Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Кавасаки ауруы

2024-08-05T09:44:00Z

Włodzimierz Lewoniewski (UEP): Бастапқы метадеректерді байыту (DOI:10.1161/CIR.0000000000000484)

[[Сурет:Kawasaki symptoms B.jpg|thumb|right|200px|Кавасаки симтомы бар Бүлдірген тіл және ашық қызыл түсті, вертикал жарылған, қан аққан, ісінген ерін.]]
'''Кавасаки ауруы''' ({{lang-en|Kawasaki disease}}, кейде ''Шырышты лимфа түйіні синдромы'', ({{lang-en|mucocutaneous lymph node syndrome}}) — себебі толық анықталмаған сирек кездесетін [[синдром]] болып, негізінен 5 жасқа дейінгі балаларда кездеседі, әрі [[қызба|қызуды]] тудырады.<ref name=McC2017>{{cite journal |vauthors=McCrindle BW, Rowley AH, Newburger JW, Burns JC, Bolger AF, Gewitz M, Baker AL, Jackson MA, Takahashi M, Shah PB, Kobayashi T, Wu MH, Saji TT, Pahl E |title=Diagnosis, Treatment, and Long-Term Management of Kawasaki Disease: A Scientific Statement for Health Professionals From the American Heart Association |journal=Circulation |volume=135 |issue=17 |pages=e927–e999 |date=2017 |pmid=28356445 |doi=10.1161/CIR.0000000000000484 |doi-access=free |url= |issn = 0009-7322 }}{{cite journal |title=Correction |journal=Circulation |volume=140 |issue=5 |pages=e181–e184 |date=2019 |pmid=31356128 |doi=10.1161/CIR.0000000000000703 |doi-access=free |url=}}</ref> Ол бүкіл денедегі қан тамырлары қабынатын [[васкулиттер]]дің бір түрі.<ref name=NIH21014/> Әдетте қызба бес күндей жалғасады, оған әдеттегі дәрі-дәрмектер әсер етпейді.<ref name=NIH21014/> Мұнан басқа жалпылық симтомдары: мойынның үлкен лимфа түйіндері, жыныс мүшесі маңындағы бөртпелер, сондай-ақ көзі, еріні, алақаны, табанының қызарып кетуі секілділер.<ref name=NIH21014/> Кавасаки ауруы басталғаннан кейінгі үш апта ішінде қолдары мен аяқтарының терісі түсе бастап, сосын қайта қалпына келе бастауы мүмкін.<ref name=NIH21014/> Кейбір балалардың жүректерінде коронарлық артериялық аневризмалар пайда болады.<ref name=NIH21014/>

Нақты себебі белгісіз болғанымен, Каваски ауруын генетикалық тума бейімі (genetically predisposed) бар балалардағы иммундық жүйенің инфекцияға шектен тыс реакциясынан пайда болған деп болжанады.<ref name=McC2017/> Ол жұқпалы емес, адамдардан жұғып таралмайды.<ref name=StatPearls>{{cite journal |last1=Modesti |first1=AM |last2=Plewa |first2=MC |title=Kawasaki Disease |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537163/ |website=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200506143059/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK537163/ |archivedate=10 May 2020 |date=24 July 2019 |pmid=30725848 }}</ref> Диагнозы әдетте адам денесіндегі белгілері мен симтомдарына негізделеді.<ref name=NIH21014>{{cite web|title=Kawasaki Disease|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0062985/|website=PubMed Health|publisher=NHLBI Health Topics|access-date=26 August 2016|language=en|date=11 June 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911003355/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0062985/|archive-date=11 September 2017}} </ref> Бұдан басқа жүректің ультрадыбысы (ultrasound) және қан анализі секілділер де диагнозды растауы мүмкін.<ref name=SHARE2019>{{cite journal |vauthors=de Graeff N, Groot N, Ozen S, et al. |s2cid=54477877 |title=European consensus-based recommendations for the diagnosis and treatment of Kawasaki disease – the SHARE initiative |journal=Rheumatology (Oxford) |volume=58 |issue=4 |pages=672–82 |date=2019 |pmid=30535127 |doi=10.1093/rheumatology/key344 |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10072207/1/SHARE%20KD%20Recommendations%20-%20Rheumatology%20Manuscript%20-%20270618%20-%20Final.pdf}}</ref> Диагностиктер ұқсас белгісі бар басқа жағдайларды, мысалы [[Қызамық]] пен [[жасөспірімдік ревматоидты артриттер]]ді де толық ескеруге тиіс. [[SARS-CoV-2|COVID-19]]-бен уақытша байланысты деп есептелген Кавасаки-тәрізді ауру кезекте зерттелу үстінде.<ref name=Galeotti2020>{{cite journal |vauthors=Galeotti C, Bayry J |title=Autoimmune and inflammatory diseases following COVID-19 |journal=Nature Reviews. Rheumatology |volume= |issue= |pages= |date=2020 |pmid=32499548 |doi=10.1038/s41584-020-0448-7 |doi-access=free |url=}}</ref>

Негізінен Кавасаки ауруының алғашқы емдеуі жоғары дозадағы [[аспирин]] мен [[Антиденелер|иммуноглобулин]]нен тұрады.<ref name=NIH21014/> Әдетте, емдеу кезінде қызба 24 сағат ішінде жойылады және толық қалпына келеді.<ref name=NIH21014/> Егер [[коронарлық артерия]]ға қатысты болса, онда емдеуді жалғастыру немесе [[хирургия]] қажет болуы мүмкін.<ref name=NIH21014/> Егер емдеу болмаса, онда [[коронарлық артериялық аневризма]]лар пайда болуы шамамен 25%-ға жетеді, шамамен 1% қайтыс болады.<ref name=Kim2006>{{cite journal | vauthors = Kim DS | title = Kawasaki disease | journal = Yonsei Medical Journal | volume = 47 | issue = 6 | pages = 759–72 | date = December 2006 | pmid = 17191303 | pmc = 2687814 | doi = 10.3349/ymj.2006.47.6.759 }}</ref><ref name=Mer2014/> Ал, емдеу арқылы өлім қаупі 0,17% дейін төмендетіледі.<ref name=Mer2014>{{cite web |url=http://www.merck.com/mmpe/sec19/ch286/ch286d.html |title=Merck Manual, Online edition: Kawasaki Disease |year=2014 |access-date=Aug 26, 2016 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100102083045/http://www.merck.com/mmpe/sec19/ch286/ch286d.html |archive-date=2010-01-02 }}</ref> Кавасаки ауруынан кейін коронарлық артериялық аневризмасы бар адамдарға мамандандырылған медициналық топтар өмір бойы [[кардиология]]лық бақылау жасауға тиіс.<ref name=Brogan2020>{{cite journal |vauthors=Brogan P, Burns JC, Cornish J, et al. |title=Lifetime cardiovascular management of patients with previous Kawasaki disease |journal=Heart |volume=106 |issue=6 |pages=411–20 |date=2020 |pmid=31843876 |pmc=7057818 |doi=10.1136/heartjnl-2019-315925 |url=}}</ref>

