
|Картада = LocationKyrgyzstan.svg
|карта тақырыбы =
|Картада2 =
|lat_dir = N|lat_deg = 41|lat_min = 16|lat_sec = 0
|lon_dir = E|lon_deg = 74|lon_min = 59|lon_sec = 0
|region = KG
|CoordScale =
|Тілдері = [[Қырғыз тілі|қырғызша]] — мемлекеттік [[Орыс тілі|орысша]] — ресми түрде
|Мемлекеттік діні = Зайырлы мемлекет
|Үкімет түрі = Парламенттік-президенттік республика
|Құрылды =
|Тәуелсіздік күні = [[Тамыздың 31|31 тамыз]] [[1991]] жылы
|Тәуелсіздігін алды = [[КСРО]]-дан
|Астанасы = [[Сурет:Coat of arms of Bishkek Kyrgyzstan.svg|22px]] [[Бішкек]]
|Ірі қалалары = [[Бішкек]], [[Ош]]
|Басшы қызметі = [[Қырғызстан президенті|Президенті]] <ref name="VZ">[http://lenta.ru/news/2011/12/01/president/ Lenta.ru: Киргизия: Киргизию официально возглавил Алмаз Атамбаев]</ref> [[Қырғызстан премьер-министрі|Премьер-министрі]] [[Қырғызстан Парламент төрағасы|Жоғорқу Кеңеш Спикері]]
|Басшылары = [[Алмазбек Атамбаев]] <ref name="VZ"/> [[Сариев, Темір Аргембайұлы]] [[Асылбек Жиенбеков]]<ref>[http://www.news-asia.ru/view/2254 Киргизские парламентарии выбрали нового спикера]</ref>
|Жер аумағы = 198 500
|Жер аумағы бойынша орны = 86-шы
|Судың үлесі = 3,6
|Этнохороним =
|Жұрты = 6 000 000
|Халық саны бойынша орны = 110-шы
|Сарап жылы =
|Санақ бойынша халық саны =
|Санақ жылы = 2015
|Халық тығыздығы = 27
|Тығыздық бойынша орны =
|ЖІӨ = 5 млрд.<ref name="IMF">[http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2008/01/weodata/weorept.aspx?sy=2008&ey=2008&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=923%2C925%2C927%2C917&s=NGDPD%2CNGDPDPC&grp=0&a=&pr.x=68&pr.y=9 Халықаралық валюта қоры (Сәуір 2008)]</ref>
|ЖІӨ сараптаған жылы = 2008
|ЖІӨ бойынша орны = 135-ші
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ = 1000<ref name="IMF"/>
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) орны =
|ЖІӨ (номинал) =
|ЖІӨ (номинал) сараптаған жылы =
|ЖІӨ (номинал)бойынша орны =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) =
|Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) орны =
|АДИ = {{Өсім}} 0.598
|АДИ жылдық есебі = 2010
|АДИ бойынша орны = 109-шы
|АДИ деңгейі = орташа
|Әуе компаниясы =
|Валютасы = [[Қырғызстан сомы|сом]]
|Интернет үйшігі = [[.kg]]
|ISO =
|Телефон коды = 996
|Уақыт белдеуі = +6
|Түсініктемелер =


}}
'''Қырғыз Республикасы''', '''Қырғызстан''' — [[Орта Азия]]да орналасқан мемлекет. Жер аумағы – 198,5 мың км2. Халқы – 6 миллион адам. Қырғыздар (72,6%), орыстар (6,4%), өзбектер (14,5%), [[украиндар]], [[татарлар]], [[қазақтар]], [[ұйғырлар]], [[немістер]], [[тәжіктер]], [[дүнгендер]], т.б. ұлт өкілдері тұрады. Астанасы – [[Бішкек]] қаласы (624 мың адам). Конституциясы бойынша – Президенттік басқару нысанындағы [[мемлекет]]. Заң шығарушы органы (Жоғарғы Кеңес) 2 палатадан тұрады. Ресми тілдері – қырғыз және орыс тілдері. Ұлттық мерекесі – 31 тамыз – Тәуелсіздік күні. Ақша бірлігі – сом.

== Географиялық орны ==
Қырғызстан — [[Орта Азия]]да орналасқан [[ел]], солтүстігінде Қазақстанмен, шығысы мен оңтүстік-шығысында [[Қытай]]мен, оңтүстік-батысында [[Тәжікстан]]мен, ал батысында [[Өзбекстан]]мен шектеседі. Солүстіктен оңтүстікке 454 км, ал батыстан шығысқа қарай 925 км-ге созылып жатыр. Мемлекеттік шекаралары, негізінен, таулар аркылы өтеді. Сол [[себеп]]ті тәуелсіздігін алғаннан кейінгі кезеңде шекараларын айқындау [[мақсат]]ында көршілес [[мемлекет]]термен келісімдер жүргізілді. Геосаяси жағынан алғанда ел аумағы аса маңызды [[аймақ]] болып табылады. Елдің географиялық орнының бұл ерекшеліғін НАТО-ға [[мүше]] елдер халықаралық [[терроризм]]ге қарсы күресте маңызды тірек пункті ретінде пайдалануда.

== Тарих ==
Қазіргі Қырғызстан жеріндегі алғашқы мемлекеттік [[құрылым]]дар б.з.д. II ғасырда [[пайда]] болған. Біздің заманымыздың VI—XII ғасырлары аралығында бұл [[аймақ]]қа [[Енисей]] бойынан түркі тайпалары қоныс аударған болатын. Кейіннен олар моңғол-татар шапкыншылықтарына ұшырап қуғындалды.

XIX ғасырда алдымен [[Қоқан Хандығы|Қоқан хандығының]] иелігінде болып, кейіннен [[Түркістан]] губерниясы құрамында [[Ресей империясы]]на өз еркімен қосылды. Қырғызстанның табиғат [[жағдай]]ы өте қолайлы, таулы жерлеріне Ресейдің ішкі аудандарынан шаруалардың жаппай қоныс аударуы жүрді. Бұл жағдай бұрын тек қана көшпелі мал шаруашылығымен айналысып келген қырғыз жерінде, жаңа [[шаруашылық]] түрлерінін; дамуына қозғаушы күш болды.

Қазан революциясынан кейін бұл [[аймақ]] Қара Қырғыз автономиялық облысы деп аталды, ал 1926 жылы Қырғыз КСР-і болып қайта құрылды. 1991 жылы Қырғызстан [[Тәуелсіздік|тәуелсіздігін]] жариялады.

Бүгінде Қырғыз Республикасы [[әкімшілік]] жағынан 6 облыстан және Бішкек қалалық кеңесінен тұрады.

== Табиғат жағдайы мен ресурстары ==
Қырғыз жері, негізінен, таулы болып келеді, мұнда [[Тянь-Шань]] тауының ең биік нүктесі — Жеңіс шыңы (7439 м) орналасқан. Бір-бірінен кең тауаралық аңғарлар ([[Шу]], [[Ыстықкөл]], [[Талас]]) арқылы бөлініп жатқан тау жоталары басым түрде ендік [[бағыт]]та орналасады. Олардың геологиялық-тектоникалық [[құрылыс]]ы, ландшафтылық сипаты өте күрделі. Таулы аудандар қуаты 8—10 балдың күшті жерсілкінулер байқалатын сейсмикалық белдеуде орналасқан.

Қырғыз жерінің 95%-дан астам бөлігі [[теңіз]] деңгейінен 1000 м биікте орналасқан, ал оның 40%-дан артық бөлігі 3000 м биіктікте жатыр. Биік таулы жер бедері мен соған сәйкес қалыптасатын [[табиғат]] [[жағдай]]лары елдің [[экономика]]сын өркендетуге күшті әсерін тигізеді.

Жер қойнауы пайдалы [[қазба]]ларға аса бай. Солтүстігінде түсті металдардың ([[молибден]], мыс, сурьма), Ішкі Тянь-Шань қойнауларында метаморфтық жыныстармен бірге кездесетін молибден, [[темір]] және қалайы кен орындары таралған. Оңтүстігінде сынап, [[сурьма]], [[алтын]], сондай-ақ қоры онша мол емес [[темір]], [[марганец]], [[алюминий]], [[полиметалл]] кездеседі. Тауалды иіндері мен қазаншұңқырларда қоңыр [[көмір]] және таскөмір, [[мұнай]] коры барланған. Көптеген кең орындары биік таулы аудандарда орналасқандықтан, оларды игеру мәселесін қиындатады.

Қырғыз жері таулы болғандықтан, су ресурсымен жеткілікті дәрежеде қамтамасыз етілген. Ең ірі өзені — Нарын, сондай-ақ Шу, [[Шатқал]], [[Ақсай]] өзендері бар. [[Өзен]] сулары суландыру мақсатында көбірек пайдаланылады. Ондағы беткі ағынның 20%-ға жуығы жер суаруға жұмсалады.

[[Климат]]ы шұғыл континентті сипатта, [[жаз]] ыстық, [[қыс]] суық болып келеді. Таулы жер бедері [[ауа]] температурасы мен ылғалдын таралуына өте күшті ықпал етеді. Ауаның орташа температурасы жазық жерлерде қыста -4°С, жазда +25°, +27°С-қа дейін көтеріледі. Мұндай [[жағдай]] топырақ-өсімдік жамылғысының ете күрделі [[құрылым]]ын қалыптастырады. Әсіресе бұл жағдай биік тауларда өте айқын байқалады. Сондықтан елдің табиғат жағдайы [[ауыл шаруашылығы]]ның көптеген салаларын өркендетуге мүмкіндік береді.

[[Тянь-Шань таулары]] аралығында орналасқан [[Ыстықкөл]] елдің ең басты рекреациялық байлығы болып есептеледі, оны "Тянь-Шаньның [[інжу]]-[[маржан]]ы" деп атайды.

Шатқал жотасының оңтүстік беткейінде орналасқан Сарышелек көлі және оның айналасындағы [[жеміс]] [[ағаш]]тары мен сирек кездесетін [[жаңғақ]]ты [[орман]]дар алқабы Сарышелек қорығының құрамына енеді. Мұнда Қырғызстанның көрікті демалыс-сауықтыру орындары орналасқан.

=== Ыстықкөл ===
[[Сурет:Issyk-Kulmeer.jpg|thumb|200px|right|[[Ыстықкөл]]]]
Ыстықкөл — [[Орта Азия]]ның ең ірі көлі, ол [[теңіз]] деңгейінен 1608 м биіктікте орналасқан. Жалпы [[аудан]]ы 6280 км2, ұзындығы 182 км-ге созылып жатыр. Пайда болу [[тарих]]ы жағынан тектоникалық көл болып саналатын Ыстықкөлдің тереңдігі 702 метрге жетеді. [[Су]] көлемі көп болғандықтан, Ыстықкөл қыста қатпайды, көл атауы да сонымен байланысты. [[Көл]] айналасымен қоса, айрықша қорғауға алынған Ыстықкөл қорығының аумағына енеді. Ыстықкөл жағалауында жалпы саны 100-ден асатын [[демалыс]] орындары, емдеу-сауықтыру мекемелері орналасқан. [[Емдеу]]-сауықтыру мақсатында көлдің шипалы тұзды суы ғана емес, жағалаудағы емдік [[балшық]]тар да пайдаланылады. Ыстықкөл қазаншұңқырында минералды [[бұлақтар]] да өте көп. [[Шолпан-Ата]], [[Ыстық-Ата]], [[Жетіөгіз]], [[Алтын-Арашан]] шипалы су көздері көпшілікке танымал.

== Өнеркәсіп ==
[[Кеңес Одағы]] ыдыраған соң, бұрынғы дәстүрлі [[байланыс]]тар үзіліп, ел экономикасына едәуір нұқсан келді. Бүгінгі таңда Қырғызстан нарықтық [[экономика]] [[жүйе]]сіне көшуге талпыныстар мен әрекеттер жасауда. Елдегі жиынтық жалпы өнім мөлшері 2008 жылғы мәлімет бойынша 12 миллиард [[АҚШ доллары]]н құрайды. Оның 47%-ы [[ауыл шаруашылығы]] өнімдерінің, 12%-ы өнеркәсіп, ал 41%-ы өндіруші емес саланың үлесіне тиесілі.

Өнеркәсіптің негізгі маманданған салалары электр энергетикасы, [[тамақ]] өнеркәсібі және жеңіл өнеркәсіп, тірсті [[металлургия]] болып табылады. Электр энергиясын өндіру оңтүстіктегі Нарын өзені мен оның салаларында орналасқан СЭС тізбегіне негізделеді. Олардың ең ірісі—Тоқтағұл СЭС-і, жылына 4 миллиард кВт/сағ электр энергиясын өндіреді. Бұл салаға қазіргі кезде өте көп шетел және Ресей қаржысы жұмсалуда. Отын өнеркәсібі Ош және Жалалабад облыстарындағы қоңыр [[көмір]] мен Ыстықкөл қазаншұңқырынан өндірілетін таскөмір негізінде өркендеуде.

Жеңіл өнеркәсіп өнімдері [[көлем]]і күннен-күнге артуда, [[жүн]] түту, кігіз басу, [[кілем]] тоқу, тері-былғары илеу сияқты [[сала]]лары өркендеуде. Елдің оңтүстігінде [[мақта]] өңдеу мен [[жібек]] шаруашылығы дамыған. Тамақ өнеркәсібі жергілікті [[шикізат]]ты өндеуге бағытталған.

Түсті металлургия, негізінен, сыртқа [[өнім]] шығаруға маманданған. Ош облысындағы [[Қадамжай]] комбинаты өндіретін сурьма халықаралық нарықта эталон ретінде бағаланады. Осы облыстағы Хайдарқан елді мекені жанындағы сынап кенінің маңызы аса зор. Мұнда қосымша қорғасын-мырыш концентраты алынып, одан әрі өңдеуге [[Қазақстан]]ға жіберіледі. Жаңа іске қосылған алтын (Жалалабад облысындағы "Макмалалтын"), сондай-ақ қалайы (Ыстыккөл облысының оңтүстік-шығысы) комбинаттары шетелдік қаржы көмегімен ғана [[жұмыс]] істеуде.

== Ауыл шаруашылығы ==
Қырғызстан — [[Орта Азия]]дағы бірден-бір [[мал шаруашылығы]] басым ел. Ол Қырғызстан жерінің басым бөлігінің таулы болуымен, өнделетін [[жер]] үлесі көрсеткітттінің төмендігімен түсіндіріледі. Өнделетін жерлердің басым көпшілігі [[Шу облысы]]нда шоғырланған, оның 25%-ы шабындықтардың [[үлес]]іне тиеді. Шу аңғарын бойлай 200 км-ге созылған Үлкен Шу каналы өтеді, одан егістіктер мен бау-бақшаларға [[су]] жеткізетін көптеген [[тармақ]]тар бөлінеді. [[Нарын облысы]]нда жайылымдардың, әсіресе қысқы жайылымдардың үлесі басым. Елдің оңтүстігіндегі [[Ферғана жотасы]]ның беткейлерінде пішен дайындалады.

Қырғызстан [[қой]] малының саны мен жүн өндіруден ТМД елдері арасында [[Ресей]] мен Қазақстаннан кейін 3-орын алады. Соңғы жылдары қой саны 4,5 млн басқа дейін қысқарды. Негізінен, биязы [[жүн]]ді, жартылай биязы жүнді қойлар бағылады. Тауалды белдеуі мен орта таулы [[аудан]]дарда етті-сүтті бағыттағы ірі қара мал, биік тауларда қодас өсіріледі. [[Жылқы]] малының саны салыстырмалы түрде кеп (300 мың бас), Қазакстанда бұл көрсеткіш 985 мың басқа жеткен. Таулы аудандардағы [[шаруашылық]]тарда қырғыз халқының сүйікті [[сусын]]ы — [[қымыз]] дайындалады. [[Ыстықкөл]] жағалауында асыл тұқымды жылқылар есіретін шаруашылықтар бар.

[[Егіншілік]] [[құрылым]]ында 50%-ын дәнді дақылдар, 41%-ын малазықтық [[шөп]]тер құрайды, қалғаны техникалық және көкөніс-бақша дақылдарының үлесіне тиеді. Ферғана [[аңғар]]ында [[мақта]] және [[темекі]] өсіріледі, Шу облысында қант қызылшасының егістіктері қалпына келтірілуде. Елдің солтүстігі мен оңтүстігінде [[жүзімдіктер]] мен [[жеміс]] бақтары едәуір алқаптарды қамтиды. Жалалабад облысында табиғаттың қайталанбас ескерткіші болып саналатын [[грек жаңғағы]]ның реликтілік ормандары өседі.<ref>География: Дүниежүзіне жалпы шолу. ТМД елдері. Жалпы білім беретін мектептің жаратылыстану-математика бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ Ө. Бейсенова, К. Каймулдинова, С. Әбілмөжінова, т.б. — Өңд., толықт. 2-бас. — Алматы: Мектеп, 2010. — 304 б., сур.ISBN 978-601-293-170-9</ref>

==Көлік және сыртқы экономикалық байланыстар==
Қырғыстан аумағы арқылы елді көршілес мемлекеттермен байланыстыратын маңызды теміржолдар және тасжолдар жүйесі өтіп жатыр. Қырғыз жері арқылы Памирдің ішкі аудандарымен жыл бойы байланыстыратын Памир тас жолы (Ош-Мургаб-Хорог) өтеді. Республиканың таулы аудандарында [[Қытай]]мен байланыстыратын бірнеше шекаралық өткелдер бар.

Негізгі көлік түрі-автокөлік, тасжолдардың жалпы ұзындығы 40 мың км-ге жетеді. Автокөлік үлесіне жүк айналымының 90%-ы тиесілі. Теміржолдар өте қысқа. Республиканың оңтүстік бөлігі арқылы Өзбекстанның көмір өндіруші аудандары мен облыс орталықтарына бағытталған бірнеше теміржол тармақтары тартылған. Ел астанасын Ыстықкөлмен жалғастыратын тұйық теміржол тармағы бар. Қазіргі кезде Алматы қаласын Ыстықкөл жағалауымен байланыстыратын теміржол тармағын салу туралы халықаралық жобалар жасалуда. Бұл жоба екі ел арасындағы байланыстарды дамытумен қатар, туризм саласын өркендетуге мүмкіндік береді.

Қырғызстан ТМД елдерімен соның ішінде [[Ресей Федерациясы]]мен, Қазақстанмен тығыз қарым-қатынас орнатқан. Ресей- ел экономикасына күрделі қаржы әкеліп отырған бірден-бір ірі ел. Қырғызстан мен Қазақстанның қатынастарының дамуына 1993 жылы 8 щілдеде қол қойылған келісімшарт негіз болуда. 2008 жылы екі ел арасындағы сыртқы сауда айналымы 310 млн [[АҚШ]] долларын құрады. біздің елімізде Қырғызстанме бірлескен 70-тен астам кәсәпорын жұмыс істейді. Қазақстан жыл сайын бұл елден келетін мыңдаған адамдарды жұмыспен қамтамасыз етеді. Қырғызстанда бірнеше қазақстандық банктердің бөлімшелері жұмыс істейді.