Кавасаки ауруы сирек кездеседі.<ref name=NIH21014/> Бұл [[Жапония]]ны айтпағанда, әлемде бес жасқа дейінгілердің 100 000 адамының 8-ден 67-ге дейінгі сандағы адамда болды, ал Жапонияда бұл көрсеткіш 100 000 адамға 124-ті құрайды.<ref name=La2015>{{cite book |last1=Lai |first1=Wyman W. |last2=Mertens |first2=Luc L. |last3=Cohen |first3=Meryl S. |last4=Geva |first4=Tal | name-list-format = vanc |title= Echocardiography in Pediatric and Congenital Heart Disease: From Fetus to Adult|date=2015|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9781118742488|page=739|edition=2|url=https://books.google.com/books?id=s91bCwAAQBAJ&pg=PA739|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911003355/https://books.google.com/books?id=s91bCwAAQBAJ&pg=PA739|archive-date=2017-09-11}}</ref> Каваски ауруы қыз балаларға қарағанда ұл балаларда жиі кездеседі.<ref name=NIH21014>{{cite web|title=Kawasaki Disease|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0062985/|website=PubMed Health|publisher=NHLBI Health Topics|access-date=26 August 2016|language=en|date=11 June 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911003355/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0062985/|archive-date=11 September 2017}} </ref>

Кавасаки ауруын 1967 жылы [[Токио]]да жапон балалар дәрігері [[Томисаку Кавасаки]] алғаш сипаттаған болатын.<ref name=La2015/><ref>{{cite journal | vauthors = Kawasaki T | title = [Acute febrile mucocutaneous syndrome with lymphoid involvement with specific desquamation of the fingers and toes in children] | journal = Arerugi | volume = 16 | issue = 3 | pages = 178–222 | date = March 1967 | pmid = 6062087 }}</ref> Бұл ауру соның есімімен аталды.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=|title=Kawasaki Disease|url=https://cfourteen.com/kawasaki_disease|url-status=live|archive-url=|archive-date=|access-date=|website=Carbon-14 Encyclopedia}}</ref>

==Белгілері және симтомдары==
[[Сурет:Kawasaki.PNG|thumb|right|250px|Кавасаки ауруының белгілері]]
Кавасаки ауруы көбінесе жоғары әрі тұрақты [[Қызба|қызудан]] басталады, оған [[парацетамол]] (ацетаминофен) немесе [[Ибуфен]] дегендер онша әсер етпейді.<ref name="pmid9665974">{{cite journal | vauthors = Rowley AH, Shulman ST | title = Kawasaki syndrome | journal = Clinical Microbiology Reviews | volume = 11 | issue = 3 | pages = 405–14 | date = July 1998 | pmid = 9665974 | pmc = 88887 | doi = 10.1128/CMR.11.3.405 }}</ref><ref name="pmid7760506">{{cite journal | vauthors = Kawasaki T | title = General review and problems in Kawasaki disease | journal = Japanese Heart Journal | volume = 36 | issue = 1 | pages = 1–12 | date = January 1995 | pmid = 7760506 | doi = 10.1536/ihj.36.1 | doi-access = free }}</ref> Бұл Кавасаки ауруының ең көрнекті симптомы және аурудың өткір кезеңінде екенінің айғағы; қызу әдетте жоғары (39–40 ° C жоғары) әрі толқымалы күйде жалғасып, жағдайға аса сезімтал болады.<ref name="pmid7760506"/><ref>Cassidy JT, Petty RE. Vasculitis. In: Cassidy JT, Petty RE, eds. ''Textbook of pediatric rheumatology''. 3rd ed. Philadelphia, W.B: Saunders Company; 1995. pp. 365–422</ref> Таяуда типсіз (atypical) немесе толық Кавасаки ауруы емес пациенттер де кездесті;<ref name="pmid7841704">{{cite journal | vauthors = Fukushige J, Takahashi N, Ueda Y, Ueda K | title = Incidence and clinical features of incomplete Kawasaki disease | journal = Acta Paediatrica | volume = 83 | issue = 10 | pages = 1057–60 | date = October 1994 | pmid = 7841704 | doi = 10.1111/j.1651-2227.1994.tb12985.x }}</ref><ref name="pmid3819942">{{cite journal | vauthors = Rowley AH, Gonzalez-Crussi F, Gidding SS, Duffy CE, Shulman ST | title = Incomplete Kawasaki disease with coronary artery involvement | journal = The Journal of Pediatrics | volume = 110 | issue = 3 | pages = 409–13 | date = March 1987 | pmid = 3819942 | doi = 10.1016/S0022-3476(87)80503-6 }}</ref> бірақ ол толық 100% жағдай емес.<ref name="pmid21881982">{{cite journal | vauthors = Rodriguez-Lozano AL, Rivas-Larrauri FE, Hernandez-Bautista VM, Yamazaki-Nakashimada MA | title = Fever is not always present in Kawasaki disease | journal = Rheumatology International | volume = 32 | issue = 9 | pages = 2953–54 | date = September 2012 | pmid = 21881982 | doi = 10.1007/s00296-011-2123-4 }}</ref>

Бірінші күнгі қызба аурудың бірінші күні делінеді,<ref name="pmid9665974"/> оның жалғасуы әдетте бір-екі апта болады; ал емдеу болмаған жағдайда, ол үш-төрт аптаға созылуы мүмкін.<ref name=Kim2006/> Қызбаның ұзақ уақытқа созылуы жүрек соғу жиілігінің жоғарлауына байланысты болады.<ref name="pmid10931408">{{cite journal | vauthors = Mori M, Imagawa T, Yasui K, Kanaya A, Yokota S | title = Predictors of coronary artery lesions after intravenous gamma-globulin treatment in Kawasaki disease | journal = The Journal of Pediatrics | volume = 137 | issue = 2 | pages = 177–80 | date = August 2000 | pmid = 10931408 | doi = 10.1067/mpd.2000.107890 }}</ref> [20] Ол қызу қайтаратын [[антипиретик]] дәрілерге ішінара жауап береді, бірақ [[антибиотиктер]]ді енгізгенге бола тоқтай қалмайды.<ref name=Kim2006 /> Алайда, тиісті [[терапия]] басталған соң – [[күретамырлық иммуноглобулин|күретамырдан салатын иммуноглобулин]] мен [[Ацетилсалицил қышқылы|аспирин]] – екі күннен кейін қызуы қайтады.<ref name="pmid1709446">{{cite journal | vauthors = Newburger JW, Takahashi M, Beiser AS, Burns JC, Bastian J, Chung KJ, Colan SD, Duffy CE, Fulton DR, Glode MP | display-authors = 6 | title = A single intravenous infusion of gamma globulin as compared with four infusions in the treatment of acute Kawasaki syndrome | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 324 | issue = 23 | pages = 1633–39 | date = June 1991 | pmid = 1709446 | doi = 10.1056/NEJM199106063242305 }}</ref>

Қызбадан қалса, ең көп кездесетін симптом - қостараптық (Bilateral) [[Конъюнктивит|конъюнктивті қабыну]] есептеледі.<ref name="pmid21860641">{{cite journal | vauthors = Yun SH, Yang NR, Park SA | title = Associated symptoms of kawasaki disease | journal = Korean Circulation Journal | volume = 41 | issue = 7 | pages = 394–98 | date = July 2011 | pmid = 21860641 | pmc = 3152734 | doi = 10.4070/kcj.2011.41.7.394 }}</ref><ref name="pmid14519302">{{cite journal | vauthors = Martínez Ruiz M, del Castillo Martín F, Borque Andrés C, García Miguel MJ, de José Gómez MI, Martínez Cortés F, Baquero Artigao F |url= https://www.analesdepediatria.org/es-incidencia-caracteristicas-clinicas-enfermedad-kawasaki-articulo-S1695403303781909 | title = Incidencia y características clínicas de la enfermedad de Kawasaki | language = Spanish | journal = Anales de Pediatria | volume = 59 | issue = 4 | pages = 323–27 | date = October 2003 | pmid = 14519302 | doi = 10.1016/S1695-4033(03)78190-9 | trans-title = Incidence and clinical characteristics of Kawasaki's disease }}</ref> Ол әдетте іріңдемейтін және ауырмайтын қарашық Конъюнктивитін қамтиды.<ref name="pmid18401983">{{cite journal | vauthors = Svobodová D, Slaný J, Pískovský T | title = [Kawasaki disease and its ocular manifestations] | language = Czech | journal = Casopis Lekaru Ceskych | volume = 147 | issue = 3 | pages = 162–64 | year = 2008 | pmid = 18401983 | trans-title = Kawasaki disease and its ocular manifestations }}</ref> Конъюнктивит әдетте қызба басталған соң көп ұзамай аурудың өткір кезеңіне өткенде пайда болады.<ref name="pmid9665974" /> Алғашқы [[қанталау]] (Uveitis) [[қысық-лампа]]лық тексеру (slit-lamp examination) барысында байқалуы мүмкін.<ref name="pmid4039819">{{cite journal | vauthors = Burns JC, Joffe L, Sargent RA, Glode MP | title = Anterior uveitis associated with Kawasaki syndrome | journal = Pediatric Infectious Disease | volume = 4 | issue = 3 | pages = 258–61 | year = 1985 | pmid = 4039819 | doi = 10.1097/00006454-198505000-00010 }}</ref><ref name="pmid10653425">{{cite journal | vauthors = Bachmeyer C, Turc Y, Curan D, Duval-Arnould M | title = Anterior uveitis as the initial sign of adult Kawasaki syndrome (mucocutaneous lymph node syndrome) | journal = American Journal of Ophthalmology | volume = 129 | issue = 1 | pages = 101–02 | date = January 2000 | pmid = 10653425 | doi = 10.1016/S0002-9394(99)00285-8 }}</ref> Сосын, [[көз қанталауы]] (Iritis) пайда болуы мүмкін.<ref name="pmid2468129">{{cite journal | vauthors = Smith LB, Newburger JW, Burns JC | title = Kawasaki syndrome and the eye | journal = The Pediatric Infectious Disease Journal | volume = 8 | issue = 2 | pages = 116–18 | date = February 1989 | pmid = 2468129 }}</ref> Кератикалық тұнба (Keratic precipitate) - бұл көздегі тағы бір құбылыс (өте кішкентай болғандықтан жай көзге көрінбейді, тек қысық-лампа арқылы анықталады, ).<ref name="pmid9665974"/><ref name="pmid18476929">{{cite journal | vauthors = Kubota M, Usami I, Yamakawa M, Tomita Y, Haruta T | title = Kawasaki disease with lymphadenopathy and fever as sole initial manifestations | journal = Journal of Paediatrics and Child Health | volume = 44 | issue = 6 | pages = 359–62 | date = June 2008 | pmid = 18476929 | doi = 10.1111/j.1440-1754.2008.01310.x }}</ref>

Кавасаки ауруы ауыздағы белгілерден де байқалады, олардың ең типтік түрлері "Тілдің қызаруы", "вертикал тілініп ісіген ерін" және "қанау" есептеледі.<ref name="pmid18059239">{{cite journal | vauthors = Scardina GA, Fucà G, Carini F, Valenza V, Spicola M, Procaccianti P, Messina P, Maresi E | display-authors = 6 |url= http://www.medicinaoral.com/pubmed/medoralv12_i8_pE560.pdf | title = Oral necrotizing microvasculitis in a patient affected by Kawasaki disease | journal = Medicina Oral, Patologia Oral y Cirugia Bucal | volume = 12 | issue = 8 | pages = E560–64 | date = December 2007 | pmid = 18059239 | doi = }}</ref> [[Ауыз жұтқыншақ|Ауыз қуысы мен жұтқыншақтың]] (oropharynx) шырышты қабаты ашық қызыл түске өзгеруі мүмкін, ал [[Тіл (анатомия)|тіл]] типтік түрде "Бүлдірген тілге" айналуы мүмкін: қатты қызару, [[Тіл (анатомия)|дәмсезу бүртіктері]]нің (gustative papillae) дүрдиюі.<ref name=Kim2006 /><ref name="pmid19851663">{{cite journal | vauthors = Castro PA, Urbano LM, Costa IM | title = [Kawasaki disease] | language = Portuguese | journal = Anais Brasileiros de Dermatologia | volume = 84 | issue = 4 | pages = 317–29 | date = August 2009 | pmid = 19851663 | doi = 10.1590/S0365-05962009000400002 | df = | doi-access = free }}</ref> Ауыздағы бұл симтомдар [[фибриноидты некроз]]ы бар [[некроз]] микроаваскулитінен туындайды.<ref name="pmid18059239"/>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Балалар аурулары]]
[[Санат:Аурулар]]
[[Санат:Ауру белгілері]]

Патологиялық өтірік

2024-08-05T09:32:04Z

Włodzimierz Lewoniewski (UEP): Бастапқы ақпаратты байыту (DOI: 10.1177/1529100611426706).

{{Ауру|Name=Патологиялық өтірік|ICD9=}}
'''Патологиялық өтірік''' (''pseudologia fantastica'' және '''мифомания''') — әдеттік не компульсивті өтірік айту. <ref name="jaapl">{{cite journal|vauthors=Dike CC, Baranoski M, Griffith EE|title=pseudologia lying revisited|journal=The Journal of the American Academy of Psychiatry and the Law|volume=33|issue=3|pages=342–9|year=2005|pmid=16186198|url=http://www.jaapl.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16186198}}</ref><ref name="Dike">{{cite journal|first=Charles C.|last=Dike|date=June 1, 2008|title=Pathological Lying: Symptom or Disease?|url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1162950|volume=25|issue=7}}</ref> Медициналық әдебиетте алғаш рет 1891 жылы Антон Дэльбруэкпен сипатталған. Қарама-қайшылыққа толы тақырып болса да, патологиялық өтіріктің сипатталуы келесідей: "кез-келген аяқталуға сәйкес келмейтін, өте күрделі болу мүмкіндігі бар және бірнеше жыл немесе тіпті өмір бойы көрінетін жалған".