== Дереккөздер ==
<references/>

{{NavigationBox
|Title = Қырғызстан
|List =
{{Орталық Азия}}
{{Азия}}
}}
{{NavigationBox
|Title = Халықаралық ұйымдар
|List =
{{ТҮРКСОЙ}}
{{Ислам Әріптестік Ұйымы}}
{{WTO}}
{{ТМД}}
{{Еуразия Экономикалық Қауымдастығы}}
{{Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы}}
{{Түркі кеңесі}}
}}

[[Санат:Орталық Азия]]
[[Санат:Азия елдері]]
[[Санат:Қырғызстан]]
[[Санат:Мұхитпен шектеспейтін елдер]]
[[Санат:1991 жылы тәуелсіздігін жариялаған мемлекеттер]]

Мюзикл

2016-05-29T12:21:34Z

Wenislawski:

[[File:MUSICAL 059.JPG|thumb| alt=A.|Балаларға арналған мюзикл]]
[[File:Koty musical.jpg|thumb| alt=A.|Мысықтар мюзиклы]]
'''Мюзикл'''<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы|"Қазақ Энциклопедиясы"]], 6 том</ref> ({{lang-en|Musical}}) – [[эстрада]]лық, [[хореография]]лық, [[драма]]лық, [[опера]]лық, т.б. сан түрлі өнердің әсерлі ерекшеліктерін біріктіріп көрсететін музыкалық-сахналық қойылым. Бұл жанрдың тек комед. қана емес, драм. сюжеті де болады. Мюзикл жанр ретінде 1920 – 30 жылдары [[АҚШ]]-та пайда болды. 1940 – 60 жылдары [[АҚШ]]-та ерекше дамып, 60-жылдардан бастап басқа елдерде кең тарала бастады. Қазіргі уақытта Мюзикл музыкалық театрлары [[рок-музыка]], ән-би жанрлары элементтерін игере отырып дамуда.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Өнер]]
[[Санат:Театр]]

Балетмейстер

2016-05-29T12:19:26Z

Wenislawski:

[[Сурет:Degas- La classe de danse 1874.jpg|thumb| alt=A.| ''Балетмейстер''.]]

'''Балетмейстер''' (нем. balletmeіster — білгір, шебер) — [[балет]], [[опера]], [[оперетта]], [[кинофильм]]дердегі, әртүрлі шоулардағы [[би]] нөмірлерінің [[автор]]ы және [[қоюшы]]сы. Балетмейстер [[музыка]] мен қозғалысты пайдалана отырып, [[айқын]] [[хореография]]лық бейнелер құрады. Балетмейстер безендіруші - [[суретші]]мен, [[композитор]]мен, [[дирижер]]мен, [[сценарий авторы]]мен, [[концертмейстер]]мен тығыз байланыста жұмыс істейді. Балетмейстер-қоюшыдан басқа Балетмейстер-[[репетитор]] мамандығы бар. Ол бұрынғы [[қойылым]]дарды жаңартады, Балетмейстер-қоюшының шығарған хореографиясына жаттықтырады. [[Қазақстан]]ның алғашқы балетмейстерлері — А.А. Александров, [[Жиенқұлова Шара|Ш. Жиенқұлова]], [[Әбіров Дәурен Тастанбайұлы|Д. Әбіров]]. Қазақстанда 1994 жылдан [[Қазақ театр және кино институты]]нда Балетмейстерлер дайындайтын бөлім жұмыс істейді.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, II том;</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Мәдениет]]

{{stub}}

Клавесин

2016-05-29T12:13:35Z

Wenislawski:

[[Сурет:Flemish harpsichord.jpg|thumb|right]]
'''Клавесин''' (франц. clavecіn) – клавишті-шертпелі ішекті [[музыкалық аспап]]. Клавесин жайындағы жазба деректер [[1511]] жылдарға, ал бүгінгі күнге дейін сақталған ең көне [[италия]]лық шеберлерден шыққан [[аспап]] [[1521]] жылға жатады. Клавесин барлық еуропалық елдерде таралған; [[Ресей]]де 16 ғасырда пайда болды. Тегі [[псалтериум]] ([[гусли]]ге ұқсас) аспабынан шыққан. Диапазоны 4 – 5 [[октава]]. [[Француз]] клавесин мектебінің негізін салушы [[Ж. Шамбоньер]] ([[1601]] – [[1670]]/72) болды. Клавесинде асқан шеберлікпен ойнаудың тамаша үлгісін жасаған – италиялық [[композитор]] әрі орындаушы [[Д.Скарлатти]] ([[1685]] – [[1757]]). 17 – 18 ғасырлардағы белгілі француз клавесиншілері: [[Ф.Куперен]] ([[1668]] – [[1733]]), [[Ж.Ф. Рамо]] ([[1683]] – [[1764]]), [[Л.К. Дакен]] ([[1694]] – [[1772]]) т.б. 18 ғасырда [[фортепиано]]ның пайда болуына байланысты Клавесиннің рөлі төмендеді. Клавесин жеке камералық-ансамбльдік, сонымен қатар оркестрлік аспап ретінде қолданылды.
<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”
ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==

<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Мәдениет]]

Клавир

2016-05-29T12:12:37Z

Wenislawski:

[[Сурет:Bože pravde za klavir.jpg|thumb|200px|right]]

'''Клавир'''(нем. klavіer) – 1) клавишті-ішекті музыкалық аспаптардың ([[клавикорд]], [[клавесин]], [[фортепиано]]) жалпы атауы; 2) клавираусцуг (нем. klavіer – фортепиано және аuszug – үзінді) сөзінің қысқартылған түрі, вокалды-симфониялық шығармалардың ([[опера]], [[оратория]], [[кантанта]], т.б.) партитураларын фортепиано мен дауысқа немесе тек фортепианоға, [[балет]] партитураларын фортепианоға түсіру. Кейде симфониялық, камералық және ансамбльге жазылған шығармаларды фортепианоға (2,4 және 8 қолға) лайықтап мазмұндау (аранжирлеу) да Клавир деп аталады.
<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”
ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==

<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Мәдениет]]

Фантазия

2016-05-29T12:08:48Z

Wenislawski:

'''Фантазия''' ({{lang-el|phantasіa}} — қиялдау) — [[музыка]]да еркін формадағы музыкалық шығарма. 16 — 17 ғасырларда фантазия [[орган]], [[клавир]], лютня аспаптарына арналып, полифониялық түрде жазылған. 18 ғасырда органдық және клавирлік фантазиялар импровизация стилінде фугаға кіріспе ретінде (И.С. Бахтың органға жазған соль-минорлық “Фантазия және фугасы” мен клавирлік “Хроматикалық фантазиясы”) қолданылды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> 19 ғасырдағы Фантазиялар көбіне халық әндері, би, романс, опера, балет әндеріне негізделді. Мысалы: Ф.Листтің, В.А. [[Моцарт]]тың “Дон Жуан” операсы тақырыбына жазған фортепианолық Фантазиясы, А.Н. [[Римский-Корсаков]]тың [[скрипка]] мен оркестрге арналған “Орыс халық әндері тақырыбына жазылған фантазиясы”, т.б. Фантазия жанры Қазақстан музыкасында да көрініс тапты. Мысалы, М.Төлебаевтың қазақ әуендеріне, С.И. Шабельскийдің қазақ, орыс пен корей тақырыбына, А.Қ. Жұбановтың “[[Абай]]” операсы тақырыбына жазған оркестрлік Фантазиялар, т.б. аспаптық туындылар бар.
Е. Түсіпов, С. Нұрланов<ref>Қазақ Энциклопедиясы|«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Мәдениет]]

Сандырақ

2016-05-29T12:06:45Z

Wenislawski:

'''Сандырақ''' — ойлаудың бұзылуы, мағынасыздық, шынайылыққа және ойша пайымдауға сәйкес келмейтін, сонымен бірге субъектіге қате пікір екенін түсіндіруге мүмкін болмайтынын білдіретін түсінік. Сандырақ көптеген [[психика]]лық аурулардың белгісі, яғни оның мазмұны әртүрлі болуы мүмкін: қуғынға ұшырау, улану, [[қызғаншақтық]], маңыздылық т.с.с.

Сандырақтың екі түрі бар: біріншісі, ''когнитивтік'' (танымдық) сфераның бұзылғанында — ауру өзінің ауытқыған сандырақтарын субъективті дәлелдеулерін "логикалық" жолмен бекітеді, екіншісі, ''сенсорлық'' сфераның бұзылғанында — аурудың кейбір сипаты, [[қиял]] мен [[фантазия]] басым болуымен өтеді. Кейбір жағдайларда сандырақ қорқудың аффективті көрінісімен, яғни ылғи қауіп төніп тұрғандай болуымен де сипатталады.

Сандырақтың бірнеше формалары бар: Сандырақ— шындыққа сәйкес келмейтін, түзетуге болмайтын ойлар немесе шындыққа сәйкес келмейтін қате пікір. Жиі кездесетін сандырақтың түрі соңына түсу сандырағы. Оған қарым-қатынас, уландыру, әсер ету, кінәлау, қызғану, кемсіту, ұрлау сияқты ойлар жатады. Қарым-қатынас сандырағы, мұндай сандырағы бар ауруларға айналадағы адамдар жаман қарайтын, оған күлетін, ол туралы сыбырласатын болып көрінеді. Мұндай сандырақтарды ерекше маңызды сандырақ ойлар дейді. Әрекет сандырағында аурулар өздеріне көзқарас, [[гипноз]], белгісіз аспап, теледидар мен [[Радиотолқындар|радио толқындары]] арқылы әсер етеді деп санайды. Нақтылы соңына тусу сандырағы. Мұндай ауруларға әр қадам сайын басқа адамдар ие мекемелер соңына түскендей болады. Кінәлау сандырағы кезінде аурулар оларды кінәлайтыны туралы айтады. Мысалы, ауру адам өзін жұмыстан шығарады деп ойлап, дәрігерге келіп оның алдына құжаттарын қойып, тезірек жұмыстан шығаруын талап етеді. Кемістік пен тонау сандырағы қартайған адамдардың қан тамыры зақымданған және басқа [[психоз]]дарда болады. Үйлерінен заттардың тоналып, ұрланып жатқаны сияқты т.с.с. көрінеді. Қызғану сандырағы соңына тусу сандырағының бір түрі. Қызғану сандырағы маскүнемдерде жиі болады. Мұндай ауруларда әйелінің (күйеуінің) опасыздығын дәлелдейтін жүйе қалыптасады. Өзін-өзі қорлау сандырағы мұндай аурулар өзін бір нәрсеге кінәлімін деп санайды, олар айналадағыларға ауру жұқтырамыз деп санайды. Олар өзін [[мүсәпір]]міз деп санайды.

'''Ипохондриялық сандырақ.''' Мұндай аурулар өздерін [[рак]], [[туберкулез]], [[СПИД]] сияқты жаман аурулармен ауырамыз деп санайды. Мұндай аурулар дәрігердің дәлелін жоққа шығарады. Нақұрыс сандырағы бар аурулар өздеріне сырттан күш енген (шайтан, кейде бақа мен жылан сияқты) деп санайды. Ұлылық сандырағымен ауырғандар өздерін көп ақшаның (мыңдаған, миллиондаған), сарайлардың, автокөліктер мен ұшақтардың иесімін деп санайды. Сандырақ— шындық болмысқа сәйкеспейтін түсініктер мен ой қорытындылары; бұлардың дұрыстығына [[патология]]лық тұрғыда сенімді субъектіге олары қате деп иландыру мүмкін болмайды. Сандырақ көптеген психикалық аурулардың нышаны болып табылады; бұл орайда оның мазмұны әр алуан болуы мүмкін: біреу қуғандай, уландырғандай сезімнің сандырағы, қызғаныш, ұлылық сандырағы және т.б. сандырақтың екі түрі ажыратылады: біріншісінде когнитивтік сала бұзылады — ауру өзінің бұрмаланған пайымдауын "логикалық" жүйеге біріктірілген бірқатар субъективтік дәлелдемелермен қуаттайды, екінші түрінде сенсорлық сала да бұзылады — аурудың сандырағы құрғақ қиялдау басым бейнелік сипатта болады. Қайсыбір жағдайларда сандырақ [[қорқыныш]], негізсіз алаңдау, беймәлім қауіп-қатерді сезудің аффектілік көріністерімен қабаттасады (мысалы, біреу соңына түскендей болып көрінетін [[Паранойя|параноидтік]] сандырақ кезінде ауру айналасындағы адамдардың әр қимылы мен ишарасын "ұйымдасып, бір-біріне белгі беру" және т.б. деп ұғынып, қашып кетуге, тығылып қалуға және т.б.тырысады). сандырақты аса құнды идеялар дейтіннен ажырата білу керек — мұндай идеялар кезінде белгілі бip нақты өмірлік проблема психикалық тұрғыдан сау субъектінің санасында шектен тыс (аса құнды) мәнділікке ие болады.<ref>Жантану атауларының түсіндірме сөздігі. — Алматы: "Сөздік-Словарь", 2006. - 384 бет. ISBN 9965-409-98-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Сөздік]]
[[Санат:Жантану]]
[[Санат:Медицина]]

Шизофрения

2016-05-29T12:02:52Z

Wenislawski:

[[File:Emotion-matching_task-NIMH.png|нобай|300px|Шизофрениямен ауыратын адамдар Эмоция сәйкестігі тапсырмасын орындауда қиналады]]
'''Шизофрения''' (грекше shizo – бөлемін және phren – парасат.) – созылмалы [[психикалық ауру]].
==Аурудың себептері мен белгілері==
Шизофренияның пайда болу себебі әрі толық зерттелмеген, дегенмен шизофрения әртүрлі жағдайдың, түрлі аурулардың адам психикасына әсер етуіне байланысты пайда болады деген ұғым бар. Ауру кейде ұзақ, кейде ұстамалы түрде тез өтеді. Шизофрения негізінде жоғары жүйке жүйесі қызметінің бұзылуынан болады. Шизофрения кезінде [[сандырақ]], [[галлюцинация]], [[еліру]], мелшиіп қозғалмай қатып қалу сияқты психикалық өзгерістер аурудың үдеуіне қарай күшейе түседі. Ауру күшейген кезде науқас сөйлеспейді, оның ой-сезімі, түсінігі өзгереді, сөйлеген сөзі, айтқан пікірі басқаларға түсініксіз болады. Шизофренияның белгілері кейде өте тез айқын білінсе, кейде өте баяу бірнеше жылдан кейін байқалуы мүмкін.

==Аурудың түрлері==
Шизофренияның кататоникалық, параноидты, қарапайым және басқа түрлері бар.
===Кататоникалық шизофрения===
Кататоникалық шизофренияда науқас қозғалмай, қимылсыз, мелшиіп қалады. Ал, кейде керісінше кенет күйзеліп жылап, не қатты күліп мағынасыз сөйлейді.
=== Параноидты шизофрения===
Параноидты шизофрения кезінде науқас мезгіл-мезгіл сандырақтайды. Әртүрлі елес пайда болып, соған еліктеп бет-әлпетін өзгертіп сөйлейді, күледі.

===Кататоникалық шизофрения===
Қарапайым шизофрения көбіне балиғатқа толу кезінде жасөспірімдерде жиі байқалады, ешқандай себептен сабақтан үлгеруі төмендейді, мінез-құлқы өзгереді, бұрын байқалмайтын қиял, арман пайда болады. Кейде керісінше ерекше көңілденіп, ретсіз сөйлеп, бет пішінін өзгертеді.
==Ауруға шалдығатындар==
Шизофрениямен 15 – 25 жастағы жастар, 40 – 60 жас аралығындағы адамдар жиі ауырады.
==Емі:==
* Инсулин қолданып ұзақ уақыт ұйықтату;
* Дәрі-дәрмек және еңбекпен емдеу;
* Психиатр – дәрігерледің бақылауында болу.<ref>Қазақ совет энцеклопедиясы. 6 том.</ref>

==Дереккөздер==
{{references}}

[[Санат:Психикалық аурулар]]

Мәрмәр теңізі

2016-05-26T15:31:11Z

Wenislawski:

[[Сурет:Buyukada 1.jpg|thumb|220px|right|Ыстамбұлдық Адалар аймағы. Бююкада аралындағы порт.]]
'''Мәрмәр теңізі''' <ref name="source1">Қазақ Энциклопедиясы</ref> {{lang-tr|Marmara}}, аты ақ мәрмәрдің бай өндірісі болған аралға байланысты шыққан, грекше Пропонтида (Propontіs, pro — алдыңғы және pontos — теңіз)] — [[Атлант мұхиты]]ның [[Еуропа]] мен [[Кіші Азия]]ның аралығындағы жерорта теңізі. Солтүстігінде [[Босфор бұғазы]] арқылы [[Қара теңіз]]бен, оңтүстігінде [[Дарданелл бұғазы]] арқылы [[Эгей теңізі]]мен жалғасады. Ауданы 11472 км². ұзындығы 280 км, енді жері 80 км. Суының орташа көлемі 4 мың км3, ең терең жері 1273 м. Еуропа, [[Азия]] және [[Африка]] құрылықтарын бөліп тұратын жер қыртысының ірі жарылыстарынан пайда болған. Ірі аралдары — Мәрмәр, Принц, тағыда басқа. Ердек, Бандырма, Гемлік шығанақтары бар. Мәрмәр теңізіне Симав, Қожабаш өзендері құяды. Суы қатпайды, беткі қабатының орташа температурасы 9ӘС, ал жазда 29ӘС-қа дейін жетеді. Мәрмәр теңізінің гидрологиялық режимі бұғаздары арқылы Қара және Эгей теңіздері суының алмасуына байланысты. Тұздалуы солтүстігінде 20%, оңтүстігінде 25 — 26%. Флора мен фаунасы Жерорта теңізіне ұқсас. Теңізден балық (скумбрия, сардины, тағы да басқа) ауланады. Мәрмәр теңізі арқылы Қара теңізден Жерорта теңізіне өте маңызды су жолдары өтеді. Жағалауында [[Ыстамбұл]], [[Ізмір]] портты қалалары және курорттар орналасқан.

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:География]]

{{Turkey-stub}}

Трио

2016-05-25T17:58:11Z

Wenislawski:

[[Сурет:The Bee Gees.png|thumb|250px]]
'''ТРИО''' ({{lang-it|trіo, tre}} – үш) – 3 [[музыка]]нт орындаушылардан құрылған [[ансамбль]] (музыкалық [[Аспаптар|аспапта]] орындаушылар немесе әншілер тобы), сондай-ақ осы ансамбльге арнайы жазылған музыкалық шығарма.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references />

<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Музыка]]

Жорж Бизе

2016-05-25T17:34:19Z

Wenislawski:

[[File:Georges bizet.jpg|thumb|250px| Алекса́ндр Сеза́р Леопо́льд Бизе́]]

'''Алекса́ндр Сеза́р Леопо́льд Бизе́''' ({{lang-fr|Alexandre-César-Léopold Bizet}}, шоқынғаннын кейін '''Жорж''' есімін алған, {{lang-fr|Georges}}; [[1838]]—[[1875]]) — француз композиторы, атақты ''“Кармен”'' операсының авторы (1874).

Бизе 10 жасында Париж консерваториясына қабылданып, оны 1857 ж. бітіріп шықты. А.Ф. Мармонтель, П. Циммерман, Ж.Ф. Э. Галеви, Ш. Гунолардан дәріс алды.

1857 ж. ''“Клавис пен Колтильда”'' кантатасы үшін [[Рим]] сыйлығын алып, үш жыл [[Италия]]да оқу мүмкіндігіне ие болды. Бизе 20-ға жуық опера (біразы аяқталмаған), 3 оперетта жазған. Бизенің “Кармен” операсы — француз опералық реализмінің биігі. Ол әлемдегі ең танымал опералардың біріне айналды. Бизе бірнеше оркестрлік шығармалар, симфония-кантаталар, фортепианолық пьесалар мен ән-романстар да жазған.<ref name="source1">«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Музыка

2016-05-25T17:29:05Z

Wenislawski:

[[Сурет:Music_lesson_Staatliche_Antikensammlungen_2421.jpg|thumb|right|300px|Б.з.б. 510 жылғы Ежелгі грек сауытында музыка сабақтары бейнеленген]]
'''Музыка''' ({{lang-el|μουσική}}, тура мағынасында музалар өнері) – белгілі биіктіктегі дыбыстардан тұратын, адамға сазды әуенімен әсер ететін, дыбыстық көркем бейнеге негізделген өнер түрі.
Өзінің эмоциялық әсері арқылы музыка адамзат тарихында қоғамдық-идеялық, мәдени-тәрбиелік және эстетикалық рөл атқарады. Музыка адам сезімін, ойын, оның ерік-күшін дыбыстық формада суреттейтін қатынас құралы ретінде қызмет етеді. Адамның жан дүниесін, көңіл-күйін, сезімін бейнелеуде музыка оның сөйлеу тіліне, дәлірек айтқанда, өзін қоршаған ортаға эмоциялық қатынасын білдіретін сөйлеу интонациясына өте жақын келеді. Соған қарамастан, музыка адамның басқа дыбыстық іс-әрекетінен ерекше саналады. Музыкада дыбыстардың биіктік және уақыттық (ырғақтық) қатынастары өте қатаң тәртіпке келтірілген. Музыкалық шығарма мазмұнында адамның ақыл-ой, ерік-күшінің эмоциялық жақтары кеңінен көрініс табады. Мұның өзі адамның психологиялық хал-жайын ғана емес, оның мінез-құлқын да музыкада ашуға жағдай тудырады. Адам [[эмоция]]сын нақтылы, ерекше сыршыл сезіммен бейнелеуде музыканың мүмкіндігі мол. Сондай-ақ музыка идеялар әлемін, әр алуан құбылыстарды және болмыс шындығын суреттейді.

Соған қарамастан Музыка адамның басқа дыбыстықіс-әрекетінен ерекше саналады. Музыкада дыбыстардың биіктік және уақыттық (ырғақтық, ритмдік) қатынастары өте қатаң тәртіпте келтірілген. Эмоцияның көп түрлері ішінен Музыка ең алдымен көңіл-күйді білдіреді. Музыкалық шығарманың мазмұнында сонымен қатар жеке адамның ақыл-ой, ерік-күшінің эмоциялық жақтары кеңінен көрініс табады. Мұның өзі адамның психологиялық хал-жайын ғана емес, оның мінезін ашуда Музыкаға жағдай тудырады. Адам эмоциясының нақтылығы, ерекше сыршыл сезіммен бейнелеуде Музыканың мүмкіндігі мол. Сондай-ақ, музыка эмоциялық сфераларды ашып отырып, сол арқылы идеялар әлемін, алуан құбылыстарды және болмыс шындықтағы процестерді суреттейді. Қалың бұқараны ұйымдастыру, оның рухани өмірін қалыптастыру құралдарының бірі болып отырып, Музыка қоғамдық тәжірибеге де белсенді түрде әсер етеді.

== Музыкалық өнердiң қалыптасуы ==
[[Сурет:Maler_der_Grabkammer_des_Nacht_004.jpg|thumb|left|200px|]]
Егер қазіргі ғылым ''саналы адам'' қауымы осыдан 160 000 жыл бұрын Африкада қалыптасып, сосын осыдан 50 000 жыл бұрын басқа да тіршілікке ықпал құрлықтарға тараған деп санаса, музыканың да бір қарапайым түрлері да сол алғашқы қауымда адаммен бірге пайда болған деп есептейді<ref> [http://books.google.com/books?id=vYQEakqM4I0C&printsec=frontcover The origins of music] / ed. by Nils Lennart Wallin, Björn Merker, Steven Brown.— MIT Press, 2001.— 498p.— ISBN 978-0-262-73143-0</ref>.

Қазіргі ғылым археологиялық және этнографиялық деректерге сүйене отырып, Музыканы алғашқы қауым қоғамының кезінде-ақ өнердің би, поэзия т.б. түрлерінің ұрықтарын бойына жасырған синкретизмдік комплекстің «құрсағында» ұзақ уақыт «өсіп-жетілу» процесінен өтті деп санайды. Өнердің арғы атасы саналатын мұндай синкретизмдік комплекстер көпшілікке қажетті салт-жора ретінде, сонымен қатар бірігіп еңбек ету процесінде адамдардың рухани санасын тәбиелеу әрі қатынас құралы мақсатын атқарған. Мол диапазонды қамтып, бірінен соң бірі жалғаса беретін белгісіз биіктіктегі дыбыстардың әуел бастағы тәртіпке келтірілмеген тізбегі (құс әніне, аңдардың дыбысына еліктеу) кейін логикалық мәні жағынан тұрақты және жанама (тұрақсыз) биіктік бөлшектерге дараланған бірнеше тондардан ғана құралатын әуен саздармен алмасты. Мелодиялық-ритмдік формулалардың сан рет қайталануы мен оның қоғамдық тәжірибеде мықтап орын алуы бірте-бірте дыбыстарды логикалық жағынан қалыптастырып, ұйымдастыру мүмкіндігін ұғынуға жағдай жасады. Сөйтіп, музыкалық дыбыс жүйесінде өлшем мен ладтың ең қарапайым түрлері туды. Тарихқа дейінгі немесе қарапайым музыка деп ауызша музыка есептеледі. Оның мысалы - аустралиялық немесе америкалық аборигендердің бір-біріне ауызба-ауыз айтылатын музыкасы. Бұл кезен музыкалық шығармалардың жазба түрінде сақталуының шығуымен аяқталады. Ең алғашқы сына жазулы музыкалық мәтін Ниппурдың археологиялық қазбаларында табылған, оның жасы 4 мың жыл деп болжамданады.

Ғалымдар ең алғашқы тіркеген музыкалық аспап - [[сырнай]]. Б.з.б. 35-40 мыңжылдық деп болжамдалған көне мүсіндердің қасында табылған<ref>{{cite news |url=http://elementy.ru/news?newsid=431111|title=Рядом с древнейшей скульптурой найдены музыкальные инструменты|publisher=[[Элементы.ру]]|date=2009-06-26}}</ref>.

=== Ежелгі Мысыр музыкасы ===
Пирамидалардың қабырғаларындағы иероглифтердің арасында, ежелгі папирустарда, «Өлгендердің кітабы» және «Пирамида мәтіндері» атты жиынтықтарды діни ұрандардың жазбалары табылған.<ref>''Розеншильд К.'' История зарубежной музыки. М:Музыка, 1969.</ref>

=== Ежелгі Грекия музыкасы ===
Ежелгі әлемнің музыкасының даму шыңы Ежелгі Грекияның мәдениетінде байқалады. Негізі «музыка» терминнің өзі де ежелгі грек мифологиясындағы тоғыз құдай әйелдерді белгілеп, «музалар өнері» деген грек сөздерінен шыққан. Осы Грекияда алғашқы рет дыбыстардың математикалық өлшемдермен салыстырмалылығы Пифагормен ашылған.

== Адамның сезгіш қабылетінің жұмысы ==
Адамның сезгiш қабiлеттiлiктердiң жұмысшы дамытуынан ажырағысыз музыканың дамытуы тарихи контекстте - өзгеретiн мәдени шарттардағы музыкалық материалының адамын акустикалық игерудi жүрiс музыканың тарихының өте iргелi деңгейiн құрайды. Музыканың би және поэзияның ұрықтары сонымен бiрге болған шеңберiнде алғашқы қауымдық синкретикалық өнерi кешiрек үстем болатын тұрған көп сапалардан айырылды.

Музыкалық дыбыстың әр түрлi халықтарының сатылық ауыз әдебиетiнде сөйлеу артикуляциядан қалыспай биiктiк бойынша аумалы қалыспай. Мелодия көтерулер және сөздiк мәтiннiң ритмикаға байланыстысы және бидiң ырғақты реттегi қарама-қарсы биiк аймақ бiрiктiретiн (экмелика ) басылуларын глиссандирующих жиынтық көбiнесе болады. Адамдардың психофизиологиялық күйлерiмен музыкалық түстеудi арқасында бастапқы байланыстың қызу айқындылығымен iстетiп қойыл бұл алғашқы дауыс биiктiк қарама-қарсылығы дегенмен, қорытып айтқанда, кербезбен; процесстер, (халық музыкасы) салттарда тұрмыс-салтқа, Трудовоелерде музыка тартулар қосқандықтың арқасында. Бұл байланыстардың алғашқы музыкалық жанр қалыптастыратын тұрақтылығы (және, нақтылы сапта олардың бекiтуiне салдар) биiктiктердiң тұрақтануына алып келедi.

Нақ сол, дыбыс ырғағы қоғамдық музыкалық санада дауыстың тембрi және сөйлеу артикуляциядан бөлiнедi; нақсүйер дәреже көрiнiп қалады. Мелодияның ол негiзделген дыбыс қатарлары пайда болады. Музыкалық сап жазып алынған дыбыс биiктiк басқа дыбыстар туралы (музыкалық қабiлет ) акустикалық дағдылар, биiк диапазондағы дыбыстың жағдай тұтқыр ерекше музыкалық жадқа дамыту ойлайды. Интонациясы болып қалыптасады. Ол, бiр жағынан, алғашқы жанрмен музыка тарту контекстке қатысты олардың өткенi мәндерiн интонация формула сақталған iздi сияқты сөз сөйлейдi; басқа жағынан - интонацияға мағынаның жинауын процесс сырттай созылады, музыка және сөз, музыка тарту және оның әлеуметтiк мәдениет контекстiнiң құрастыратын жаңа байланыстарынан.

Өсiмтал музыкалық мәдениеттердiң кәсiби өнерiнде билеу қозғалыстың интонациясына әсер, ырым ахуалдары, өнердiң басқа түрлерiнiң ерекше әсерлерi сақталынады. Қатарда жанрлық бағыттардың музыкасына сөз, тұрмыстық немесе салттық контексттен тiкелей тәуелдiлiктен бiртiндеп босайды. Бейнелi түрде - ойдағы формада әйтсе де көп мәндi байланысты қорытып айтқанда сақтайтындығымен және әлеуметтiк контекстпеннен, интонация элементтерi және олардың (гармония, музыкалық форма) ұйымының заңдары логикалық дербестiктi және меншiктi тарихи өмiрлердi алады. Бiр уақытта айқындауға және қайғыруды дәлдiк қабiлеттi автономды музыкалық тiл және жалпыланғандық көрiнiп қалады ойла.

== Музыканың ерекшелiгi ==
[[Сурет:Raja_Ravi_Varma,_Galaxy_of_Musicians.jpg|thumb|left|300px|]]
Музыка сырт көрініс, яғни бейнелеушілік аз рөл атқарады. Пластикалық өнерден, әдебиеттен, театрдан айырмашылығы – ол образдарды түгелдей дыбыстық үн құралдары арқылы суреттейді. Алайда музыкада табиғат көрінісін көркем бейнелеу кездесіп отырады. Мысалы, табиғат үні (жел гуілі, судың гүрілі, құстың әні, т.б.), адамның дауысы, күнделікті өмірде кездесетін дыбыстар музыкада азды-көпті көрініс табады. Сондай-ақ музыкада заттардың сезім арқылы қабылданатын кейбір белгілері ассоциация (құс әнімен орман суретін меңзеу), аналогия (мелодияның байсалды, кең тынысты қозғалысынан жазық дала көрінісін елестету) және есту, көру сезімдері байланысының көмегімен қиялда қайта жаңғыру арқылы бейнелейді.

Музыканың ерекшелiгi бұл ерекше эстетикалық құндылық өнердiң қолданбалы және көркем мақсаттарының байланысында ашылады. Алғашқы жанрлардың құрастыруы қолдану заңдастырылған суреттеу құралдары түсiнетiн (қолданбалы музыка) қолданбалы есептердiң музыкасының орындауымен байланған. Шарттар музыканың құндылығы бұл нормативтiк үлгiлерiне оның формасының типтiлiгi, жақындықтан тәуелдi болды. Автономды музыкалық тiл және музыканың таратуын ерекше саланың құрастыруы, маңызы бiрдей емес тұрмыс-салт та, салтанат та, мәдени де, жаңа мақсаттың ұғынуларына келтiрдi: бiртума iске асыру жеке авторлық (композициялық) ойла. Музыканың құндылығы шарт бұл композитор сайланған құралдардың iшкi мағыналы керектiгiнде музыкалық шығарманың бiртума құрылымында бiр уақытта тұрады. Автономды музыкадағы көркем сапаның төмендетуi (мысалға, салондық музыка) авторлық ойлауды үйреншiктiлiк, немесе қолдану бiртума эффекттер, шығарманың қарама-қайшы iшкi тұтастығындағы өзiндiк мәнi бар бағыты да нәтижесi болып табыла алады.

Музыкалық өнердiң ерекшелiгiнiң ерекше тұрғысы - оның (кез келген музыкалық құбылыс интонациялар және интонация кешендерiнiң қайтымсыз тiзбегi ретiнде бар болады) уақытша табиғаты және көркем - мағыналы бүтiндiктiң байланысы. Музыкадағы бүтiндiктiң алғашқы түрi импровизациямен елестеткен - белгi үшiн музыка тартуды процесспен, рұқсатсыз функционалды айырып танылатын құралдар бастады. Бүтiндiктiң әсерi интонациямен ағайындас бiр-бiрi импровизация құрайтын элементтер арқасында бастапқы саранды, ырғақты, гармониялық үлгiнiң вариант бола осы жағдайда жасалады. Вариациялық форманың импровизациясы жақын, алайда, функциялар өзгешеленедi бастады.Мысалы, музыкалық бүтiндiктiң өте күрделi түрi функцияда бастайтын бiтiрiлген музыкалық формалармен дамыту және аяқтау соната формасында экспозиция, өңдеу, репризаның арнайы музыкалық құралдарымен бейнеленген елестеткен. Уақытша процесс форма бұл себеп және салдарды түр бойынша бiр-бiрiмен сабақтас фазаларға мүшелейдi. Мұндай салыстыруға қабiлеттi тыңдаушыларға тән ықыласының белсендiлiгiнiң формаларының қабылдауы жадта арғы-бергi салыстырып, ұстап қалып, дамыту музыкалық келешек таңдандыруға ойлайды ойла. Дыбысталу ұзақтықтың бiтiрiлген формаларында ерекше кеңiстiктi алады: қабiлеттiлiк байланысының логикасында жиiрек музыкалық табандатқан мұэдап кету. Осылай форма және кристалдаған форманың диалектикасы пайда болады. Музыкалық шығарманың аяқталғандығы, өз кезегiнде, шығарманың бiтiрiлген түрiнiң тыңдаушының жадында тастап кететiн орындаушылық интерпретациядағы iс жүргiзетiндiгiмен аударып қояды.Ол сынағыштықтағы танысуда басқа орындаулар, түсiндiрулермен, осы шығарманы әр түрлi ұғынумен процесске жаңадан өрiстейдi. Музыкалық өнер туралы өте сезгiш өнерлердi ара-арасындалар туралы сияқты айтады. Поэзия немесе кескiндеме, мысалға, мүмкiн емес ғана емес деңгейде физиологиялық реакциялар, музыкамен қабылдансын қабылдана алады, керiсiнше парасаттың қосындысысыз шығарсын, және мұндай тыңдау және музыка тартуды көкжиек жеткiлiктi (нақтылы сарындар, дискотекадағы билары, сөздi бұзылыстары бар аурулардың ән салуы және логикалық аппараттың бұзылуымен арқылы тиiмдi ойлауды ажыратуды медитацияланатын тәжiрибе) кең.
Музыканың нейрофизиологиялық әсерi баяғыдан дәрiгерлiкте қолданылды.
Сонымен бiрге, музыкасын баяғы заманнан жүретiн әдетiншелердi абстрактiлi өнермен - философия және математиканың көркем балама өте қорытылған болып мақұлдайды. Николай Кузанскийдiң қайта тууды дәуiрiнiң кардиналы жасауды аспапты музыкада Кеңiстiк көрдi. Мысалы, музыканың қабылдауының ерекшелiктерi орын және уақыттың көп факторларынан тәуелдi болады

== Жіктелуі ==
[[Сурет:Suzuki_violin_recital.jpg|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Photo_r%C3%A9cital_028.JPG|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Naxi_Musicians_I.jpg|thumb|right|200px|]]
[[Сурет:Alejandro Toledo - Saxophonist.jpeg|thumb|right|200px|]]
Адамның музыкалық іс-әрекетінің негізгі үш түрі бар. Олар
* ''шығармашылық'' (музыкалық шығарушылық),
* ''орындау'',
* ''қабылдау''.

Яғни автор музыканы тудырса, орындаушы қайта жаңғыртады, ал тыңдаушы оны есту арқылы қабылдайды. Музыканы насихаттау, ғылыми тұрғыда зерттеу, музыка сыны, музыка кадрларын даярлау сияқты іс-әрекеттің басқа да түрлерімен қосыла отырып, шығармашылық, орындаушылық өнер және қабылдау негізінен қоғамның музыка мәдениеті болып қалыптасады. Осы секілді музыка салаларының әрқайсысының өзіндік құрылысы болады. Мысалы, дамыған музыкалық мәдениеттің алуан белгілерімен дараланатын шығармашылық түрлері бар. Олар:

1) ''Мазмұны жағынан:''
* лирикалық,
* эпикалық,
* драмалық,
* қаһармандық,
* трагедиялық, т.б.; басқаша айтқанда байсалды және жеңіл музыка;

2) ''Орындаушылық жағынан'':
* вокалдық ( жеке адам орындайтын)
* аспаптық музыка (ансамбльдік, оркестрлік, аралас музыка);

3) ''Өнердің басқа түрлерімен және сөзбен қосылу'' жағынан:
* театр музыкасы,
* би музыкасы,
* бағдарламалы аспаптық,
* мелодрама (музыка фонында көркемсөз оқу)
* сөзбен айтылатын вокалдық музыка;

4) ''Дыбыс шығару жағдайына'' байланысты:
* арнайы жағдайда тыңдалатын музыка (мұнда тыңдаушылар орындаушылардан бөлек болады)
** ''ойын-сауық'' және
** ''концерттік музыка''
* күнделікті өмірде дағдылы жағдайда көпшілік орындайтын әрі тыңдайтын музыка.
** ''көпшілік-тұрмыстық''
** ''әдет-ғұрып музыкасы''

Осы 4 түрлі жанрлық топтың өзі одан әрі
* ойын-сауықтық музыка, яғни музыкалық театр, драмалық театр және кино музыкасы;
* концерттік – симфониялық, камералық және эстрадалық музыка;
* көпшілік-тұрмыстық – ән және би музыкасы;
* әдет-ғұрыптық – дін және дәстүрлі музыка, т.б. болып дараланады.

Ал көпшілік-тұрмыстық музыкасынан ішінара
* [[ән]] ([[гимн]], бесік жыры, [[серенада]], т.б.),
* [[би]] (гопак, [[вальс]], полонез, т.б.) және
* марш (сап маршы, қаралы марш) жанрлары бөлініп шығады;

5) ''Композициялық түрі'' және ''музыкалық тілі'' жағынан (орындаушылық тәсілдерімен қоса) бір бөлімді және циклдік жанрлар болады. Мысалы,
* ойын-сауық музыкасы: [[опера]], [[балет]], [[оперетта]], т.б.;
* концерттік музыка: [[симфония]], [[сюита]], [[увертюра]], [[поэма]], аспаптық концерт, оратория, [[кантата]], [[трио]], [[квартет]], т.б.
* Әдет-ғұрып музыкасынан: хорал, месса, реквием, т.б. бөлінсе, осы жанрлардың әрқайсысы ішінара жанрлық түрлерге жіктеледі:
**Мысалы, операда - оперетта, оратория, кантатада; [[ария]], [[ансамбль]], [[хор]],
** балетте – адажио жеке биленетін вариация;
** симфонияда - [[соната]],
** камералық-аспаптық ансамбльде - анданте және скерцо, т.б. кездеседі.