== Сипаттамалары ==
Патологиялық өтіріктің анықтауыш белгілері:

* Жоғарыда айтылған мінез-құлықтың мақсаты сыртқы емес, толығымен ішкі; ұзақ уақыт бойы жалғасып жатқан бопсалаушылық немесе тұрмыстық зорлық тоқтамай жалған айтудың себебі бола алады.
* Көбінесе өтірік науқастың күйін, мәртебесін жақсарту үшін айтылады. Өтірікші әңгімелерінде өзін протогонист немесе құрбан ретінде көрсету арқылы "өз тұлғасын безендіреді". Мысалы, өтірікші қиялдан асқан батыр; сан алуан әйгілі адамдарды танитын және олардың туысы; үлкен күш, сарқылмас байлық иесі ретінде өз-өзін таныстыруы мүмкін.

Кейбір психиатрлар компульсивті және патологиялық өтірікті екі түрлі дерт деп қарастырса, басқалары екеуін бір санайды. Тіпті компульсивті өтірік деген сырқат мүлдем жоқ дейтіндер де бар.<ref>{{cite web|title=The Truth About Compulsive and Pathological Liars|url=http://psychologia.co/compulsive-and-pathological-liars/|website=Psychologia|accessdate=28 January 2017}}</ref>

== Диагноз ==
Патологиялық өтірікке диагноз қою қиын. Психологтар бұл аурудан туындайтын мәселелерді психикалық ауытқу ретінде тануға үйретілген. Ол Психикалық Бұзылыстардың Диагностикалық және Статистикалық Нұсқаулығының үшінші басылымына енгізілген.<ref>{{Cite journal|title=DSM-III and the revolution in the classification of mental illness|url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/jhbs.20103/abstract|journal=Journal of the History of the Behavioral Sciences|date=2005-06-01|issn=1520-6696|pages=249–267|volume=41|issue=3|doi=10.1002/jhbs.20103|first=Rick|last=Mayes|first2=Allan V.|last2=Horwitz|pmid=15981242}}</ref> Ол өзі жалғыз да психикалық бұзылыс болғанымен, психопатиялық, әлеуметке қарсы, нарцисттік және гистриондық тұлға бұзылыстардың белгісі ретінде де қарастырылады. Дегенмен де, патологиялық өтірікшілер басқа психикалық ауруларға шалдықпауы да мүмкін.

Жалған детекторы арқылы патологиялық өтірікшілер күйзеліс, күнә және жағымсыздықты өтірік арқылы көрсететіні анықталған. Бұл қасиет айтылған сезімдерге мүлдем шамасы келмейтін психопаттарға бейтаныс. Әлеуметтікке қарсы психикалық ауытқулар иестеры жалғанды өзгелерден көбінесе ақша, күш және билік түріндегі пайда табу мақсатында қолданады. ПӨ-лердің себебі тек жеке бастарына байланысты. Шекаралық тұлға бұзылыс мен патологиялық өтірік айырмашылығы ШТБ-ға шалдыққандар қатыгездік пен жалғыздықтан құтылу не шешу үшін [[суицид]] жайлы бос бойбалам я олардан бас тартқаны жайлы бос айыптауды пайдаланады. Паталогиялық өтірікшілер өздерін жалғыз немесе олардан бас тартқандай болып сезінбейді; олардың өздеріне-өздерінің сенімі әсірелеу болғандықтан оларға өтірік соғу оңай. Гистриондық бұзылысы бар кісілер Pseudologia Fantastica-ға қарағанда сөзден гөрі іске құмар. Нарцисттер өздерін кемеліне келді деп санап басқаларға аяусыз қарайды. PF пациенттерде бұндай әлеуметке қарсы ауытқулар кездеспейді; олардың өтірік айту себебі өздерінің өмірі тым қызықсыз деп санауы. Қазіргі жүйемізде мақсатсыз, жеке басының қалауынан жалған айту тек симулятивті бұзылыста (Мюнхгаузен синдромы) кездеседі. Ол өздерінде түрлі физикалық не психологиялық ауытқулар бар туралы өтірік айтатындарды сипаттайды. PF науқастары көбінесе дара тұлғасы мен өткен өмірі жайлы өтірік айтады. Белгілері әртүрлі болғандықтан пациентке диагноз қойылмауы да мүмкін. Дегенмен олар белгісіз тұлға бұзылыстары арқылы (АХЖ-10 коды F69) немесе "Ересектердің басқа белгілі тұлға және мінез-құлық бұзылыстары" (АХЖ-10 коды F68.8) өзін "Бұл категория ересектер арасындағы жеке тұлғаның белгілі бұзылысын және алғы тақырыптарға жатқызылмайтын мінез-құлық кодын кодтау үшін қолданылуы керек" деп сипаттағандықтан патологиялық өтірікшілер осы диагноздар арқылы қарала алады. Белгілі бұзылыстар болып психологиялық себептерден (ақша және т. б. сияқты материалды емес) туындайтын айла танылады. Сонымен қатар, психиатриялық ауру ретінде қарастырылу үшін мінез-құлқы қажетті шарттарға сай болуы тиіс.

== Психопатия ==
Патологиялық өтірік Психопатия бақылау тізімінің 1-ші Факторына енеді. (PCL).<ref name="gap">{{cite journal|doi=10.1177/1529100611426706|title=Psychopathic Personality: Bridging the Gap Between Scientific Evidence and Public Policy|year=2011|last1=Skeem|first1=J. L.|last2=Polaschek|first2=D. L. L.|last3=Patrick|first3=C. J.|last4=Lilienfeld|first4=S. O.|journal=Psychological Science in the Public Interest|volume=12|issue=3|pages=95–162|url=http://www.psychologicalscience.org/index.php/publications/journals/pspi/psychopathy.html | issn=1529-1006}}</ref>

== Патологиялық өтірікшілер ==
Өтірік айту деп әдейі және соны біле тұра жалған тұжырым жасау әрекеті.<ref>Lying. (n.d.). Dictionary.com Unabridged. Retrieved September 26, 2011, from Dictionary.com website: http://dictionary.reference.com/browse/lying</ref> Кәдімгі өтірік қорғаныш қызметін атқарып, шындықтан кейінгі салдардан құтылу үшін айтылады. Қолдану мақсаты жиі өзгелердің сезімін аяуды, әлеуметік-тұрмыстық көзқарасты көрсету мен адамдардың өзара қатынасын қосады. Патологиялық өтірікке жалған тұжырым жасау әдетке ену деген сипаттау береді; тұлға өтірікті ешбір жеке пайдасыз айтқанда жетілетін күй.

Патологиялық өтірікші болудың бірнеше салдары бар. Сенімнің тапшылығы мен жоқшылығына байланысты қоршаған ортамен қарым-қатынастары құлдырайды. Патологиялық өтіріктің заңға қарсы әрекеттерге апаруы да болжамды (мысалы, алаяқтылық).<ref name="Dike, C. 2008">Dike, C. (2008). Pathological lying: symptom or disease? Lying with no apparent motive or benefit. Psychiatric Times, 25(7), 67–73. Retrieved from EBSCOhost.</ref>

== Эпидемиология ==
Патологиялық өтірікке орташа шалдығу жасы 16 жыл. Сол кезде адам санасы орташа не одан жоғары даму деңгейінде болады. Аурулардың 30%-ның отбасы мүшесінде психикалық ауытқулар байқалған. Ерлер мен әйелдер арасында таралуы теңбе-тең.<ref name="Healy, M. 2004">Healy, M., & Healy, W. (2004). Pathological lying, Accusation And Swindling. Winnetka, Illinois: Kessinger Publishing.</ref><ref name="King BH, Ford CV 1988 1–6">{{cite journal|vauthors=King BH, Ford CV|title=Pseudologia fantastica|journal=Acta Psychiatrica Scandinavica|volume=77|issue=1|pages=1–6|date=January 1988|pmid=3279719|doi=10.1111/j.1600-0447.1988.tb05068.x}}</ref> Психологиялық өтірікшілердің 40%-да орталық жүйке жүйесінің эпилепсия, электроэнцефалография, назар жетіспеушілік синдромы мен гиперактивтілік, бас травмасы сияқта ауытқулар табылды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Қосымша оқу ==
* {{Cite journal|date=July 1998|title=Pseudologia fantastica, factitious disorder and impostership: a deception syndrome|journal=Medicine, Science, and the Law|volume=38|issue=3|pages=198–201|pmid=9717367|PMID=9717367}}
* {{Cite journal|last=Newmark N|author=Newmark N|last2=Adityanjee|author2=Adityanjee|last3=Kay J|author3=Kay J|year=1999|title=Pseudologia fantastica and factitious disorder: review of the literature and a case report|journal=Comprehensive Psychiatry|volume=40|issue=2|pages=89–95|doi=10.1016/S0010-440X(99)90111-6|DOI=10.1016/S0010-440X(99)90111-6|pmid=10080254|PMID=10080254}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* PubMed [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/query.fcgi?db=PubMed&cmd=search&term=pseudologia+fantastica – ''псевдологии фантастика'' – ұқсас мақалалар]

[[Санат:Психопатология]]

Қамаудағы адам синдромы

2024-08-04T06:21:38Z

Włodzimierz Lewoniewski (UEP): Дәйексөз үлгісі - Жаңа опция. DOI:10.1016/j.pediatrneurol.2009.05.001

{{Infobox Disease
| Name = Қамаудағы адам синдромы
| Image = CerebellumArteries.svg
| Caption = Негізгі артерия деңгейіндегі [[инсульт]] нәтижесінде [[ми көпірі]]не қанның тасымалданбауы басқа да түрлі себептермен бірге «Қамаудағы адам» синдромының себебі бола алады.
| Field =
| DiseasesDB =
| ICD10 = {{ICD10|G|93|8|g|40}}
| ICD9 = {{ICD9|344.81}}
| ICDO =
| OMIM =
| MedlinePlus =
| eMedicineSubj =
| eMedicineTopic =
| MeshID = D011782
}}
[[Сурет:Gray760.png|thumb|Балаларда аурудың басты себептерінің бірі – вентарльдық ми көпірінің инсульті болып табылады.<ref name="pmid19748042">{{cite journal |vauthors=Bruno MA, Schnakers C, Damas F, etal |title= Locked-in syndrome in children: report of five cases and review of the literature |journal=Pediatr. Neurol. |volume=41 |issue=4 |pages=237–46 |date=қазан 2009 |pmid= 19748042 | doi = 10.1016/j.pediatrneurol.2009.05.001 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0887-8994(09)00266-5| issn = 0887-8994 }}</ref>]]
'''«Қамаудағы адам» синдромы''' ('''изоляция синдромы''', '''оқшаулану синдромы''', '''деэфферентация синдромы''') ({{lang-en|locked-in syndrome}}) — науқастың тетраплегия және бульбарлы, мимикалық және шайнау [[бұлшық ет]]терінің [[паралич]]інің салдарынан сыртқы, сондай-ақ ауыз-екі стимулдарға жауап реакциясының болмауымен сипатталатын [[синдром]].

Синдром кезінде сөйлеу қабілетінің толықтай жоғалуы ([[афазия]]), сана мен сезімталдық толығымен сақталған паралич байқалады. Бұл жағдайда сыртқы ортамен көзді жыпылықтату және қозғалту арқылы тілдесуге болады. «Қамаудағы адам» синдромымен ұзақ уақыт бойы ауырған науқаста көз арқылы жеткілікті түрде ауқымды ақпаратты жеткізу қабілеті пайда болуы мүмкін.

Синдромның туындауының себептерінің бірі: ми сабауының инфарктісі, ортаңғы ми негізінің инфарктісі, [[миға қан құйылу]], ми көпірінің миелинолизі, [[Гийен-Барре синдромы]], [[полиомиелит]], [[миастения]], [[пароксизмальді миоплегия]], кейбір улар.

Кейде медицина қызметкерлері бұл синдроммен ауыратын науқасқа [[кома]] деген диагноз қойып, науқас алдында білместен науқастың мүмкін өлімі жайлы талқылауының нәтижесінде науқас психологиялық зақым алуы мүмкін.

== Қызықты мәліметтер ==
[[Америка]]лық медицина жанрындағы «[[Дәрігер Хаус]]» атты фильмнің 5 маусымының «Қамауда» ({{lang-en|Locked In}}) деген 19 бөлімінде Дәрігер Хаус алғашқыда науқасқа осы [[диагноз]]ды қояды. Сол арқылы Хаус науқасты бұрыс диагноз қойған дәрігерден алып кетіп, бұл жұмысты өз қолына алады. Соңында Хаус науқасқа [[Лептоспироз]] деген диагноз қояды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://www.n-bolezni.ru/osn_sindromy/zap_chel.html «Қамаудағы адам» синдромы{{ref-ru}}]

[[Санат:Аурулар]]
[[Санат:Неврология]]

Көкнәр тұқымдасы

2024-08-04T05:59:04Z

Włodzimierz Lewoniewski (UEP): Дереккөз туралы жаңа ақпарат (doi: 10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x).

{{Taxobox
| name = Көкнәрлер тұқымдасы
| image = Damavand-Poppies.jpg
| image_caption =
| regnum = [[Өсімдіктер]]
| unranked_divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
| unranked_classis = [[Қос жарнақтылар]]
| ordo = [[Ranunculales]]
| familia = '''Papaveraceae'''
| familia_authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]]<ref name=APGIII2009>{{Cite journal |last=Angiosperm Phylogeny Group |year=2009 |title=An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=161 |issue=2 |pages=105–121 |url=http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1046/j.1095-8339.2003.t01-1-00158.x/pdf | format= PDF |accessdate=2013-07-06 |doi=10.1111/j.1095-8339.2009.00996.x | issn=0024-4074 }}</ref>
| subdivision_ranks = [[Genus]]
| subdivision = See text.
}}
'''Көкнәр тұқымдасы''' ({{lang-la|Papaverales}}) — [[қос жарнақтылар]] класының өсімдіктері. Көбіне шөптесін өсімдіктер, кейде бұта немесе аласа ағаштар.