'''Myзыка''' (music)- кескіннің сұлулығын және [[эмоционал]]ды бейнелілікті білдіру үшін вокалды немесе инструменталды дыбыстарды араластыратын өнер түрі, әдетте ырғақтың, [[мелодия]]ның, әсіресе, батыс музыкасының, үйлесімділіктің мәдени стандарттарына сәйкес.<ref> "Britannica настольная энциклопедия"ТомI,АСТ-Астрель, Москва, 2006,ISBN 978-5-17-038532-4(Т.1) (АСТ),ISBN 978-5-271-15120-0 (Т.1) (Астрель)</ref>. «Музыка» ұғымы, әдетте, мелодияға жиналған биіктігі әртүрлі дыбыстардың жиынтығы және белгілі бір [[ырғақ]]ты және метрлі І бейне деген мағына

Әдетте, мелодияда белгілі бір [[тональ]]дылық немесе [[лад]] болады, еуропа музыкасында сүйемелдейтін [[аккорд]] немесе [[контрапункт]] түрінде көрініс табуы мүмкін үйлесімділікті қажетсінеді.

Музыка — әрбір адамзат қауымдастығына белгілі бір түрінде тиесілі өнер. Ол салт-дәстүр, әдет-ғұрып, қозғалыс үйлесімділігі, қарым-қатынас және ойын-сауық тәрізді әртүрлі қоғамдық мақсаттар үшін пайдаланылады.

== Қазақ музыкасы ==
[[Сурет:Qorqyt.jpg|thumb|right|200px|[[Қорқыт ата]]]]
Қазақ хадқы ұлт болып құрылу кезеңінен бастап музыка мәдениеті қалыптасы бастаған. Ән мен күйлерде халық өмірінің әр кезеңдегі тіршілік-тынысы бейнеленеді. Халық музыкалық творчествосы диатоникалық мажор мен минорлық дажтарға негізделеді. Орындаушылық дәстүрлердің түрлері домбыра немесе қобыздың сүйемелімен ән салу, музыкалық аспаптарда күй тарту, т.б. дамыды. Қазақ музыкасының тарихи даму жолында ұлттық өнердің өшпейтін классикалық шығармаларын тудырған дарынды
* күйші-композиторлар:
** [[Құрманғазы]],
** [[Ықылас]]
** [[Тәттімбет]]
** [[Қазанқап]],
** [[Сармалай]] т.б.
* әнші-композиторлар:
** [[Біржан Қожағұлұлы]]
** [[Ақан сері Қормасаұлы]]
** [[Мұхит Мерәліұлы]] т.б.

Қазіргі таңда музыкалық театрлар, көркемөнерпаз үйірмелері, хор ұжымдары ашылған. Музыка фольклорын жинау және оны зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Музыка творчествосының жаңа жанрлары, музыкалық аспаптардың сүйемелімен хор орындау қалыптасты, орындаушылық өнер көбейді. Қазақ филармониялар мен Қазақ опера және балет театрлар өмірге келді. Ұлттық опера, көпшілік әндері мен романстар, камералық симфониялық және хор музыкасы қалыптасты.

== Музыкалық жанрлар ==

{{main|Музыкалық стилдер мен жанрлар}}
{{col-begin}}
{{col-2}}
* [[Аутентті музыка]]
* [[Блюз]]
* [[Вокалдық музыка]]
* [[Джаз]]
* [[Джангл]]
* [[Аспапты музыка]]
* [[Кантри]]
* [[Классикалық музыка]]
* [[Ұлттық музыка]]
* [[Поп-музыка|Поп]]
** [[Еуропоп]]
** [[Диско]]
** [[Электр-поп]]
** [[Синтипоп]]
* [[Қолданбалы музыка]]
* [[Регги]]
* [[Рок-музыка|Рок]]
** [[Әлтернатив рок]]
** [[Гләм-рок]]
** [[Гранж]]
** [[Метал]]
** [[Блюз-рок]]
** [[Панк-рок]]
** [[Прогрессив-рок]]
** [[Рок-ын-ролл]]
** [[Хардкор (рок-музыка)|Хардкор]]
** [[Хард-рок]]
** [[Инди-рок]]
** [[j-rock]]
* [[Ска]]
* [[Ритм-ен-Блюз]]
* [[Хип-хоп]]
** [[Рэп]]
** [[Соул]]

{{col-2}}
* [[Чиптюн|Чипті музыка]]
* [[Электрондық музыка]]
** [[Индастриал]]
** [[Драм-ын-Бэйс]]
** [[Нойз]]
** [[Ню-ейдж (музыка)|Ню-ейдж]]
** [[Trance|Транс]]
*** [[Еуротранс]]
*** [[Прогрессивті транс]]
*** [[Сарынды транс]]
*** [[Ибиза транс]]
*** [[Ауыр транс]]
*** [[Писходелиялық транс]]
*** [[Гоа транс]]
*** [[Қышқыл транс]]
*** [[Техно-транс]]
*** [[Дрим-хаус]]
** [[Техно]]
*** [[Детройт-техно]]
*** [[Минимал-техно]]
*** [[Қышқыл-техно]]
*** [[Даб-техно]]
*** [[Ауыр-техно]]
*** [[Италиан-техно]]
*** [[Шранц]]
*** [[Дип Техно]]
*** [[Еуро-техно]]
** [[Хаус]]
** [[Хардкор-техно]]
** [[Электро]]
** [[Эмбиент]]
{{col-end}}

== Тағы қараңыз ==
*[[Рок-музыка]]
*[[Электрондық музыка]]
*[[Поп-музыка]]
*[[Аспаптық музыка]]
*[[Камералық музыка]]
*[[Симфониялық музыка]]
*[[Жеңіл музыка]]

== Дереккөздер ==
<references/>
[[Санат:Музыка]]
[[Санат:Өнер]]
{{Жеті еркін өнер}}

Композиция

2016-05-25T17:14:19Z

Wenislawski:

<ref>Әдебиет 7 сынып 'Атамұра' баспасы</ref>'''Композиция'''({{lang-la|соmpositiо - құрастыру, шығарма}}) -
# [[көркемөнер]] туындысының құрылымы, оның [[жанр]]ы мен мазмұнына орай құрамдас бөліктерінің тұтастығы. Композиция - құрамдас бөліктері бірлікте ұштастырылған, бір-біріне және жалпы мүддеге бағындырылған мақсатты көркем құрылым. Пластик. өнерле композиция көркем [[пішін]] (форма) түзілімінің жеке сәттерін біріктіріп тұрады. Композиция әдістері өнердің өзіндік ерекшеліктеріне, шығарманың идеясына, авторлық ойтүйсігіне сәйкес туындайды. Композиция шығарманың ішкі құрылымымен бірге оның сыртқы орта мен [[көрермен]]дер арасындағы қатынасын белгілейді. Көркем шығарм. процесі мен өмірді эстеттану тұрғысында қалыптасқан композиция заңдары өнердің жалпылама заңдылықтарының, нақты өмір құбылыстарындағы өзара байланыстылықтардың белгілі мөлшеріндегі бейнесі әрі жиынтығы болып табылады. [[Сәулет]] өнерінде композиция идеялық-көркемдік принциитердің бірлігіне, құрылыстар мен ғимаратардың функциялық мақсатына, жобалық ерекшеліктеріне, олардың қала құрылысындағы мән-маңызына орай құрылады. Композиция қаланың жалпы келбеті мен құрылымын, архит. үндестігін, жобадағы көлемдік, кеңістік түзілімін айқындайды. Бейнелеу өнеріндегі композиция шығарманың идеялық және сюжеттік-тақырыптық негізін нақтыландыру барысында заттар мен фигураларды кеңістікке орналастыру тәртібін, шығарма көлемін тиянақтау әрі жарық пен көлеңке үнасымын қадағалау арқылы көрінеді. Композиция тектері "орнықты", "айнымалы", "ашық" және "жабық" болып бөлінеді. Композицияның орнықты және жабық тектері Қайта өрлеу дәуіріндегі өнерде басымырақ қолданылды, ал айнымалы және ашық тектері барокко стилінен айқын көрініс тапты; Композицияның түрлері:
* Сюжеттің басталуы (уақиғаның басталуы).
* Шығарма ішіндегі оқиғалар байланысы.
* Оқиғаның шарықтау шегі.
* Оқиғаның аяқталуы (шешімі).
# композитордың немесе суретшінің шығарм. еңбегінен туған шығарма (музыка, кескіндеме, мүсін немесе графика);
# өнер түрлері жинақталған күрделі көркем туынды (мысалы, әдеби-муз. К.);
# музыка шығару теориясының атауы. Композиция муз. оқу орындарында ([[колледж]], консерваторияларда) арнаулы пән ретінде оқытылады. Композицияны оқыту гармония, полифония, муз. шығармаларды талдау, аспаптау сияқты муз.-теориялық пәндерді қоса үйретумен тығыз байланысты.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”
ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==

<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Өнер]]

[[ca:Composició]]
[[cs:Kompozice]]
[[de:Komposition]]
[[en:Composition]]
[[es:Composición]]
[[et:Kompositsioon]]
[[fi:Kompositio]]
[[fr:Composition]]
[[hr:Kompozicija]]
[[hy:Կոմպոզիցիա]]
[[it:Composizione]]
[[ka:კომპოზიცია]]
[[nl:Compositie]]
[[pt:Composição]]
[[sh:Kompozicija]]
[[sk:Kompozícia]]
[[sr:Композиција]]
[[uk:Композиція]]
[[yi:קאמפאזיציע]]

Виолончель

2016-05-24T18:22:36Z

Wenislawski:

'''Виолончель'''(итал. vіoloncello) – ысқышпен тартылатын скрипка тектес 4 ішекті музыкалық аспап. Құлақ күйі квинта бұрауымен келтіріледі. Виолончель халық аспаптарын жетілдіру негізінде 15 ғ-дың аяғы мен 16 ғ-дың басында пайда болды. 17-18 ғ-ларда итальян шеберлері А. және Н.[[Амати]], Дж.[[Гварнери]], А.[[Страдивари]]вдің классикалық үлгісін жасады. Виолончельге арнап көптеген муз. шығармалар жазылған. Мысалы, Л[[Бетховен|.Бетховен]], Ф.[[Шуберт]], Ф.[[Шопен]], И.[[Брамс]], Э.[[Григ]], К.[[Дебюсси]], С.[[Рахманинов]], Т.[[Базарбаев]], М.[[Сағатов]], т.б-лардың Виолончельмен фортепианоға арналған сонаталары, Ғ.[[Жұбанова]], К.[[Күмісбеков]]тің Виолончельмен фортепианоға арналған поэмалары, Қ.[[Қожамияров]]тың "Элегиясы", Н.[[Меңдіғалиев]]тің "Романсы", М.[[Сағатов]]тың "Импровизациясы" мен "Экспромты", т.б. атауға болады.<ref name="source1">“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]

{{stub}}

Симфония

2016-05-24T18:18:16Z

Wenislawski:

'''Симфония'''({{lang-el|συμφωνία}} – үндестік) – [[симфоникалық оркестр]]де орындауға арналған күрделі циклді музыкалық шығарма.

Симфония [[Ішекті музыкалық аспаптар|ішекті аспаптар]], [[үрмелі аспаптар]], оркестрлер, т.б. үшін жазылады. Әдетте 4 бөлімнен тұрады: бірінші - сонаталық аллегро, екінші баяу лирикалық, үшінші - менуэт немесе скерцо, төртінші - көбіне рондоға ұқсас финал. Симфония эпикалық, лирикалық, драмалық, т.б. болып келеді. Кейбір Симфонияларға хор мен жеке әншілер де қатысады. 18 ғасырда Вена классикалық мектебінің композиторлары Й.Гайдн, А.Моцарт, Л.ван Бетховен симфониялық жанрдың жетілген түрлерін қалыптастырды. Сифония орыс классикалық музыкасы мен ТМД елдері музыкасында Симфония жанры ерекше дамыған жанр. Қазақ музыкасында С. жанрына үлес қосқан [[композитор]]лар: Е.Брусиловский, С.Мұхамеджанов, Ғ.Жұбанова, М.Қойшыбаев, Қ.Қожамияров, Қ.Мусин, т.б.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Музыкалық бөлiктер ==
=== [[Людвиг ван Бетховен]]нің № 5 симфония ===
{{Listen
| filename = Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 4. Allegro.ogg
| title = 4th movement
| description = № 5 симфония (Бетховен), 4th movement
}}
{{Listen
| filename = Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 3. Allegro.ogg
| title = 3rd movement
| description = № 5 симфония (Бетховен), 3rd movement
}}
{{Listen
| filename = Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 2. Andante con moto.ogg
| title = 2nd movement
| description = № 5 симфония (Бетховен), 2nd movement
}}
{{Listen
| filename = Ludwig van Beethoven - Symphonie 5 c-moll - 1. Allegro con brio.ogg
| title = 1st movement
| description = № 5 симфония (Бетховен), 1st movement
}}

== Дереккөздер ==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Мәдениет]]

Рондо

2016-05-24T18:13:56Z

Wenislawski:

'''Рондо''' ({{lang-it|Rondò}},{{lang-fr|rondeau}} - шеңбер, дөңгелек) - түрлі мазмұндағы эпизодтармен алмасып отыратын басты тақырыптың бірнеше рет қайталануына негізделген музыкалық [[форма]] ("айналмалы форма"). Басты тақырып (кейде "рефрен" деп аталады) негізгі тоналдықта үш реттен кем қайталанбайды. Эпизодтар көбінесе басқа тоналдықта өтеді. Рондо музыкалық форма ретінде алғаш [[хор]]оводтық әндердің негізінде туды. Ескілікті немесе куплетті Рондо 17 - 18 ғасылардағы француз клавесиншілерінің шығармашылығында кең өріс алды. 18-19 ғасылардағы классикалық музыкада Рондоның құрылысы өзгерді. Мұнда негізгі тақырып кеңінен дамып, қайталанғанда вариациялық өзгеріске түседі. [[Эпизод]]тар мен тақырыптың арасында оларды өзара байланыстыратын дәнекер бөлімдер пайда болды; ал эпизодтардың өзі негізгі тақырыпқа және өзара қарама-қарсы қойылып, көлемі жағынан кеңейе түседі; Рондоның соңында кода пайда болады. Кейбір аспаптық шығармалар, романстар, сондай-ақ көптеген [[симфония]]лар мен [[соната]]лардың финалдары, операның ария, т.б. нөмірлері Рондо түрінде жазылады. Рондо, негізінен, жеңіл де ойнақы, икемді характерімен, ән-би әуенді сазымен ерекшеленеді.
<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Әдебиет:==
Головинский Г., Рондо, М., 1963.

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Музыка]]
[[Санат:Терминология]]

Каватина

2016-05-24T17:45:27Z

Wenislawski:

'''Каватина''' (итал. cavatіna) – шағын опералық ария. Каватинаның формасы қарапайымдылығымен, әуенділігімен әрі лирикалық мазмұнымен ерекшеленеді (мысалы, Н.А. Римский-Корсаковтың “Ақша қарында” Берендей мен Дж. Россинидің “Севиль шаштаразында” Фигароның каватинасы). Формасы жағынан күрделірек каватиналар да кездеседі (мысалы, М.И. Глинканың “Руслан мен Людмиласында” Людмиланың каватинасы). Кейде шағын аспаптық ансамбльге жазылған әуезді пьесалар да каватина деп аталады. Каватина қазақ операларында (мысалы, С.Мұхамеджановтың “Айсұлуындағы” Серкенің және “Жұмбақ қызындағы” Нәзіктің каватинасы) кездеседі.

==Сілтемелер==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Өнер]]

Дәм

2016-05-22T19:36:55Z

Wenislawski:

ДƏМ / ДӘМ-ТҰ3 - ас, тағам, тамақтың жалпы атауы. Дәстүрлі ортада Д.-нен артық, Д.-нен қадірлі нәрсе жоқ. Д. - өмір нəрі, тіршілік көзі. Барлық заттық құндылықтардан бағалы санап, «Арпа, быдай ас екен, алтын-күміс тас екен» деп айтқан қауым еткен еңбек, төккен термен келетін Д.- ді аяқасты етпеген, керісінше обал болады, дəмнің киесі атады деп қастер тұтқан. Д. адалдықтың, ақ-ниеттің баламасы болып саналады. Қазақ қоғамында Д.-ге қатысты наным-сенімдер мен ырым-жоралғылардың бірегей жүйесі қалыптасты.
Дәм-тұзы жарасу, дәмдес болу, дәмге шақыру деген тұрақты сөз тіркестері тіршіліктегі адамдар қарым- қатынасындағы жақындықтың ерекше бір қырын айқындайды. Көп жылғы аралас-құраластық негізінде бір-біріне әбден кірігіп, үйлесім тапқан сыйлас көршілерді, сарысүйек құдаларды және т.б. «дәм-тұзы жарасқан адамдар» дейді. Сондай-ақ отау көтерген жастардың тату-тәтті өмір сүруін де дәм-тұзы жарасқан деп сипаттайды. Ал, керісінше болса (ажырасып кетсе) дәм-тұзы жараспады дейді. Д.-нің жеке адамдар арасындағы қарым- қатынастарды ғана реттеп бекітіп қоймай, ру-тайпалық ынтымақтастықты, қарым-қатынасты нығайтатын, жақындастыратын қызметін байырғы ортадағы көш барысынан көруге болады. Көш жолындағы ауыл адамдары ауыл тұсынан өтіп бара жатқан көштің алдынан шығып Д. татқызады. Ерулеп жатқан көшке Д. апару жоралғысын жасайды. Сондай-ақ көшіп келіп қонған ауылды ерулікке шақыру сияқты жоралғылар Д.-нің тағы бір үлкен қырын аша түседі (толығырақ қ. Дастарқан; Ерулік; Көш).
Қазақтың «Адам айдаса бармайсың, дәм айдаса қалмайсың» деген сөзі бар. Мұндағы дәм айдау, сол тәрізді дəм жазу, дәм тарту деген сөз қолданыстары байырғы наным-сенімге байланысты туған. Яғни «Жаратқанның бұйрығымен болады», «бұйрық болса, қай жердің болса да Д.-ін татасың» дегенді білдіреді.
Өміріне төнген қандай да бір қауіптен аман қалып, сау-саламат күйде болған адамды татар дәмі бар екен, ырзьіғы бар екен деп, ал қайтыс болған адамды, жас та болса, татар дәм-тұзы таусылған екен дейді. Яғни қазақы пайым бойынша, адам дүниеге келгенде өлшеулі ғұмырындағы татар дəмі маңдайына (пешенесіне) жазылған, дəмі-тұзы таусылған адам бақи дүниелік болады. Демек, дəм, дәм-тұз адам баласының Жаратқанның қалауымен мөлшерленген ғұмырының символы рөлін де атқарады.
Қазақ ұғымында Д.-ді ысырап етіп, қадір-қасиетін бағаламаған адам оның зардабын тартып, Д.-нің киесі ұрады, кепиеті атады. Ал бұндай жағдай қоғамдық сыйпат алса, «жұт әкеліп, ашаршылық, жоқшылық, тапшылық болады» деп жамандыққа жориды (қ. Кешіст).
Дәстүрлі ортада Д.-нің киелі қасиеті бар деп түсінілген. Сол себепті аралас-құралас өмір кешіп, дəмдес-табақтас болған адамнан жамандьқ көріп, зəбір-жапа шеккен адам дәм-тұзым атсын, дәм-тұзыма тапсырдым деп налып, күйініш білдіреді.
Жол жүрген жолаушы болсын, бір нəрсе сұрай келген көрші болсын үйге келген адамға үй иесі қандай да бір дәм ұсынуы керек. Адам одан бас тартпай, ауыз тиюі парыз. Үй иесінің мүмкіндігіне қарай ұсынған дəміне астамшылықпен, менсінбей қарау үлкен әбестік болады. Өйткені қазақы түсінікте дәмнен үлкен ешнәрсе жоқ. Сондықтан келген адам Д.-ге қатысты әдеп нормаларын сақтауға тырысады. Ауыз тиіп қана қоймай, түстеніп, қона жататын қонақтарға олардың мәртебесіне лайық кәделі дəмі болады. Атақты Біржан сал жолаушылай келіп, кедейдің үйіне түстенген екен. Өзінің мәртебесіне лайық кəделі дəмін күткен Біржан сал үй иесінің ұсынған қара көжесін ауыз тимей, кейін қайырады. Сонда үй иесінің қызы тұрып:
Жақсыньң жейтін асы жая мен жал, Шығады шын қырсықтан нақ сендей сал, Дәмнен үлкен дүниеде еш нәрсе жоқ, Көжеге кекіреймей ерніңді мал! - дегенде, тосыннан айтылған тапқыр сөзді күтпеген сал: Жетеді тоқсан жасқа ердің ері, Атандым ақындьқпен Біржан сері, Қарындас айтқан сөзің өтіп кетті, Көжеңді басып-басып әкел бері! - деп, көжені төңкере салған екен.
Дәм тату / Ауыз тию - дəмге қатысты жоралғы. Дəм үстіне келіп қалған адам немесе бір нәрсені сұрап, аньқтап білуге кірген адам асығыс болып, дəмге қарамайтын жағдайда дәстүрлі ортада қалыптасқан қуыс үйден құр шықпау қағидасы бойынша, дәмнен үлкен еместігін білдіріп, қандай да бір дәмнен ауыз тиіп шығады. Ұрыс-керіс болған кезде немесе жаулыққан кезде ғана дəмге қарамайды. Дəмге байланысты үйге шайнаңдап кіруге болмайды, ал керісініше, үйден шайнаңдап шығуға болады деген ырым Ш.Уəлиханов деректерінде кездеседі.
Алыс сапарға шыққан адам «тілегім орындалсын» деген ниетпен ауылдағы үлкен үйден дəм татып, бата алып аттанатын болған. Бұл қарашаңырақтың киесі қолдайды деген сеніммен байланысты. Дәстүрлі ортада таңғы нәсіп Тәңірден деген түсінік бар. Сондықтан таңертеңгі ас үстіне келіп қалған адамға дастарқаннан дəм татқызып аттандырған. Соған орай келген адам да дəмнеп ауыз тиіп кетуге міндетті болған. Таңертеңгі асты тастама, кешкі асқа қарама деген тұрақты сөз орамы осы ғұрыпқа байланысты қалыптасса керек.