[[Көкнәр тұқымдасы]] 26 туыс, 250 түрді біріктіреді. Тұқымдастың өкілдері Солтүстік жартышардың [[қоңыржай]] және [[субтропиктік]] белдеулерінде, сондай-ақ оңтүстік және тропиктік [[Африка]]да, [[Шығыс Австралия]]да, [[Арктика]]да кездеседі. Қазақстанда 8 туысы, 40 түрі кездеседі. Басым түрде бір- және көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Құрамында ақ, сары, тоқ сары түсті латекс (млечный сок-өзек шырыны) болады. Жапырақтары кезекті, кейде супротивті, жай, аздап немесе көптеп тілімделген, бөбе жапырақсыз. Гүлдері әртүрлі типті жалғыздан немесе жоғарғы гүл шоғырында, жиі ірі және ашық түсті, актиноморфты, кейде дұрыс емес, қосжынысты, гүл қоршауы қосарлы, тостағаншасы екі мүшелі, гүл жарғанда түседі, күлтесі 4, кейде 6 күлте жапырақты екі шеңберде орналасқан, аталығы көп, гинецейі паракарпты, 2-16 жемісжапырақтан, аналық аузы отырықты. Көкнәрлер негіщ\зінен насекомдармен тозаңданады. Жемісі – паракарпты қорпша, жақтаулары немесе жоғарғы бөлігіндегі саңылаулары арқылы ашылады. Тұқымдары сансыз көптеген, ұсақ, кішкентай ұрығы және өте майлы эндоспермді.

Өкілдері: көкнәр-мак, сүйелшөп, боккония, маклея. Көкнәрлердің құрамында алколоидтар болады. Олардың ішінде тамақтық, дәрілік және әсемдік өсімдіктері бар. Көкнәр, мүйіз көкнәр және [[Мексика аргемоны]]ның тұқымынан техникалық май алынады. Көкнәрлер тұқымдасының көптеген түрлері гүлдері әдемі болғандықтан сәндік үшін де өсіріледі.

Қазақстанның Қызыл кітабына [[жұқа көкнәр]] (Papaver tenellum) – сирек түр, эндемді, тек Шығыс және Орталық-Қазақстан бөліктерінде ғана кездеседі.
<ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қазақстан табиғаты]]
[[Санат:Көкнәрлер]]

{{stub}}

Томағашөп

2024-08-04T05:57:16Z

Włodzimierz Lewoniewski (UEP): Дәйексөз үлгісі – параметрді қосу. doi:10.1016/j.jep.2010.01.006.

{{taxobox
|image = Scutellaria pekinensis Yamatatsunamisou in Ibukiyama 2002-6-9.jpg
|image_caption = ''[[Scutellaria pekinensis]]''
|regnum = [[Өсімдіктер]]
|divisio = [[Гүлді өсімдіктер]]
|classis = [[Қос жарнақтылар]]
|unranked_ordo = [[Asterids]]
|ordo = [[Lamiales]]
|familia = [[Ерінгүлділер|Lamiaceae]]
|subfamilia = [[Scutellarioideae]]
|genus = '''''Scutellaria'''''
|genus_authority = [[Карл Линней]]<ref name="GRIN">{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?11003 |title=Genus: ''Scutellaria'' L. |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |date=2006-11-03 |accessdate=2010-11-12}}</ref>
|synonyms =
*''Anaspis'' Rech.f.
*''Cruzia'' Phil.
*''Harlanlewisia'' Epling
*''Perilomia'' Kunth
*''Salazaria'' Torr.
*''Theresa'' Clos
| synonyms_ref =  <ref name="GRIN"/>
|subdivision_ranks = түрлері
|subdivision = 300<ref name=josh>{{cite book |first1=Nirmal |last1=Joshee |first2=Thomas S. |last2=Patrick |first3=Rao S. |last3=Mentreddy |first4=Anand K |last4=Yadav |year=2002 |url=http://www.hort.purdue.edu/newcrop/ncnu02/v5-580.html |chapter=Skullcap: Potential medicinal crop |pages=580–6 |editor1-last=Janick |editor1-first=J. |editor2-first=A. |editor2-last=Whipkey |title=Trends in New Crops and New Uses |location=Alexandria, Virginia |publisher=ASHS Press}}</ref><ref name=jeps>[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_IJM.pl?tid=10537 ''Scutellaria''.] The Jepson eFlora 2013.</ref>, 350<ref name=shang>{{cite journal |last1=Shang |first1=Xiaofei |last2=He |first2=Xirui |last3=He |first3=Xiaoying |last4=Li |first4=Maoxing |last5=Zhang |first5=Ruxue |last6=Fan |first6=Pengcheng |last7=Zhang |first7=Quanlong |last8=Jia |first8=Zhengping |year=2010 |title=The genus Scutellaria an ethnopharmacological and phytochemical review |journal=Journal of Ethnopharmacology |volume=128 |issue=2 |pages=279–313 |pmid=20064593 |doi=10.1016/j.jep.2010.01.006|issn = 0378-8741}}</ref><ref name=china>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=129910 ''Scutellaria''.] Flora of China.</ref>, 360<ref name=pool>{{cite journal |last1=Pool |first1=Amy |year=2006 |title=New Species of Scutellaria (Lamiaceae) from Mesoamerica |journal=Novon |volume=16 |issue=3 |pages=388–403 |jstor=20406083 |doi=10.3417/1055-3177(2006)16[388:NSOSLF]2.0.CO;2}}</ref>, 425.<ref name=ulloa>Ulloa, C. U. and P. M. Jørgensen. [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=201&taxon_id=129910 ''Scutellaria''.] ''Árboles y arbustos de los Andes del Ecuador''. eFloras.</ref><ref name=hsu>{{cite journal |last1=Hsu |first1=Tsai-Wen |last2=Kuo |first2=Chia-Chi |last3=Tsai |first3=Chi-Chu |last4=Chiang |first4=Yu-Chung |year=2009 |title=Isolation and characterization of 16 microsatellite markers from a rare and endemic species, ''Scutellaria austrotaiwanensis'' (Lamiaceae) |journal=Conservation Genetics Resources |volume=1 |issue=1 |pages=85–8 |doi=10.1007/s12686-009-9020-0}}</ref> түрі белгілі
}}
'''Томағашөп''' ({{lang-la|Scutellaria}}) – [[Ерінгүлділер|ерінгүлділер]] тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде бұта. Қазақстанда 32 түрі бар. Биікт. 10 – 50 см, сабағы төрт қырлы. 3 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

==Түрлері==
*''Scutellaria galericulata'' – [[кәдімгі томағашөп]]
*''Scutellaria karatavica'' – [[қаратау томағашөбі]]
*''Scutellaria navicularis'' – [[қайықша томағашөп]]
*''Scutellaria subcaespitosa'' – [[түбірлі томағашөп]]

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Еріндігүлділер]]
[[Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер]]

Дистония

2024-08-04T05:55:36Z

Włodzimierz Lewoniewski (UEP): Ескертпедегі жаңа деректер (DOI:10.1016/S1353-8020(08)70030-0)

{{Infobox disease |
Name = Дистония |
Image = |
Caption = |
DiseasesDB = 17912 |
ICD10 = {{ICD10|G|24|9}} |
ICD9 = {{ICD9|333}} |
ICDO = |
OMIM = |
MedlinePlus = |
eMedicineSubj = |
eMedicineTopic = |
MeshID = D004421 |
}}
'''Дистония''' — [[қантамырлар]]ы тонусының шамадан тыс төмендеуінен немесе жоғарылауынан [[ағза]]да болатын өзгерістер.

{{толықтыру}}

== Сілтемелер ==
* Дистония классификациясы [http://www.efns.org/content.php?pid=70 EFNS-MDS]:
* {{cite journal |author=Albanese A |title=Dystonia: clinical approach |journal=Parkinsonism Relat. Disord. |volume=13 Suppl 3 |issue= |pages=S356–61 |year=2007 |pmid=18267264 |doi=10.1016/S1353-8020(08)70030-0 |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S1353-8020(08)70030-0| issn=1353-8020}}
* Современные подходы к диагностике и лечению дистоний — Голик В. А., Марченко С. В. [http://www.umj.com.ua/archive/57/pdf/160_rus.pdf PDF]{{Deadlink|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

{{Орталық жүйке жүйесінің аурулары}}
[[Санат:Аурулар]]
[[Санат:Синдромдар]]

Бүйректегі киста аурулары

2024-08-01T17:59:59Z

Włodzimierz Lewoniewski (UEP): Дәйексөз үлгісі – параметрді қосу, doi:10.1097/01.pap.0000201831.77472.d3

{{Ауру|Name=Бүйректегі киста аурулары|Image=Polycystic kidneys, gross pathology 20G0027 lores.jpg|Caption=Макропрепарат: поликистозды бүйрек|ICD10={{ICD10|Q|61}}|ICD9={{ICD9|753.1}}|OMIM=173900|DiseasesDB=10262|MedlinePlus=000502|eMedicineTopic=1862|eMedicineSubj=med|eMedicine_mult={{eMedicine2|ped|1846}} {{eMedicine2|radio|68}} {{eMedicine2|radio|69}}|MeshID=D007690}}

'''Бүйректегі кисталар''' — гетерогенді тұқым қуалайтын аурулар. Генетикасы әртүрлі болса да киста (қуыс) түзілу жолы ұқсас. Мутацияларға байланысты бүйрек өзекшелері кеңейеді. Цистопротеиндер біріншілік цилиярлы және онымен қосылған жасушалар органеллаларында орналасқан. Көпшілік бүйрек кистасы бар ауруларда басқа ағзаларда да (орталық жүйке жүйесі, бронх, бауыр) киста табылады. Ең жиі кездесетін кистозды тұқымқуалайтын аурулар - аутосомды-доминантты бүйрек поликистозы (ЛДБПК), аутосомды-рецессивті бүйрек поликистозы (АРБПК), нефронофтиз және медуллярлық кистозды ауру.

== Аурудың сипаты ==
Балаларда бүйрек поликистозының аутосомды-рецессивті (АРБПК), ересектерде аутосомды-доминантты (АДБПК) түрі кездеседі. Іштен туғанда АРБП бар балада екі жағынан да өте ұлғайған бүйректер сипағанда табылады. Пренатальды кезеңде табу қиын. Молекурялық генетика әдістері мен талдау қауіпті жанұяға жүргізілуі тиіс. Поликистозы бар бала көп өмір сүрмейді, себебі тез бүйрек жетіспеушілігі дамиды. Оған дейін де өкпе гиперплазиясы ерте шетінеу себебі болады. Бауырда да кисталар болады. Бауыр фиброзы, портальдық гипертензия дамиды. Үлкендер поликистозы (АДБП) 20—30 жастан кейін білінеді. Қазіргі кезде екі түрлі поликистоздың да гендері анықталды. Поликистоз бар бүйрек пиелонефритпен асқынады, гематурия болады. Кейін гипертензия дамиды, СБЖ белгілері білінеді. Ерекшелігі – анемия болмайды (кисталар эритропоэтин түзейді). Поликистозға тән рентгендік өзгерістер: бүйректегі куыстардың сығу (компрессиялық) әсерінен тостағаншалардың кейпі өзгереді. Соңғы кезде ультрадыбыс арқылы тексеру поликистоздың ерте табылуына көмектесуде.

== Симптомдары ==
Белгілеріне қан қысымының жоғарылауы, бас ауруы, іштің ауыруы, зәрдегі қан және шамадан тыс зәр шығару жатады.<ref name="poly">{{cite encyclopedia|title = Polycystic kidney disease|encyclopedia=MedlinePlus Medical Encyclopedia|url = https://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000502.htm|access-date = 2015-07-30}}</ref> Басқа белгілерге арқадағы ауырсыну, киста түзілуі (бүйрек және басқа мүшелер) жатады.<ref>{{cite web|title = Polycystic Kidney Disease|url = http://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/kidney-disease/polycystic-kidney-disease-pkd/Pages/facts.aspx|website = www.niddk.nih.gov|access-date = 2015-07-31}}</ref>

== Диагнозы==
Тұқым қуалаушылық жайы, пальпация, эхография, кейде компьютерлік томография қолданылады. Генетикалық тексеріс жүргізіледі. Физикалық тест [[Бауыр (орган)|бауырдың]] ұлғаюын, жүректегі шуларды және [[Қан қысымы|қан қысымының]] жоғарылауын анықтауы мүмкін.

=== Аурудың табиғи тарихы ===
Көп жағдайда ересектерде екі жақты ауруға ауысады.<ref name="Bisceglia2006">{{cite journal | vauthors = Bisceglia M, Galliani CA, Senger C, Stallone C, Sessa A | title = Renal cystic diseases: a review | journal = Advances in Anatomic Pathology | volume = 13 | issue = 1 | pages = 26–56 | date = January 2006 | pmid = 16462154 | doi = 10.1097/01.pap.0000201831.77472.d3 | s2cid = 12417947 | issn = 1072-4109}}</ref>

== Болжамы ==
БКА адамдарының қалыпты өмірі болуы мүмкін; керісінше, БКА бүйрек дисфункциясын тудыруы мүмкін және 40-60 жаста бүйрек жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін. БКА1 және БКА2 өте ерекшеленеді, бұл жағдайда БКА2 әлдеқайда жұмсақ.<ref>{{cite journal | vauthors = Torra R | veditors = Talavera F, Aronoff GR | journal = Medscape |title = Polycystic Kidney Disease: Practice Essentials, Background, Pathophysiology|url = http://emedicine.medscape.com/article/244907-overview#a6|date = 2018-07-20}}</ref>

Қазіргі уақытта БКА дамуының алдын алу үшін тиімді дәлелденген емдеу әдістері жоқ.<ref name="pmid26171904">{{cite journal | vauthors = Bolignano D, Palmer SC, Ruospo M, Zoccali C, Craig JC, Strippoli GF | title = Interventions for preventing the progression of autosomal dominant polycystic kidney disease | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2015 | issue = 7 | pages = CD010294 | date = July 2015 | pmid = 26171904 | pmc = 8406618 | doi = 10.1002/14651858.CD010294.pub2 }}</ref>

== Емі ==
Пиелонефритпен асқынғанда антибактериалдық ем, басқа жағдайда — тек симптомдық ем, соның ішінде гипотензивті ем қолданылады. Созылмалы бүйрек жетіспеушілігі дамығанда - консервативті (нефропротективті) ем, соңында гемодиализ, трансплантация жасалады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Бүйрек аурулары]]
[[Санат:Тұқым қуалайтын аурулар]]

Артериалдық гипертензия

2024-07-29T20:09:51Z

Włodzimierz Lewoniewski (UEP): Үлгідегі жаңа параметр (doi: 10.1016/j.cjca.2015.01.009).