Үйіне келген адам дүұшпан болса да үй иесі дəстүр бойынша дəм ауыз тигізбей шығармайды. Осы ғұрыпқа байланысты халық аузында үйге кірген жыланға да ақ
құйып шығарады деген сөз бар. Жоғарыда аталған жөн-жоралғылар дәмді қасиет тұтып, киелі санаудан туған дүниетанымдьқ көзқарасты бейнелейді. Сөйтіп, дәм-түз жоралғысы қоғам мүшелерінің арасындағы жарасты қарым-қатынастың орнығуын реттеп отыратын дәнекерлік қызмет атқарған.<ref>Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Дәм]]

{{stub}}

Май

2016-05-22T16:28:37Z

Wenislawski:

[[Сурет:Triglyceride Structural Formulae V.1.png|thumb|right|300px|триглицерид]]
'''Май''' — организмге қуат беретін астың жұғымы. Май ақуыздарды, [[минерал]] тұздарды, сондай-ақ майды ерітетін [[витамин]]дерді организмнің қалыпты сіңіруіне қажет. Тамақтық рационында майдың болуы әртүрлі тағамдардың дәмділігін жақсартып, тәбетті арттырады. Тамақтағы майдың біраз бөлігі адамның денесіндегі май қорын жасауға жұмсалады. Бірақ адам майлы тамақ ішкеннен ғана семірмейді, ол [[көмірсу]]ларды артық қабылдаудан да болады. Мұны етжеңді тез толуға оңтайлы адамдардың есте сақтаулары қажет. Организмнің майды қажетсінуін қанағаттандыру майдың түрі мен сапасына байланысты. Мал майы мен өсімдік майының бір-бірін толықтыра түсетіні белгілі. [[Биология]]лық жағынан алғанда тәулігіне аспен бірге қабылданатын майдың 70%-ы мал майы, 30%-ы өсімдік майы болғаны қолайлы. Тамақ рационындағы майдың нормасы кісінің /жасына, кәсібіне, ұлттық тамақтану ерекшелігіне, ауа райының жағдайына қарай белгіленеді. Тәуліктік тамақ рационындағы майдың мөлшері әр 1000 ккал-ға 35 г болуы керек. Майды артық пайдалану [[жүйе]] жүйесіне, қан айналымына кері әсер етеді, тәбетті төмендетіп, тамақты сіңіруді нашарлатады. Тамаққа әртүрлі мал майын, сүт майын (сары май немесе тортасы айырылған май), сондай-ақ өсімдік майын ([[күнбағыс]], [[соя]], [[жержаңғақ]], [[зәйтүн]] т. б. майлар) пайдаланады. Май тектес заттар. Тамақ рационы құрамына май тектес заттар — [[холестерин]] және [[лецитин]] кірелі.

Организмнің тіршілік қызметі, атап айтқанда, жүйке жүйесі үшін холестерин маңызды рөл атқарады. Ол мал майында, жұмыртқаның сарыуызында, [[уылдырық]]та, бауыр, бүйрек те едәуір мөлшерде болады. Бірақ мұндай азық-түліктерді көбірек тұтыну бауырлық қызметінің нашарлауына әкеліп соғады, өтке тас байлана бастайды, [[атеросклероз]] ауруын асқындыра түседі.

Лецитин организмнің дамуына, қан құрылымына жәрдемдеседі, жүйке жүйесінің, бауырлық қызметіне пайдалы әсер етіп, организмнің уландырғыш заттарға қарсыласуын күшейтеді, майлардың сіңімділігін жақсартып атеросклероздың өріс алуына кедергі жасайды. Лецитин жұмыртқаның сарыуызыңда, балықтың уылдырығында, қарақұмық ботқасында, салатта едәуір мөлшерде болады Соя, асбұршақ, басқадай бұршақ дәнді өсімдіктерде де лецитин көп.

===Өсімдік майлары===
Өсімдік майлары (күнделікті тұрмыста оларды май деп атайды) [[өсімдіктер]]дің тазартылып, ұнтақталған майлы дәндері мен [[жеміс]]терінен еріткіштердің көмегімен немесе престеу жолымен алынады. Өсімдік майларын тазартыл ({{lang-ru|рафинированные}}) және тазартпай ({{lang-ru|нерафинированные}}) шығарады. Тазартылмаған майда әртүрлі ілеспе заттар мен қоспалар болады, олар өсімдіктердің дәндері жетіліп, пісу, сондай-ақ майып алу кезінде біртіндеп жиналады. Ал кейбір тазартылмаған майларда (мысалы, [[холестерин]] алмасуын жақсартатын [[фосфатид]]тер) физиологиялық пайдалы заттар болады. Тағамға қоспалардан ажыратылған тазартылған майды пайдаланған жөн. Кейде тағамдық тазартылған өсімдік майларын су буы мен қосымша өңдейді. Мұндай өңдеуде хош иісті заттар бөлініп шығады да, ол өзіндік иісін жоғалтады. Мұндай майды иісі кетірілген май деп атайды. Үй жағдайында өсімдік майын салқын жерде сақтау керек (сақтау мерзімі 6 айға дейін).

===Күнбағыс майы===
Күнбағыс майын күнбағыс дәнінен алады. Оның иісі кетірілген, қоспадан тазартылған, гидрадталған және қоспадан тазартылмаған түрлері шығарылады. Иісі кетірілген, қоспадан тазартылған, гидрадталған майлар мөлдір, сары, ашық-сары түсті болып келеді. Сонымен бірге олар тұнғанда су жиналмалы. Қоспадан тазартылмаған майдың
түсі ашық-сары келеді, өзіне тән иісі болады. Тұнғанда аздап су жиналады. Ал иісі кетірілген май әйнек немесе полимерлік герметикалы ыдысқа құйылып шығарылады.
Күнбағыс майының құрамында ағза үшін өте бағалы, толық қаныққан қышқыл зат (60—70%) болады. Бұл майды [[салат]]тар мен [[винегрет]]терге қосады. Күнбағыс майынан соустар, тұздықтар дайындайды, сонымен бірге ет, балық, көкөністер мен қамырдай әзірленетін кейбір тағамдарды (пирожныйлар, пончиктер т.б.) қуыруға пайдаланады.

===Мақта майы===
Мақта майын мақтаның тұқымынан (дәнінен) алады. Тағамға оның тазартылған (иісі кетірілген және кетірілмеген), жоғары немесе бірінші сұрыптары пайдаланылады.
Оның өзіне тән дәмі мен иісі болады, түсі сары болып келеді. Мақта майы майдың сұйық (70—75%) және бөлме температура жағдайындағы қатты қоспаcынан (30—25%) тұрады. Сақтау кезінде қатты майда тұнба пайда болады. Мақта майын шамамен 0°С температураға дейін тоңазытқанда толық қатады, ал оны қыздырғанда ериді де, мөлдір түске енеді. Сондай-ақ, тоңазыту арқылы құрамындағы қатты бөліктерінен салаттық деп аталатын мақта майы шығарылады. Мақта майының құрамында 33%-тен 55%-ке дейін [[линоль қышқылы]] бар. Бұл майды аспаздықта күнбағыс майының орнына пайдаланады. Оны [[Орта Азия]] республикалары кеңінен қолданады.

===Соя майы===
Соя майын экстрациялық тәсілмен соя бұршағынан алады. Тағамға тек қоспасынан тазартылған түрін пайдаланады. Тазартылған соя майы ақшыл сары түсті болып келеді, оның өзіне тән дәмі мен иісі болады. Онда 50—57% линоль қышқылы бар. Кулинарияда оны күнбағыс майының орнына пайдаланады.
Соя майы – дәрумендермен, фосфолипидтермен және басқа да пайдалы заттармен байытылған. Оның құрамында қанық емес май қышқылдары, әсіресе линол және линолен қышқылдары өте көп. Бұл қышқылдар жануарлар ағзасында синтезделмейді, дегенмен жасушалар мен кейбір гармондарды қалыптастыру үшін өте маңызды. Соя майының құрамында соя бұршағының жалпы санынан шамамен 60% табиғи антиоксиданттар бар.

===Қыша майы===
Қыша майын (горчица) оның тұқымын (дәнін) престеу арқылы алады. Оның түсі сары, кейде көкшіл. Қыша майының өзіне тән жағымды дәмі мен иісі болады. Құрамындағы қышқылдық мөлшері (20%) біршама аз. Қыша майын [[нан]] пісіру өнеркәсібінде нан, бөлкелер, пряник т.б. нан тағамдарын әзірлеу мақсатына пайдаланады. Өзіне тән дәмі мен түсінің тым айқындығы оны кулинарияда кеңінен қолдануға мүмкіндік бермейді. Оны [[салат]] майы ретінде аздаған тағамдарға ғана (винегретке, ашыған капуста
салатына) пайдалануға болады, себебі ол көптеген азықтардың дәмін бұзады немесе түсін (сарғайтып жібереді) өзгертеді.

===Жүгері майы===
Жүгері майын дәнінің ұрығынан алады. Сауда орындарына оның тез тазартылған түрі түседі. Жүгері майы дәмсіз, түсі мөлдір және ашық-сары. Бұл майдың құрамындағы толық қаныққан қышқылдық мөлшері 60%-ке дейін (оның ішінде линоль қышқылының мөлшері 50%) жетеді. Басқа өсімдік майында болатын пайдалы азықтың мөлшері жүгері майында мол болып келеді. Жүгері майын салаттарға, винегреттерге құюға, сондай-ақ ет, балық және [[көкөністер]]ді қуыруға пайдаланады.

===Зығыр майы===
Зығыр майын дәнін престеу немесе экстракциялау арқылы алады. Оның майы мөлдір, сары түсті, иіссіз болады. Зығыр майының құрамындағы өте қаныққан қышқылдық мөлшері 60—80%, оның 30—60%-і линоль қышқылы. Тамақ әзірлеу үшін жас зығыр майын қыздырмай-ақ пайдалануға болады. Оны ұзақ сақтағанда және ұзақ қыздырғанда тез [[Тотығу|тотығады]], тұтқырланады, сондай-ақ ондағы май қышқылдары [[Тотығу|химиялық реакцияға]] ұшырайды. Зығыр майынан [[Тотығу|олифа]] иісі шығып, дәмі күйік татитын болғандықтан оны кулинарияда пайдаланбаған жөн.

===Сора майы===
Сора майының тағамға арналғанын оның ұрығын престеу жолымен алады. Сора майы көкшіл реңді қызыл қоңыр түсті, оның өзіне тән ұнамды иісі болады. Құрамындағы
өте қаныққан қышқылдық мөлшері 90%-ке дейін (оның ішінде линоль қышқылы 70%-ке дейін) жетелі. Жас сора майын тағамдарға қосу үшін зығыр майы сияқты қыздырмай-ақ пайдаланады. Оны қыздырғанда жеңіл тотығады және тез бұзылады.

===Арахис майы===
Арахис майын (''қытай жаңғағы'') ұрығынан алады. Арахистың майы көкшіл дақты, ашық сары түсті болады. Өзіне тән ұнамды дәмі мен иісі бар. Оның құрамындағы өте
қаныққан қышқылдық мөлшері (33—35%) аз. Ал күнбағыс майы мен жүгері майына қарағанда тағамдық салаттық май ретінде онша бағалы емес.

===Рапс майы===
Рапс майын күздік немесе жаздық рапстың ұрығын престеу немесе экстракциялау арқылы алады. [[Заураловка|Зауралье]], [[Сібір]] мен [[Қазақстан]]да өсірілетін жаздық рапстың майы күздік рапстың майына қарағанда майлы-қышқылдылығы жағынан өзгеше болып келеді. Оны қоспасынан мұқият тазартқаннан кейін ашық-сары түске енеді. Рапс майын тазартылған түрінде тағамдық өсімдік майларының бірі ретінде қолданады.

===Зәйтүн майы===
Зәйтүн майын жұмсағын престеу арқылы алады. Зәйтүн майының түсі көкшіл реңі бар ашық-сары болып келеді де, өзіне тән ұнамды дәмі мен иісі болады. Ол 0°С температурада қатады да, қыздырғанда еріп, мөлдір түске енеді. Құрамында өте қаныққан май қышқылы аз (4—14%), ол қызуға төзімді болып келеді. Оны аспаздықта
негізінен еттен сұйық және қою тағам әзірлегенде салаттық май ретінде, сонымен бірге май мен балық консервілерін дайындағанда пайдаланады.

===Мал майы===
[[Ірі қара]]ның шыжғырылған майын оның майлы етінен алады. Бөлме температурасында бұл майдың өзіндік дәмі мен иісі болады; майының түсі күлгін сары, сары. Ірі қараның майы 34—38°С температурада қатады да, 42—52°С температурада ериді. Сауда орындарында оның жоғары және бірінші сұрпы сатылады. Жоғары сұрыпты майға қарағанда бірінші сұрыпты майдың болар-болмас иісі және қуырылған шыжық дәмі болады.

Шыжғырылған қой майында ірі қараның майын алғандағыдай әдіспен алады. Ол 34—45°С температурада қатады да, ал 44—55°С температурада ериді, онда қойға тән дәм мен иіс бар, түсі ақ, күлгін сары. Бөлме температура жағдайында тұрған құйрық майының май тәрізді консистенциясы болады. Бұл майды ұлттық кухняларда [[Ірі қара|палау]] басу үшін кеңінен қолданады.

Шыжғырылған шел майын ірі қараның майын еріткендей ерітеді. Бөлме температура жағдайында бұл майдың өзіне тән дәмі мен иісі болады. Ол 22—32°С температура да қатады да, 28—48°С температурада ериді. Өзінің құрамы мен физикалық қасиеті жағынан шыжғырылған шел майы шыжғырылған мал майларының ішіндегі жақсысы болып табылады.

Сүйек майын мал сүйегін шағыл қайнату арқылы алады. Малдың түрі мен типіне қарай, олардың сүйектерінен алынатын тағамдық майдың да консистенциясы сұйық немесе нығыз болады. Ірі қараның сүйегінен алынған май 90-тан 38°С-ге дейінгі температурада қатады да, 16-дан 44°С-ге дейінгі температурада ериді. Жоғары және бірінші сұрыпты сүйек майы өндіріледі. Сүйек майының түсі ақ та, сары да (бірінші сұрпының реңі сұрлау, қуырған шыжық пен сорпаның дәмі бар) болады, өзіне тән дәмі мен иісі бар.

Үй жағдайында шыжғырылған майды құйрық майдан, іш майдан, етінен арылтқан шел майдан суық суға жуып, тазартыл (кейде аздап ас тұзы салынған суға жуады) дайындауға болады. Одан кейін осы майларды [[ет тартқыш]]тан өткізіп, кастрөлге (эмальданғаны дұрыс) салады да, баяу жанған отқа қояды. Масса кастрөлге жабысып, күйіп кетпеуі үшін оны әлсін-әлсін араластырып отыру қажет. Сөйтіп, май еттен бөлініп шығады да, суы буға айналады, еріген мөлдір майда қызарып піскен шыжық қалады. Кастрөлдегі майдың бетіндегі көбік толық басылғанда кастрөлді оттан алып, майды үстіне дәке салған електен өткізеді. Май аздап салқындағаннан кейін іші таза, құрғақ ыдысқа (әйнек бәнкі болса тіпті жақсы) құнды да, аузын мықтап жабады. Ал шыжыған ботқаға, картопқа қосуға болады.

Мал майларын — ірі қараның, қойдың шел майын және сүйек майын — көбіне ет тағамдарын қуыруға, ет начинкаларын салған қамыр тағамдарға, сондай-ақ ет тағамдарына-қосу үшін пайдаланады. Ал мал майы мен өсімдік майының қосындысын көкөністерді қуыру үшін қолданады; сондай-ақ тортасы айырылған шел майы мен өсімдік майын қосып нан өнімдері — пирожок, пончиктер мен қытырлақ нан (хворост) т.б. пісіреді. Бірақ мал майының өзіне тән иісі болады да, кейбір азықтармен үйлеспе йді. Мысалы, шел майы мен мал майы тәтті начинка мен жармалан жасалған тәтті запеканка пісіруге жарамайды. Адам шыжғырылған мал майының күндік нормасының көпшілігін ет және балықпен қосып жейді. Бұл майлардың құрамында [[холестерин]] мол болатындығын ескере отырып, оны үй жағдайында тағам әзірлеу үшін шектеп (күніне орта есеппен 5 г) пайдаланған жөн.

===Үй құстары===
Үй құстары ([[Тауықтар|тауық]], [[қаз]], [[үйрек]], [[күрке-тауық]]) майының хош иісі мен жағымды дәмі болады. Оларды өнеркәсіпте өндірмейді, яғни [[үй шаруашылығы]]нда дайындайды. Үй құстары етінен тағам әзірлеу үшін әдетте сол құстардың өз майын пайдаланады, егер олар арық болса, онда оларға тортасы айырылған шел майын немесе аспаздық майларды қосады. Сондай-ақ үй құстарының майын паштеттерге, соустарға құяды.

===Теңіз сүтқоректілері===
Теңіз сүтқоректілері мен балық майын теңіз жәндіктерінің майлы жерлерінен дайындайды. Табиғи түрінде олардың өздеріне тән күшті иісі болады, әрі өте қаныққан май қышқылдарына бай келеді. Бұл майларды [[Қиыр Солтүстік]]те тағамға кеңінен пайдаланады. Теңіз жәндіктерінің майын өңдеп, кейбір [[маргарин]] майларына
қосады.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұрмыс]]

{{stub}}

Дене

2016-05-19T05:14:57Z

Wenislawski:

'''Дене'''- макроәлемдегі кеңістікте зат түрі.
== Биологияда==
'''Дене''' – тірі организмдердің барлық [[жасуша]] жүйесі (тек жыныс жасушалары жатпайды);

== Mатематикада==
Mатематикада – [[алгебра]]лық,[[геометрия]]лық, комплекс, процедуралық, циклдік Дене болып бөлінеді.
==Физикада ==
*Жұмысшы дене - сұйық немесе [[газ]] тəрізді орта [[энергетика]]лық қалпы өзгеруімен беріліс [[энергия]]сымен қамтамасыз етіледі.
*Қатты дене -
# заттың агрегаттық қалпы түрлердің тұрақтылығын сипаттайтын және жылу қозғауышымен [[атом]]дардың теңселу жайымен тепетеңдікте құрастырылуы;
# денедегі екі нүкте арасындағы қашықтық тұрақты зат.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физика]]

{{Stub}}

[[be:Цела]]
[[be-x-old:Цела (неадназначнасьць)]]
[[cs:Tělo]]
[[da:Krop (flertydig)]]
[[de:Körper]]
[[el:Σώμα]]
[[en:Body (disambiguation)]]
[[eo:Korpo]]
[[es:Cuerpo]]
[[eu:Gorputz]]
[[fr:Body]]
[[gl:Corpo (homónimos)]]
[[hr:Tijelo]]
[[ia:Corpore (disambiguation)]]
[[io:Korpo (homonimo)]]
[[it:Corpo]]
[[ja:Body]]
[[ka:სხეული (მრავალმნიშვნელოვანი)]]
[[lmo:Còorp]]
[[lv:Ķermenis]]
[[nl:Lichaam]]
[[nn:Kropp]]
[[no:Kropp (andre betydninger)]]
[[pl:Body]]
[[pt:Corpo]]
[[ro:Corp]]
[[ru:Тело]]
[[scn:Corpu]]
[[simple:Body (disambiguation)]]
[[sk:Teleso]]
[[sl:Telo (razločitev)]]
[[sv:Kropp]]
[[tr:Cisim]]

Күш

2016-05-19T05:11:51Z

Wenislawski:

{{cleanup}} '''Күш''' (лат. fortis) - материалдық нүктеге немесе денеге басқа денелер немесе өрістер тарапынан болатын механикалық әсердің өлшемі.<ref name="name"/>
Күнделікті өмірде біз «''күш» ұғымы арқылы бір дененің екінші бір денеге әрекетін сипаттаймыз. Мысалы, қолдың допқа, желдің қайық желкеніне, магниттің темірге, судың жүзгішке әрекеті туралы айтуға болады. Сонымен қатар бұл ұғым ауыспалы мағынада да қолданылады.

''Күш'' деп дененің басқа денелер тарапынан болатын әрекеттің нәтижесінде үдеу алатынын сипаттайтын және осы әрекеттің өлшемі болып табылатын
[[физикалық шама]]ны айтады.<ref>Физика және астрономия: Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Өңд., толыкт. 2-бас. / Р. Башарұлы, Д. Қазақбаева, У. Токбергенова, Н. Бекбасар. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2009. — 240 бет, суретті. ISBN 9965-36-700-0</ref>

Тең әрекетті күш деп денеге бір мезгілде әрекет ететін бірнеше күштің әрекетіндей әрекет жасайтын күшті айтады.

«Білегі күшті бірді жығады, білімі күшті мыңды жығады»,«Көптің күші - бірлікте» деген аталы сөздердің терең мағынасын жеткізу үшін де '''күш''' ұғымы қолданылған. Күш ұғымы ғылымда да кеңінен қолданылады және ол [[физика]]ның негізгі ұғымдарының біріне жатады. Инерция құбылысын қарастыра отырып, басқа денелермен әрекеттеспейтін [[дене]] санақ. денесіне қатысты түзу сызықты және бірқалыпты қозғалатынына көзімізді жеткіздік. Басқа денелермен әрекеттесу дененің жылдамдығының өзгеруіне әкеледі. Мысалы, қалақшамен ұшып бара жатқан теннис добының қозғалыс бағытын өзгертуге болады . Әткеншекті тербеткенімізде, онда отырған бала онымен бірге қозғала бастайды (69,ә-сурет). Осы келтірілген мысалдар дененің басқа денелермен әрекеттесуі оның жылдамдығының өзгеруіне əкелетінін көрсетеді. 
Бұл жағдайда денелердің жылдамдығы күш әрекетінен өзгереді деп айту қабылданған. Сонымен, '''күш''' –[[дене]]лердің өзара әрекеттесуін сипаттайтын шама. 
Әртүрлі дененің қозғалыс жылдамдығын бірдей шамаға өзгерту үшін оған әртүрлі күш түсіруіміз керек. Мысалы, автомобильді орнынан қозғалту үшін көп күш жұмсаймыз. Бос және жүгі бар арбаларды орнынан қозғалту үшін және олардын қозғалыс жылдамдығын бірдей шамаға өзгерту үшін оларға шамасы әртүрлі күш түсіреміз. Демек, күштің сан мəні көп те, аз да болуы мүмкін.
Күш әрекеті сан мəніне (модуліне) ғана емес, оның бағытына да байланысты болады. Өздерің де ойын үстінде денелерге ( допқа, [[шайба]]ға, т.б.) әсер ете отырып, өз ойларыңды жүзеге асыру үшін, Бұл әрекетке белгілі бір бағыт бересіңдер.Сонымен '''күш''' сандық мәнімен ([[модул]]імен) және бағытымен сипатталатын физикалық шама болып табылады. Күшті F әрпімен белгілейді. 
[[Сызба]]да '''күш''' ұшында бағыты көрсетілген түзу кесінді түрінде беріледі. Кесіндінің ұзындығы шартты түрде қандай да бір таңдап алынған масштабтағы күштің шамасын көрсетеді. Оның бағыты күш әрекетінің бағытымен сәйкес келеді. Кесіндінің басы күштің түсірілу нүктесі болып табылады. 
Күштің дененің қандай нүктесіне түсетінінің де мəні зор. Расында да, мұны есікті тұтқасына және топсасына таяу нүктеге күш түсіріп ашқанда байқауға болады. 
[[SI жүйесі]]нде күш бірлігіне [[ньютон]] (Н) алынған. Бұл күш бірлігі ағылшынның ұлы физигі [[Исаак Ньютон]]ның құрметіне [[ньютон]] деп аталған. 1Н- массасы 1 кг дененің жыл-дамдығын 1 м/с-ка өзгертетін күш. Бұдан үлкен күш бірлігі- килоньютон (кН) да қолданылады. 
[[Физика]] сияқты ауқымды [[ғылым]] үшін жоғарыда келтірілген күштің анықтамасы оның күрделі мағынасын жеткілікті аша алмайды. Сондықтан Бұл ұғымға жоғары сыныптарда қайтадан оралатын боламыз.<ref>Физика және астрономия. - Алматы: Атамұра,2007.ISBN 9965-34-634-8</ref>

[[Сурет:СХОДЯЩАЯСЯ СИСТЕМА СИЛ.GIF|thumb|left]]

==Тең әсерлі күш==
Тең әсерлі күш – денеге әсер ететін күш жүйелерінің әсеріне тең эквивалентті күш.

Жинақталатын күштер жүйесінің тең әсер етуші күші - өзара перпендикуляр осьтердегі кұраушы күштердің қосындыларына тең, ал бағыты бағыттаушы косинустармен анықталады.

Кеңістіктегі үш жинақталған күштің тең әсер етуші күші (күштер параллелепипедінің ережесі) –– осы күштерге тұрғызылған параллелепипедтің диагоналімен бейнеленеді.<ref name="name">Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Механика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар : «ЭКО»ҒӨФ. 2007.-29 1 б. ISBN 9965-08-234-0</ref>

==Ауырлық күші==
{{main|Ауырлық күші}}
Ауырлық күші (<big><big><math>F = mg</math></big></big>, мұндағы m — дененің массасы, g — еркін түсу үдеуі, оның модулі шамамен 9,8 м/с2-ка тең) ''деп денелердің Жерге тартылу күшін айтады''. Бұл күштің әрекетінен еркін денелер Жерге құлайды. Денелердің ауырлық күішінің әрекетінен ғана қозғалуын еркін түсу деп атайды. Мысалы, доптың ауада жерге түсуін еркін түсу деп есептеуге болады. (Ауырлық күшімен салыстырғанда ауаның кедергі күші азрақ болатындықтан, оны ескермеуге болады.)

==Серпімділік күші==
{{main|Серпімділік күші}}
[[Сурет:Spring-mass2.svg|thumb|right|150 px]]
Серпімділік күші деп дененің пішіні мен көлемі өзгерген кезде пайда болатын күшті айтады.

Бұл күш денелерді қысу, созу, майыстыру немесе бұрау кезінде пайда болады. Серпімділік күші әрқашан дененің пішіні мен өлшемдерінің өзгеруін тудырған күшке қарама-қарсы бағытталады.

Мысалы, серіппені қолымызбен қысып, одан кейін оны бос жібере салсақ, онда серіппеде туындайтын серпімділік күші оны бастапқы қалпына келтіреді.

Серпімді деформациялар кезінде денеде туындайтын серпімділік күші оның созылуына тура пропорционал: |F| = kΔl, бұл формула Гук заңын өрнектейді, мұндағы Ғсерп— серпімділік күшінің модулі, k — қатаңдық немесе катаңдық коэффициенті, Δl =l - l0 — дене ұзындығының өзгеруі

==Үйкеліс күші==
{{main|Үйкеліс күші}}
[[Сурет:Free Body Diagram.png|right|100px|thumb|Дөңдегі блок және сәйкес төмендегі блок '''еркін дене диаграмасы'''.]]
Үйкеліс күші деп денелер тікелей жанасқанда пайда болатын күшті айтады және ол күш әрдайым жанасу бетінің бойымен қозгалыс бағытына қарама-қарсы жаққа қарай бағытталады.

 Қарастырылатын дененің үйкеліс күші (Fүйк) екінші дененің бетін басып қысатын Р күшке (демек, тіректің N реакция күшінде), үйкелісетін беттердің материалы мен өңделу сапасына байланысты болады.

===Тіректің реакция күші===
 Тіректің реакция күші деп тіректің денеге әрекет ететін серпімділік кірітін айтады.. Үйкеліс күшінің модулі тіректің реакция күшіне тура пропорционал: <big><big><math> |F| = \nu N </math></big></big>, мұндағы <big><big><math> \nu </math></big></big>— үйкеліс коэффициенті деп аталатын пропорционалдык коэффициент. Үйкеліс коэффициенті жанасатын беттер жұбының өңделу сапасы мен материалына байланысты болады.

Табиғатта үйкеліс күші үш түрде керініс табады:
# сырғанау үйкелісі (мысалы, конькишінің мұз бетімен сырғанауы кезінде),
# домалау үйкелісі (бір дене екінші дененің бетімен домалау жағдайында туындайтын),
# тыныштық үйкелісі (мысалы, дененің көлбеу жазықтықта жатуы). Үйкеліс күші, денелер беттерінің кедір-бұдырлығынан және жанасатын беттер молекулаларының езара тартылысынан туындайды.

[[File:Silomer 400kN.JPG|thumb|left|200px|Динамометр]]
 Күштің шамасын динамометр деп аталатын құралдың көмегімен өлшенеді. Динамометрді пайдалану серпімді деформацияның шамасы (созылуы немесе
сығылуы) түсірілген күшке тура пропорционал болуына негізделген. Сондықтан созылған серіппе ұзындығы бойынша күштің мәні туралы айта аламыз.

==Теоремалар==
 ''Үш күш туралы теорема'' - егер еркін қатты дене бір жазықтықта жатқан [[параллель]] емес үш күштің әсерінен тепе-теңдік қалыпта тұрса, онда бұл күштердің әсер ету сызығы бір нүктеде қиылысады.<ref name="name"/>

===Сыртқы күш===
 Денелерге әсер ететін сыртқы күштер беттік, көлемдік, қадалған, таралған т.б. түрлерге ажыратылады. '''Поверхностаая сила''' - ''беттік күш'' деп денеге беті арқылы берілетін күшті айтады. Мысалы, арқалықтың не платаның тіреуіші тарапынан болатын қарсы әсер. '''Объемная сила''' - көлемдік куш деп дененің көлемі арқылы берілетін әрі оның ішкі нүктесіне түсірілетін күшті айтады. Мысалы, [[шомбал]] арқалықтың салмағы немесе үдемелі қозғалған денеде пайда болған [[инерция]] күштері. Көлемдік күш Н/м3 немесе кн/м3-пен өлшенеді.''' Сосредоточенная сила''' -''қадалған күш'' деп өз өлшемімен салыстырғанда өте шағын бетке түсетін күшті атайды. Кейбір есептерде мұны нүктеге түсірілетін күш деп есептейді. Қадалған күш ньютонмен (Н), килоньютонмен (кН) және меганьютонмен (МН) өлшенеді. '''Распределенная нагрузка''' - таралған күш деп дене бетінің ауданына немесе беттік сызыққа әсер ететін салмақты айтады (мысалы, үй шатырына түсетін қар қысымы [[шатыр]] ауданына түгел жайылады). Т.к. қарқындылығымен сипатталады. ''Қарқындылық'' деп күштің бірлік ауданға немесе бірлік ұзындыққа түсірілген шамасын айтады. Т.к.-тің ауданға қатысты өлшем бірлігі Н/м2 немесе кН/м2 , ал ұзыңдыққа қатысты Н/м немесе кН/м. Дененің бірлік ауданына не оның бөлігіне таралған күштің қарқындылығы бірдей болса, оны тең таралган күш дейді. Әсер ететін уақытына қарай күш тұрақты, үздіксіз, уақытша болып ажыратылады. Мысалы, темір жолдың көпірге түсіретін күші тұрақты, ал көпір үстімен өтетін поездың салмағы уақытша күш болып саналады. Әсер ету жылдамдығына қарай күш статикалық және динамикалық күштерге ажыратылады. ''Статикалық'' күштің әсер ету жылдамдығы баяу болады да, үдеу шамасы ескерілмейді, ''динамикалық'' күштің әсер ету жылдамдығы шапшан болғандықтан, бұл жағдайда үдеу жөне үйкеліс күштері ескеріледі.

===Ішкі күш===
 Дененің жеке бөліктері арасында өзара әсерлесу күші, і.к. ''қималар әдісімен (метод сечений)'' зерттеледі.

===Инерция күші===
 Инерция күші - векторлық шама. ''ʒ = ma'', мүндағы ''m'' - материалды нүктенің [[масса]]сы, ''a''-оның үдеуі.

===Кризистік күш===
 Сырықтың тепе-теңдік қалпынан ауыткуына сөйкес келетін сығу күшінің ең аз мәні.

===Бойлық күш===
 Тік күш, созылу және сығылу кезінде білеудің көлденең қимасында пайда болатын ішкі күш. Бойлық күш сан мәні бойынша қиылған сырықтың кез келген бөлігінде (сол не оң), сырық өсіне әсер өтетін барлық сыртқы күштер [[проекция]]сының [[алгебра]]лық қосындысына тең, яғни ''N = ΣҒlz''. [[Созылу]] кезіңдегі Бойлық күшті оң деп санаймыз.

===Ауырлық күш===
 Кез келген денеге әсер ететін тұрақты күш ''P=mq'', мұнда ''q''-ауырлық күшінің үдеуі, m-[[масса]]сы.

===Серпімділік күш===
 [[Гук заңы]]на негізделіп кернеу [[деформация]]ға пропорционал. Мысалы, серіппе үшін с.к. ''F = сλ'' тең, мүндағы F-серіппенің ұзару (отыру) шамасы, С-серіпенің қатандық [[коэффициент]]і (Н/м)

===Тұтғыр үйкелісінің күші===
 Жылдамдыққа байланысты, тұтқыр ортада дененің бояу қозғалысында әсер етеді. ''R = μV'', мұңдағы V-дененің жылдамдығы, μ-кедергі коэффициенті.

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Астрономия]]
[[Санат:Механика]]
[[Санат:Физикалық шамалар]]
[[Санат:Күш]]
[[gd:Neart]]

Тығыздық

2016-05-19T04:43:59Z

Wenislawski:

'''Тығыздық'''. [[Масса|Зат массасының]] осы [[Көлем|зат көлеміне]] қатынасымен өлшене отырып, сол затты сипаттайтын өте маңызды [[физикалық қасиеттер]]дің бірі.<ref name=s1>Мұнай және газ геологиясы терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. Жалпы редакциясын басқарған Қазақстанға еңбегі сіңген мұнайшы — геологтар Т.Н. Жұмағалиев, Б.М. Куандықов, [[2000]]. — 328 бет.</ref>

Заттың тығыздығын анықтау үшін міндетті түрде көлемдері 1 м3 немесе 1 см3 болатын денелерді жасаудың қажеттігі жоқ. Ол үшін алдымен тығыздығы анықталатын дененің массасы мен көлемін өлшеп алып, сонан соң массаны [[көлем]]ге бөлсек болғаны. Сонда біз көлем бірлігіне сәйкес келетін массаны, яғни тығыздықты табамыз. Сонымен заттың тығыздығын табу үшін дененің массасын оның келеміне бөлу керек. Заттың тығыздығын - р, дененің массасын - m, оның көлемін - V әріптерімен белгіеді.

Зат тығыздығының бірлігі үшін бірліктердің Халықаралық жүйесінде (SI) килограмның метр кубқа қатынасы (кг/м3) алынған. Бұл - көлемі 1 м3 болатын, массасы 1 килограмға тең біртекті заттың тығыздығы. Есептеулер жүргізу кезінде тығыздықтың г/см3, т/м3сияқты басқа да бірліктері қолданылады. Бұл, әсіресе, пішіні күрделі болып келетін денелердің көлемін есептеуге өте қолайлы. Көп жағдайда бір дене тегі әртүрлі заттардан жасалады. Бұндай жағдайда р=m/V формуласы бойынша есептеулер жүргізе отырып, денені құрайтын материалдың орташа тығыздығы (ротр) табылады. Мысалы, кеменін негізгі бөлігі болаттан жасалғанымен, оның әртүрлі заттардан жасалған ([[ағаш]], [[шыны]], [[пластмас]]са, түсті [[металл]], т. б.) бөліктері де бар. Әсіресе, кеменің көп аумағын [[ауа]] толтырып тұрады. Міне, сондықтан кеменің орташа тығыздығы (р = 500 кг/м^3) судың тығыздығынан аз болады да, кеме суға батпайды . Ал бұл кеменің суда жүзуін қамтамасыз етеді.

== Тағы қараңыз ==
* [[Тығыздық (Стоматология)|Тығыздық Стоматологияда]]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физика]]

{{stub}}

Жұмыртқа

2016-05-16T20:53:05Z

Wenislawski:

[[File:Gray5 nl.svg|thumb|200px|Жыныс жасушасы]]
'''Жұмыртқа'''(ovum) — ''[[Аналық тұқым жасушасы|аналық жыныс жасушасы]]; одан ұрықтану нәтижесінде немесе [[партеногенез]] жолымен жаңа [[организм]] дамиды.'' [[Жануар]]лар Жұмыртқасының (жұмыртқа жасушасының) құрамында тұқымның дамуына қажетті нәрлі (кенеулі) заттар болады.

==Биологиялық түсініктеме==
Әдетте, Жұмыртқа жұмыртқа қабықтарымен (жұқа және сыртқы қатты қабық) қапталып тұрады. Жұмыртқаның сарыуызы ақуыздан аз болады, оның түсі құрамындағы ксантофиль мен каротин пигменттеріне байланысты. Сарыуыздың құрамында 51% су, 16% ақуыз, 31,5% май, әртүрлі мөлшерде В1, В2, Д1, Е витаминдері мен минералдық заттар, т.б. бар. Ақуызда 85% су, 13% ақуыз бар, май, көміртек, минералды заттар өте аз, тек В витамині болады. Жұмыртқаның қалыптасуы (оогенез), әдетте, аналық безде өтеді. Жануарлардың көпшілік түрінде Жұмыртқа дөңгелек не сопақ, сирегірек ұзынша (жәндіктерде) пішінді келеді. Жұмыртқалардың үлкендігі [[цитоплазма]]дағы сарыуыз мөлшеріне қарай өзгеріп отырады.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

==Аспаздық түсініктеме==
[[Сурет:White chicken egg square.jpg|200px|thumb|Тауық жұмыртқасы]]
'''Жұмыртқа''' (''тауық жұмыртқасы'' ) — дәмді де нәрлі [[тағам]]. Қабығы аршылған жұмыртқаның орташа химиялық құрамы: 73,6% [[су]]дан, 12,8% [[ақуыз]]дан, [[май]]лардан, [[көмірсулар]]дан, [[минералдық заттар]]дан ([[кальций]], [[фосфор]], т.б.) тұрады. Сонымен бірге жұмыртқаның құрамында тіршілік үшін маңызы зор [[амин қышқылдары]]ның бүкіл жиынтығы да бар. Жұмыртқаның неғұрлым құнды бөлігі — [[сарыуыз]]ы. Ол майлар мен ақуыздарға, көмірсулар мен минералды заттарға ғана емес; сонымен бірге витаминдерге ([[А витамині|А]], [[В Витамині|В]], [[Д витамині|Д]], [[Е витамині|Е]], т.б.) де бай. Сарыуыздың түсі (сарғыш түстен қызғылт-сары түске дейін) құстың жеген жеміне, сондай-ақ тауықтың жұмыртқа салу маусымына байланысты өзгеріп отырады. Жұмыртқа—[[диеталық тағам]]ға жатады. Оның сарыуызы (шикі, шала және қатты етіп қабығымен пісірілген) жақсы қорытылып, жеңіл сіңеді. Шикі ақуыз нашар қорытылады да, организмге сіңуі қиындайды. Пісірілген жұмыртқа ақуызының сіңімділігі едәуір артады. Сол себепті сырқат әрі әлсіз адамдарға шикі жұмыртқа беруге болмайды. Жұмыртқа ұзақ сақтауға келмейді. Қабығындағы саңылаулардан ауамен бірге микробтар еніп, оны тез бұзады. Ол құрғақ, температурасы 2 градустан төмен емес қоңыр салқын жерде сақталады. Дұрыс сақталмаса (қабығы лас болса, сақталатын орын ылғал тартса) ақуызы сұйылады да сарыуызы қалқып, қатты қабыршағының ішкі жағына жабысып қалады. Сөйтіп жұмыртқа өңезденіп шіриді. Егер жұмыртқа ұзақ сақталса ақуызы мен сарыуызы араласып, дәмі бұзылады. Ол температураның күрт өзгерісіне де шыдамайды. 21 градус және одан да ыстық температурада ұрық жетіле бастайды да, сарыуыздың бетінде сақина тәрізді дөңгеленген қан тамырлары пайда болады. Мұндай жұмыртқадан тағам әзірлеуге болмайды. Жұмыртқаның жарамды не жарамсыз екенін білу үшін оны жоғары жағынан алақанмен жауып тұрып, жанып тұрған шамға тақау керек. Сонда ескі жұмыртқа күңгірт тартып тұрады. Ал бұзылған жұмыртқадан мүлде жарық өтпейді. «Жатып қалған» жұмыртқа шайқалады, яғни қолға ұстап қозғағанда ішіндегі ақуызы мен сарыуызы араласып кетеді (мұндай жұмыртқа шайқалған жұмыртқа деп аталады). Бұл — ұзақ сақтағандықтан оның ылғалының біраз бөлігі кеуіп, құрғауының салдары. Әдетте мұндай жұмыртқаның ақуызы мен сарыуызы араласып кетеді. Жұмыртқадан яичница мен омлет дайындауға болады. Сондай-ақ олар түрлі тағамдар әзірлеуге, қамырдай дайындалатын тағамдарға салуға, сонымен бірге тағамдарды әсемдеуге пайдаланылады. Қайнатып пісіргенде жарылып кетпеуі үшін оны салқын суға салып, баяу жанған отқа қою керек. Қабығы жарылған жұмыртқаны да пісіруге болады. Бірақ ол ағып кетпес үшін суға тұз салады немесе жарылған жеріне лимон шырынын жағады. Жұмыртқаны суға қатты қайнатып пісіргенде ақуызы қатайып, сарыуызы сұйылады, отын баяулатып, бабымен пісіргенде керісінше болады. Оның сары уызын қатырмай сұйық пісіргенде 21 /з— 3 минут, шала пісіргенде —5 минут, уызын қатырып пісіргенде —10 минут қайнату керек. Жұмыртқаны ұзақ қайнатқанда оның витаминді құндылығы төмендейді. Қабығы тез де жақсы аршылуы үшін піскен бойда салқын суға салу керек. Жұмыртқаны фосфор немесе шыны ыдысқа салып көпіршітеді. Ақуызды тез және оңай көпіршіту үшін салқындатылады немесе бірнеше тамшы лимон шырынын (лимон
қышқылы) қосады. Сарыуызды жылы күйінде көпіршітеді. Жұмыртқа салқын болса ақуыз пен сарыуыз оңай бөлінеді. Ол үшін жұмыртқаның қабығын екі жақ ұшынан
инемен теседі. Сарыуыз жұмыртқаның өз қабығында жақсы сақталады. Ал оны шыңы немесе басқа ыдыстарға салып сақтау керек болса, оған аздап өсімдік майын қосады.

===Фаршталған жұмыртқа===
Қатты етіп пісірілген жұмыртқаны ұзынынан немесе көлденеңінен тіледі. Сарыуызын бөлек алады. Содан кейін [[фарш]] дайындалады. Ол-«үшін майшабақтарды сүйегінен
тазартыл, ет тартқыштан өткізеді. Алынған қоспаға үгітілген сарыуыз және аздап [[сары май]] қосады. Сарыуызы алынған ақуыздың арасын қоспамен толтырады. Майшабақтардың орнына ұсақтал туралған треска бауырын, көк жуаны, «Океан» пастасын пайдалануға болады. Неаполитанша пісірілген жұмыртқа. Күрішті іріктеп
алып жуады. Содан соң тұзды ыстық суға салып, 20 минут қайнатады. Жұмыртқаны қатты етіп пісіріп, қабығын аршиды да ұзыншалап кеседі. Асылған күрішті елекке салып, үгілген ірімшікпен араластырады. Содан кейін май жағылған шағын қаңылтыр табаға салып, оған бір кесек сары май және қатты етіп пісірілген жарты жұмыртқа
қосады. Жұмыртқаны тұздай, бұрыштайды, майдалан туралған петрушкамен әсемдейді. Қатты қызған духовкаға қойып, 15 минут пісіреді. Дастарқанға табасымен қояды.
6 жұмыртқаға: 6 ас қасық күріш, 11/2 стақан су, 80 г ірімшік, 2 ас қасық сары май керек. [[Сүзбе]], [[ірімшік]]пен қосып пісірілген жұмыртқа.
Қайнап жатқан тұзды суға 2—3 ас қасық сірке суын құйып, жұмыртқаны жарып салады да, баяу жанған отқа қойып, ақуызы қатайып піскенше қайнатады. Табаға немесе шағын қаңылтыр табаға сүзбе мен ақ ірімшікті. үгіп салады. Үстіне жұмыртқа қойып бетіне сары май құяды да, 15—20 минут духовкаға қойып пісіреді. Дастарқанға [[салат]]пен қосып қояды.
===Көкөніс және ветчина қосып пісірілген жұмыртқа===
Ветчинаны ұсақтал турайды. Майдалап туралған кескіш. [[Пияз]] қосып, қуырады. Ұнтақталған тәтті [[қызыл бұрыш]], төртке бөлінген [[Қызанақ|помидор]], бір шөкім [[Қант]] қосады. Шамамен 15 минуттай соң үстіне сорпа құяды. Оған асбұршақ, ортасынан қақ бөлінген бұршаққынды бадана, қабығы аршылып, үшбұрыштап туралған картоп, ұсақтап туралған ащы бұрыш қосады. [[Көкөніс]]ті жарты сағат қайнатады. Содан кейін тұздан, бұрыштайды да шағын жұқа табаға салады. Бетіне араларын қашығырақ етіп жұмыртқа жарып қуырады. Араларына жартылай ысталған [[Шұжық|колбаса]] салады да духовкаға қойып 10 минут пісіреді. 150 г ветчинаға: 1 пияз, 1/2 шай қасық ұнтақталған тәтті қызыл бұрыш, 3 түйір қызанақ, 1 стақан сорпа, 1 /2 стақан асбұршақ, 1 стақан бұршаққынды бадана, 2 түйір
[[Шұжық|картоп]], ащы бұрыштық 3 қыпы, 5 жұмыртқа, 150 г шел май керек.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұрмыс]]

{{stub}}

Дән

2016-05-14T16:33:30Z

Wenislawski:

'''Дән''' - қазақы ортада Д. деп [[астық]] тектес өсімдіктердің азыққа пайдаланатын тұқымын ғана айтады. Д. дәм ұғымы орнына да қолданыла береді. Ертеде адамдар өсімдік дәні мен тамырын қорек қылғаны белгілі, одан кейін аңшылыкпен күнелтсе, уақыт өте келе егіншілікпен айналысқан. Яғни, егіншілік кәсібі кейін келе дамып, өріс алған.
Дәнді дақылдар көшпелілер өмірінде маңызды рөл атқарды. Дәстүрлі ортада дән, астық, оның қасиеті көптеген аңыз-әпсаналарға негіз болған.
Ертеде ауа райы жылы, аспаннан аппақ ұн жауатын тоқшылық заман болып, адамдар молшылықта өмір сүріпті. Сол уақытта бір кесір әйелдің көргенсіз баласы үлкен дәреттен соң жууға ерініп, жердегі аппақ ұнмен құйрығын тазалаған екен. Жаратушы ие қаһарланып, аспаннан ұн орнына ақ қар жауғызыпты. Күн райы лезде өзгеріп, қарлы бұрқасын соғыпты. Астық кепиеті атқан адамдар аштықтан қырылып, үсіп өле бастайды, сол кезде ит Жаратқанға жалбарынып, несібе сұрайды. Алла тағала оған бір тал [[бидай]]дың масағын береді. Иттің несібесі арқасында адамдар алғашқы дәнге ие болыпты, содан бастап оны егіп, ырыздық ететін болған екен. Жеп жүрген нанымыз иттің несібесі екен, сондықтан ит жеті қазынаға жатады. Ал зауалға ұшыраған адамдар бидайды молайтып егіп, азық-түлігін ауыр еңбекпен дайындайтын болған екен.
Қазақтың «[[күріш]]ті Пайғамбардың түскен тісінен өнген» деген сөзі бар. Сондықтан күрішті төкпеуге, орынсыз ысырап қылмауға қатты көңіл бөледі. Күріштің өніп, су бетіне қылтиып шыққанын - көгергені десе, ал бас салып гүл шашқанын - дән байлағаны деп атайды.
Бидай, [[тары]], күріш, [[арпа]] сияқты өсімдіктер дәні піскен соң жиналып алынады. Бауланған арпа, бидайды [[қырман]] басына жинап, сабағынан дәнін ажыратады, аздаған бөлігін келесі жылғы тұқымдыққа деп сақтап кояды. Дәнінен ажыраған [[сабан]]ды бөлек алып, дәнді қауызынан ажырату үшін ағаш күрекпен желге үшырады.

'''Дәнге қатысты ырым-тыйымдар.'''
Қазақы ортада егін егу барысында қарызға дән сұраса, дәнді адам емес, қара жер тілеп жатыр деген сеніммен, қиналмастан сұрағанын толық береді. Тіпті, түк жоқ деген күнде де бір уыс дән ұстатады. "Егін әлей болсын!», «Егер көбейсін!» деп тілек айтып, қарыз сұраушыны жылы шыраймен шығарып салады. Бұл үйден дән арылмасын, дән тасып, елдің қажетіне жарап, ырысы молайсын деген ниетті білдіргені.

Сонымен қатар бақилық болған адамды үйден шығарарда аяқ жағымен есіктен шығарады да, аруақ үйден дәмін біржола үзіп кетсін деген ырыммен түйген ақ орамалды басынан айналдырып алып қалады.

Қырманға астық бастырар алдында егінші [[Дихан Ата|Диқан ата]]ға сиынып, бір шайнам дәнді аузына салып: «Дән дәмді болсын, ішер көбейсін!» деп тілек айтып барып іске кіріседі. Мұнысы - қырмандағы дән шашылмасын, алдымен өзіміз ауыз тиелік, бізге ырыс, береке әкелсін, басқаға жем боп кетпесін деген ниетті білдіргені.
Дәнді жерге төгіп ысыраптауға тыйым салады. Әйтпесе, о дүниеге барғанда-ақ түйеге мінгізіп, түйе үстінен дән тергізеді-мыс.

'''Дәнді дақылдардан жасалатын тағамдар.'''
Дәнді дақылдардан әзірленетін тағамдардың жасалу тәсілдері түрліше. Дәнді қуыру (тары тағамдарын дайындаудың екі әдісі бар: біріншісі - қуырып, [[жарма]]лап, [[келі]]ге түю жолымен дайындалса, екіншісі - кептіріп, қуырып барып, екі рет келіге түю әдісімен жасалады); қайнату; ет пен жуаны қамырға орап қайнатып пісіру және т.б.
Нан, қамыр, тандыр күлше, тоқаш, шелпек, бауырсақ, талқан, доғалатпа, құймақ, көже, жент секілді т.б тағам түрлерін дайындаған қазақ қауымы әрбір дәнді дақыл түрлерінің өзіндік қасиеті мен асқа жарату ерекшеліктерін ескерген. Бидайды тартып ұн жасаса, күріш пен арпаны көже мен ботқа жасауға пайдаланған. Тары, жүгері, бидайдан [[талқан]] тартқан. Тарыны майға қуырған, май тапшы болса құрғақ қуырып шайға салып, бөктіріп тағам дайындаған, [[майсөк]], [[жент]] жасаған. Бидайды қуырып, бөрттіріп жеген. (қ. Бидай).
Арпа, сұлыны ашытып көжеге қатуға пайдаланған. Арпа талқанын сүтке араластырып сүтталқан сияқты тез дайындалатын тағам әзірленді. Бірінші қауызы ұшырылған астықты құрғақтай қуырып алып, келесі қауызы жарылған соң келіге салып, аздаған ыстық дымдап, сүт пісірімдей уақыт түйіп, соңынан қайта желпіп тазалап кептірген. Осылайша ақталып дайындалған арпа, бидай, тарыны қуырып, әрқайсысын майға, қаймаққа, шыртылдаққа араластырып құнарлы тағамдар дайындады. Суға, сүтке, майға бөрттіріп қойып жейтін ас түрін «бөртпе» немесе «[[бөкпен]]» деп атайды.

(Ұн елеуіш үстаган әйел. 1928 эіс. ҚР МОМ цорынан (ФКП 4884/310)

Ақталып дайын болған тарыны сөк деп атайды. Қуырып жаншылған арпа немесе бидай талқанына келіге түйіп ұсақтаған қызыл ірімшік және шекер қосып шыртылдаққа (көп ретте тоңазып қатпайтын қасиетіне байланысты жылқы майын қолданған) бұлғап жент жасайды. Оны сыйлы, әрі ұзақ сақталатын құнарлы ас ретінде қарынға не бүйенге салып қояды.
Қол диірмен, aт диірмен, су диірмендерге шикі дәнді тартып ұн жасаған. Ал ұнды қуырып талқан жасау оңай болғанмен, диірменге тартқандай дәмді болмайтындықтан қуырып алып диірменге тартып, «талқан» дайындаған. (толығырақ қ. Талқан).

Талқанның жылқы майына араластырып қуырылғанын «сарыталқан», қойдың құйрық майына араластырылғанын «майталқан» деп атайды. Ұннан немесе талқаннан жасалатын ботқаның сұйықтау түрін «быламық» дейді. Батыс өңірі қазақтары сөктен жасалған ботқаны «төп» деп атайды. Ал ортағасырда суға қайнатқан бидайды арпаның қамырына араластырып, ыстық жерге қойып дайындаған асты «тоб» деп атаған (М.Қашқари). Сонымен қатар, астық өнімдерін ашытып, сусын дайындаған. Кебегінен тазарған дәнді жаныштап сорпаға немесе суға салып баяу қайнатады да, бөртіп ісінген соң, бұқтырып қояды. Бүл - бірінші тәсілі. Екінші тәсілі бойынша, бөртіп ісінген дәнді айранға салып, тұзбен дәмдеп, аздап шырғанақ қосып сапырып араластырады. Содан кейін қымтап жауып бірнеше күн ашытып сусын әзірлеген. Сусынның көже, ашымал немесе ашымық сияқты түрлері бар. Сусынның соңғы екі түрін ағарған деп те атайды. (толығырақ қ. [[Боза]]).
Көжені күріш, тары, арпа, бесқонақ, бұршақ тәрізді дақылдардан дайындайды. Көженің қаракөже, ұнкөже, үзбекөже, ұмай, сүткөже, қатықкөже түрлерімен қатар қамырды жіңішкелеп кесіп «кеспе» немесе «салма» деген ұлттық тағам түрлерін жасайтын болған. Қатығына (етіне) байланысты көже түрлерінің сорпасы да әрқилы болады. Сүткөже - етсіз, қатықсыз сүтке жанышқан тары, арпа, бидай т.б. салып, дайындайтын ас болса, қатықкөжені қатық немесе сүзбе қосып жасайды.
Қаракөже деп еті аз көжені атаса, ұмайкөже - құрғақ ұнды умаштап сорпаға сеуіп араластыра отырып пісіретін бөлекше дайындалатын көже түрі. Жұқалап жазылған жайманы таспалап кесіп алып, кертсе «кеспе көже», тырнақ көлеміндей етіп жұлып салса «үзбе көже» ден аталады (толығырақ қ. [[Көже]]).
Астық түрлерінің ғана емес, жеуге жарамды өсімдіктердің дәні де ас-тағамға пайдаланылған. Айталық, рауғаштың биік өсетін қуыс сабағын сылып тастап, сабақты жапырақтары арасынан дәнін алып, доғалатпаға, ботқаға және шайға араластырып тағам түрлері дайындаған.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]
[[Санат:Өсімдіктер]]

Ацетон

2016-05-13T09:49:15Z

Wenislawski:

[[Сурет:Aceton.svg|thumb|200px]]
[[Сурет:Acetone-3D-vdW.png|thumb|150px]]
'''Ацетон''', диметилкетон, СН3СОСН3 – иісі бар, түссіз, жанғыш сұйық зат. Балқу t – 94,9°С, қайнау t 56,2°С. Су, спирт, күрделі эфир, түрлі май, бензин және органик. еріткіштермен кез келген мөлшерде араласады. Сілті қатысында галогендермен әрекеттесіп йодоформ, хл.
'''Ацетон''' — жалыны түссіз, өзіне тән иісі бар мөлдір сұйық зат. Көптеген [[органикалық зат]]тарды жақсы ерітеді. [[Эмаль]], [[лак]]ті (оның ішінде тырнаққа жағылған лакті де) ерітуге, қатты заттардың бетіне жұғып қалған майлы [[бояу]]лар мен киімге жұққан майлы дақтарды кетіруге пайдаланылады. (Дацты кетіру мақаласын қараңыз). Ацетон [[ацетат]] талшықтарды да ерітетін болғандықтан, одан тоқылған маталарды тазарту үшін, алдымен сол матаның кішкене бөлігіне әсерін байқап алған дұрыс.1 Ацетат маталар ацетонның әсерінен еріп кетуі немесе қаудырлап күйіп қалуы мүмкін. Ацетон өрт қаупін туғызатындықтан, оны оттан алыс ұстау керек.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұрмыс]]

{{stub}}

Адрес

2016-05-10T12:43:19Z

Wenislawski:

'''Адрес''' (франц. adresse — бағыттау) — 1) [[[[Есептеу техникасы]]|Есептеу техникасында]] — мәліметтер орналастырылатын [[жад]] өрісінің (ұяшықтар немесе есте сақтау құрылғысының аймағы) символдық белгісі; адрес деп [[ЭЕМ]] командасының адрестік бөлігін де атайды; компьютер желілерінде — бір жерден екінші жерге берілетін мәліметтерді жіберуші мен алушының тұрған орындары.
'''Адрес'''(Адрес; address) — құрылғыны немесе жад ұяшығын белгілейтін сан, символ немесе символдар тобы. Мысалы, 1) [[ақпарат]] элементінің компьютер жадында орналасқан орнын көрсететін цифрлардан тұратын немесе цифр мен әріп араласқан белгі; 2) команданың мәліметтер орналасқан орынды немесе мәліметтердің өзін анықтайтын кез келген бөлігі; 3) есептеу торабының [[жұмыс]] бекетін немесе есептеу торабы арқылы тасымалданып жатқан мәліметтер кестесін нақты анықтайтын сандар жиыны; 4) компьютердің жедел жадына [[мәліметтер]] [[жазу]]/оқу үшін қолданылатын оның кез келген ұяшығының нөмірі; 5) байланыс желілеріндегі [[электрондық пошта]] немесе Интернет мәліметтерінің (хабарламаларының) адресі. Электрондық пошта адресі, мысалы, BAXIT@NURSAT.KZ, мұнда @ белгісі арқылы екіге бөлініп жазылған "кімге" (пайдаланушының аты Baxit) және"қайда" деген домен (түйінді компьютерлер) аты мен мекеменің типі немесе әртүрлі деңгейдегі домендік адрестерден құралады.
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі:[[Информатика]] және компьютерлік техника/ Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдаламасының ғылыми жетекшісі, [[педагогика]] ғылымдарының докторы, профессор, [[Қазақстан Республикасы]] Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
[[Cанат: A]]
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

{{Stub}}

Автоматтық процесс

2016-05-10T12:40:24Z

Wenislawski:

'''Автоматтық процесс''' (Автоматический процесс) — адамның қатысуынсыз орындалатын процесс.

<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
==Дереккөздер==
<references/>
[[Cанат: А]]
{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

{{Stub}}

Басылым

2016-05-10T12:38:43Z

Wenislawski:

'''Басылым''' - [[әдеби шығарма]]<nowiki/>ның жарық көрген нұсқасы. Бірнеше рет жарық көрген шығарманың әр басылымның мәтінінде азды-көпті айырма болуы ықтимал. Сондықтан, шығарманы зерттегенде оның алғашқы және кейінгі басылымдарын салыстырады. Бұрынғы басылымдарды білу, салыстыра тексеру, әсіресе, [[текстология]]<nowiki/>лық зерттеу жүргізу үшін қажет. Мысалы, Абай шығармаларының 1909 жылы [[Санкт-Петербург]]те, 1916 жылы [[Орынбор]]да, 1922 жылы [[Ташкент]]те, 1933 жылы [[Қызылорда]]да, 1939 - 40, 1945, 1954, 1957, 1977, 1995 жылдары [[Алматы]]да шыққан басылымдары бар. Осылардың бірінде жоқ деректі бірінен табуға болады. Немесе, М.[[Әуезов]] шығармаларының көптеген жеке басылымдарын былай қойғанда, 12 томдық жинағы, кейінгі 20 томдық, 50 томдық [[жинақ]]тары бар. Осындай басылымдардың ішінде алғашқы басылымның орны бөлек. Жаңалығы, дәлелді өзгертулері болса, кейінгі басылымдар да өзінше құнды болады. Жазушы шығармаларының ғылыми басылымдары арнайы текстологиялық зерттеулер негізінде дайындалып жарық көреді. Сонымен бірге ғылыми басылымда әртүрлі түсініктемелер, қосымша деректер, материалдар толығырақ қамтылады.<ref>“Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Әдебиет]]
[[Санат:Басылымдар]]

Мазмұн

2016-05-10T12:35:48Z

Wenislawski:

'''Мазмұн''' (Оглавление; table of Contents) — 1) мәтіндік құжаттың құрылымдық элементі. Беттердің нөмірі көрсетілген тақырыптардың тізімінен тұрады; 2) объектілердің атауы мен адресінен тұратын кесте.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>

Мазмұн - басылып жатқан [[басылым]]дағы (жинақтағы, [[шығармалар]] жинағындағы, журналдағы т.б.) шығармалардың бас тақырып тізбесі немесе авторлардың аты-жөні мен жарияланатын шығармалардың бас тақырыптары, сондай-ақ, [[шығарма]] немесе [[тармақ]] басталатын беттері керсетіліп, топтастырылған шығармалардың тармақ бас тақырыптары болып келетін басылым аппаратының элементі.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006. ISBN 9965-808-78-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

{{Stub}}

Процесс

2016-05-06T06:35:27Z

Wenislawski:

'''Процесс''' - [ {{lang-la|proccessus - ілгерілеу}} ]
* 1) бір нәрсенің дамуы қалпындағы құбылыстардың кезегімен алмасуы;
* 2) қандай да бір нәтижеге жету үшін әрекеттердің бірізді жиынтығы.<ref>Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы, 2007.
ISBN 9965-32-491-3</ref>
* 3) программа жөне оның жұмыс істеуіне қажетті жүйелік ресурстар; операциялық жүйедегі жұмыстың логикалық бірлігі. Мысалы, [[Windows]] NT жүйесінде '''процесс''' құрамына виртуал адрестік кеңістік, орындалатын [[программа]], бір немесе бірнеше басқару ағыны, белгілі бір мөлшерлі пайдаланушылар қоры, операциялық жүйе бөліп берген жүйелік ресурстар кіреді;
* 4) белгілі бір нәтижеге жету үшін орындалатын тізбектелген әрекеттердің жиынтығы;
* 5) белгілі бір жүйенің қалып-күйлерінің уақыт бойынша реттелген тізбегі; алгоритмнің, программаның атқарылуы.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Саясат]]
[[Санат:ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

{{Stub}}

Түрікмен-Қорасан таулары

2015-05-11T17:03:30Z

Wenislawski:

'''Түрікмен-Қорасан Таулары''' – [[Иран]]ның солтүстік-шығысы мен [[Түрікменстан]]ның оңтүстігіндегі ([[Эльбрус]] және [[Паропамиз таулары]]ның аралығындағы) тау жүйесі. Ұзындығы 600 км-ден астам, ені 250 км-дей. Орташа биіктігі 1500–2000 м (ең биік жері Кенгзошк тауы, 3314 м). [[Атрек]] және [[Кешефруд өзені|Кешефруд өзендерінің]] аңғарлары Түрікмен-Қорасан Тауларынан [[Көпеттау]] және [[Нишапур таулары]]на бөледі. Түрікмен-Қорасан Таулары жоғары сейсмикалық ауданға жатады. Тас [[көмір]], [[полиметалл]], құрылыс материалдары, табиғи газ және кен орындары бар.

== Сілтемелер ==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:География]]
[[Санат:Таулар]]

Копетдаг

2015-05-11T17:01:22Z

Wenislawski:

[[Сурет:Ahal.jpg|250 px|thumb|Копетдаг]]

'''Көпеттау''' (түрікше көп тау) – [[Иран]] мен [[Түрікменстан]] жеріндегі тау жүйесі; Түрікмен-Қорасан тауларының бір бөлігі. Көп жері Иранға қарайды, солтүстік шеті Түрікменстан аумағында жатыр. Шығыс, оңтүстік-шығыстан батыс, солтүстік-батысқа қарай 650 км-ге созылған. Ені 40 – 200 км. Көпеттау альпілік тау түзілісінде пайда болған орташа биік жоталар жүйесінен тұрады. Орташа биікт. 1000 – 2000 м, ең биік жері 3117 м ([[Хезармесджед тауы]]). [[Тектоника]]лық белсенді аймақ, аса күшті [[жерсілкіну]]лер жиі қайталанады. [[Климат]]ы құрғақ [[субтропик]]тік. Жазы құрғақ, әрі ыстық. [[Тау]] етегінде шілденің орташа [[температура]]сы 30 С, қаңтарда 1 С. Таудың жоғары бөлігінде шілдеде температура 18 С, қаңтарда –4 С-қа дейін төмендейді. Жылдық жауын-шашын мөлшері төңірегіндегі шөлдерден аз-ақ артық (200 – 350 мм). Жер беті суға тапшы, [[өзен]]дері жазда тартылып қалады. Тау алды жазықтары мен тау етегі – жусанды-[[эфемер]]лі шөл. Таудың төменгі белдеуі – қияқ, қоңырбас өскен [[шөлейт]], 500 – 1000 м биіктікте астық тұқымдас шөптер өскен субтропиктік дала табиғаты қалыптасқан. Таудың ең жоғарғы бөлігі селеулі-бетегелі дала, 2200 м-ден жоғарыдағы тау даласында тау шалғыны өскен. Ылғалды аңғарларда арша мен пісте ағашынан тұратын селдір орман кездеседі. Сынап, күшала ([[мышьяк]]), [[барит]] кен орындары, көптеген ыстық [[бұлақ]] көздері бар. Түрікменстанға қараған беткейінде қорықтар ұйымдастырылған.

== Дереккөздер==
*[[Қазақ Энциклопедиясы]], 11 - том

{{wikify}}

[[Санат:География]]

{{stub}}

Альпілік таулар

2015-05-11T16:50:01Z

Wenislawski:

'''Альпілік таулар''' — [[Альпі|Альпі]] типтес таулар, яғни Альпі немесе Альпіге ұқсас басқа биік таулар рельефі. Бұл үнемі қар мен мұздықтар басып жататын биік шыңды таулар, олар өзінің географиялық құрылысы жағынан тастақ болып келеді және Альпі қатпарлығы дәуірінде пайда болған таулардың қатарына жатады. Мысалы, Альпі, Апеннин, Қарпат, Қырым, Кавказ, Көпетдаг, Памир, Гималай т. б. таулар.

==Дереккөздер==
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:География]]
[[Санат:Таулар]]

{{stub}}

Шопрон

2015-05-07T21:53:27Z

Wenislawski: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Шопрон қаласы (Венгрия)''' – ({{lang-hu|Sopron}}) [[Мажарстан]]ның солтүстік-батысындағы қала. Халық саны 56 394 адам ([[2005 жыл]]ғы халық санағы бойынша). [[Рим империясы]] кезінде бұл жерде «Скарбантия» деген қала болған. Ол [[Балтық теңізі|Балтық]] жағалауындағы қалалар мен [[Еуропа]]ның оңтүстігін біріктіретін Кәріптас сауда жолында орналасқан.<ref>http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A8%D0%BE%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BD</ref>

Скарбантия қазіргі Шопронның негізгі алаңы орналасқан жерде болған. Империя құлағаннан кейін қала толықтай қиратылып, тек мажарлар келгеннен кейін қайта қалпына келеді.

Қала жайындағы алғашқы деректер [[1153 жыл]]ға жатады. 13 ғасырда Шопрон ерікті корольдік қала деген атқа ие болады. 16-ғасырдағы түрік шапқыншылығы кезінде [[1529 жыл]]ы түрік жауынгерлері қаланы тонап кетеді, бірақ түріктер қалада өз биліктерін жүргізе алмады. Қалаға көптеп келген келімсектердің есебімен халық саны өсті. [[1676 жыл]]ы қала қатты өрттің салдарынан көп бөлігі бұзылды.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Мажарстан]]
[[Санат:Қалалар]]
[[Санат:География]]

Екі палаталы жүйе

2015-05-07T21:12:47Z

Wenislawski:

[[Сурет:Unibicameral Map.png|400px|thumb|{{legend|#38b4d8|Екі палаталы парламенттер.}}{{legend|#f09c30|Бірпалаталы парламенттер.}}{{legend|#a0989f|Парламент жоқ.}}]]
'''Екі палаталы жүйе,''' бикамерализм — жалпыұлттық өкілетті орган [[парламент]]тің құрылымы; мұндай парламент әрқилы жолмен құрылады әрі әркелкі құзырет иеленетін екі (жоғ. және төм.) [[палата]]дан тұрады. Е. п. ж. алғаш рет 14 ғ-да [[Англия]]да пайда болды. Е. п. ж. үлгісінде құрылған парламенттердің төм. палаталары тұрғындардың тікелей қатысуымен сайланады. Жоғ. палаталар әртүрлі жолмен: тікелей емес сайлау ([[Нидерланд]]ия мен [[Франция]]дағы [[Сенат]], [[Аустралия]]дағы Одақтық кеңес, т.б.) немесе тікелей сайлау тәртібімен ([[АҚШ]]-тағы, [[Италия]]дағы, [[Жапония]]дағы Кеңесшілер палатасы) қалыптасады; кейбір елдерде жоғ. палаталар мұралау жолымен (Ұлыбританиядағы лордтар палатасы) не олардың мүшелерін мемлекет басшысының тағайындауы арқылы (Канададағы Сенат) құрылады. Кей реттерде жоғ. палаталар аралас тәсілдермен қалыптасады: яки олардың мүшелерінің кей бөлігі сайланады, кей бөлігі тағайындалады, ал қалғандары мұралау принципі бойынша орындарды иеленеді (Бельгиядағы, Ирландиядағы сенаттар). ҚР Конституциясына (50-бап) сәйкес, Қазақстан Парламенті тұрақты негізде жұмыс істейтін екі палатадан: Сенаттан және [[Мәжіліс]]тен тұрады. Парламенттің ұйымдастырылуы мен қызметі, оның мүшелерінің құқықтық жағдайы арнаулы конституциялық заңдарда айқындалған.

[[Санат:Парламент]]

Халькопирит

2015-05-07T21:00:41Z

Wenislawski: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

{{Infobox mineral
| name = Chalcopyrite
| category = [[Sulfide mineral]]
| boxwidth =
| boxbgcolor =
| image = Chalcopyrite-Quartz-237645.jpg
| caption = Twinned chacopyrite crystal from the Camp Bird Mine, Ouray County, Colorado (size:5.2 x 3.6 x 2.7 cm)
| formula = CuFeS2
| strunz = 02.CB.10a
| symmetry = Tetragonal {{overline|4}}2m – scalenohedral
| unit cell = a = 5.289 Å, c = 10.423 Å; Z = 4
| molweight = 183.54
| color = Brass yellow, may have iridescent purplish tarnish.
| habit = Predominantly the disphenoid and resembles a tetrahedron, commonly massive, and sometimes botryoidal.
| system = [[Tetragonal]] Scalenohedral {{overline|4}}2m
| twinning = Penetration twins
| cleavage = Indistinct on {011}
| fracture = Irregular to uneven
| tenacity = Brittle
| mohs = 3.5
| luster = Metallic
| refractive =
| opticalprop =
| birefringence =
| pleochroism =
| streak = Greenish black
| gravity = 4.1 – 4.3
| melt =
| fusibility =
| diagnostic =
| solubility = Soluble in HNO3
| diaphaneity = Opaque
| other = magnetic on heating
| references = <ref>Klein, Cornelis and Cornelius S. Hurlbut, Jr., ''Manual of Mineralogy,'' Wiley, 20th ed., 1985, pp. 277 – 278 ISBN 0-471-80580-7</ref><ref>Palache, C., H. Berman, and C. Frondel (1944) ''Dana’s system of mineralogy,'' (7th edition), v. I, 219–224</ref><ref>http://www.mindat.org/min-955.html mindat.org</ref><ref>http://webmineral.com/data/Chalcopyrite.shtml Webmineral.com</ref><ref name=HBM>[http://rruff.geo.arizona.edu/doclib/hom/chalcopyrite.pdf Handbook of Mineralogy]</ref>
}}
'''Халькопирит''' (''грекше'' chalkos — [[мыс]] және [[пирит]]), [[мыс]] [[колчедан]]ы — [[сульфидтер]] класына жататын минерал. [[Химия]]лық формуласы: CuFeS2, құрамы (%): Cu — 34,64, Fe — 30,42, қоспалары: Ag, Au, Tl, тағы басқалар. Тетрагоналды сингонияда кристалданады. Агрегаттары түйірлі, тұтас немесе сеппе түрінде болады. Түсі сары, [[металл]] тәрізді жылтыр, жымдастығы жетілмеген, [[Электр тогы|электр тогын]] нашар өткізеді, 1000С-та балқиды. Қаттылығы [[Моос шкаласы|Моос]] шкаласы бойынша 3 — 4, тығыздығы 4,1 — 4,3 г/см3. Халькопирит [[магма]]лық (негізді атпа тау жыныстарындағы [[мыс]]ты-[[никель]]ді сульфидті кентастарда), гидротермалдық (жапсарлық, [[мыс]]ты-[[турмалин]]дік, [[мыс]] кентастарының сеппелі формациялары, [[колчедан]]дық), шөгінді ([[мыс]]ты құмтастар мен тақтатастар) кендерде әртүрлі сульфидтермен бірге кездеседі. [[Қазақстан]]да [[Жезқазған]], [[Қоңырат]] кендерінен табылған. Халькопирит — [[мыс]] алынатын негізгі [[кентас]].<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология/Жалпы редакциясын басқарған — түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайышов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет.
ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2
</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Мыс минералдары]]
[[Санат:Темір минералдары]]
[[Санат:Сульфид минералдар]]

{{Geology-stub}}