{{Ауру
| Name = Артериалдық гипертензия
| ICD10 = {{ICD10|I|10}} - {{ICD10|I|15}}
| ICD9 = {{ICD9|401}} - {{ICD9|405}}
| Image = Grade 1 hypertension.jpg
| Caption = Электронды тонометр
| DiseasesDB = 6330
| OMIM = 145500
| MedlinePlus = 000468
| eMedicineSubj = med
| eMedicineTopic = 1106
}}
'''Артериалдық гипертензи́я''' (АГ) немесе '''гипертония''', гипертониялық ауру, жоғарғы қан қысымы (ЖҚҚ) ({{lang-grc|ὑπέρ}} «үстінде, жоғары» + ''τόνος'' «керу; тон») — [[артерия]]лық [[қан қысымы]]ның [[Созылмалы|ұзақ уақыт бойы]] тұрақты түрде көтерілуімен сипатталатын [[Ауру|медициналық жағдай]]<ref name=Nai2014>{{cite book|last1=Naish|first1=Jeannette|last2=Court|first2=Denise Syndercombe|title=Medical sciences|date=2014|isbn=9780702052491|page=562|edition=2|url=https://books.google.com/books?id=K21_AwAAQBAJ&pg=PA562|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161226141655/https://books.google.com/books?id=K21_AwAAQBAJ&pg=PA562|archivedate=26 December 2016|df=dmy-all}}</ref>. Жоғары қан қысым кезінде көп жағдайда симптомдар байқалмайды<ref name=CDC2015>{{cite web|title=High Blood Pressure Fact Sheet|url=https://www.cdc.gov/dhdsp/data_statistics/fact_sheets/fs_bloodpressure.htm|website=CDC|accessdate=6 March 2016|date=February 19, 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160306125631/http://www.cdc.gov/dhdsp/data_statistics/fact_sheets/fs_bloodpressure.htm|archivedate=6 March 2016|df=dmy-all}}</ref>. Алайда, АҚ-ның ұзақ мезгілде тұрақты түрде көтерілуі [[Жүректің ишемиялық ауруы|тәждік артерия ауруы]], [[инсульт]], [[жүрек жетіспеушілігі]], [[жүрекшелер фибрилляциясы]], [[Перифериялық артериялық ауру|перифериялық тамырлық ауру]], [[соқырлық]], [[бүйректің созылмалы ауруы]] және [[Деменция|деменцияның]] пайда болу қауіпін жоғарылатыды<ref name=Lack2015>{{cite journal|last1=Lackland|first1=DT|last2=Weber|first2=MA|title=Global burden of cardiovascular disease and stroke: hypertension at the core.|journal=The Canadian journal of cardiology|date=May 2015|volume=31|issue=5|pages=569–71|pmid=25795106|doi=10.1016/j.cjca.2015.01.009|issn = 0828-282X }}</ref><ref name=WHO2011>{{cite book|last1=Mendis|first1=Shanthi|last2=Puska|first2=Pekka|last3=Norrving|first3=Bo|title=Global atlas on cardiovascular disease prevention and control|date=2011|publisher=World Health Organization in collaboration with the World Heart Federation and the World Stroke Organization|location=Geneva|isbn=9789241564373|page=38|edition=1st|url=http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140817123106/http://whqlibdoc.who.int/publications/2011/9789241564373_eng.pdf?ua=1|archivedate=17 August 2014|df=dmy-all}}</ref><ref name="Hernandorena2017">{{cite journal|last1=Hernandorena|first1=I|last2=Duron|first2=E|last3=Vidal|first3=JS|last4=Hanon|first4=O|title=Treatment options and considerations for hypertensive patients to prevent dementia|journal=Expert Opinion on Pharmacotherapy|date=July 2017|volume=18|issue=10|pages=989–1000|doi=10.1080/14656566.2017|pmid=28532183|type=Review}}</ref><ref name="Lau2017">{{cite journal|last1=Lau|first1=DH|last2=Nattel|first2=S|last3=Kalman|first3=JM|last4=Sanders|first4=P|title=Modifiable Risk Factors and Atrial Fibrillation|journal=Circulation|date=August 2017|volume=136|issue=6|page=583-96|doi=10.1161/CIRCULATIONAHA.116.023163|pmid=28784826|type=Review}}</ref>.

Жоғарғы қан қысым [[Эссенциалдық гипертензия|біріншілік]] және екіншілік болып бөлінеді<ref name=Lancet2015>{{cite journal|last1=Poulter|first1=NR|last2=Prabhakaran|first2=D|last3=Caulfield|first3=M|title=Hypertension.|journal=Lancet|date=22 August 2015|volume=386|issue=9995|pages=801–12|pmid=25832858|doi=10.1016/s0140-6736(14)61468-9}}</ref>. Жоғарғы қан қысымының 90-95%-ын біріншілік (эссенциалдық) гипертензия (гипертониялық ауру) құрайды. Ол айрықша өмір салтымен және генетикалық факторлармен сипатталады<ref name=Lancet2015/><ref name="pmid10645931">{{cite journal |author=Carretero OA, Oparil S |title=Essential hypertension. Part I: definition and etiology |journal=Circulation |volume=101 |issue=3 |pages=329–35 |date=January 2000 |pmid=10645931 |url=http://circ.ahajournals.org/content/101/3/329.long |doi=10.1161/01.CIR.101.3.329 |last2=Oparil |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120212030530/http://circ.ahajournals.org/content/101/3/329.long |archivedate=12 February 2012 |df=dmy-all }}</ref>. Ауыру қауіпін жоғарылататын факторларға тағамда тұзды шамадан тыс пайдалану, [[семіздік]], [[темекі тарту]] және ішімдік ішу жатады<ref name=CDC2015/><ref name=Lancet2015/>. Қалған жағдайларда екіншілік, симптоматикалық артериалдық гипертензияны диагностикалайды: бүйрек (нефрогенді) — 3—4 %, эндокринді — 0,1—0,3 %, гемодинамикалық, неврологиялық, стрестік, ятрогендік (кейбір заттарды қабылдаудан кейін пайда болатын) және жүктілік кезіндегі АГ<ref name=Lancet2015/>. Бұл кездерде артериялық қан қысымының көтерілуі негізгі ауру симптомдарының бірі болып табылады.

Қан қысымы екі өлшем бойынша сипатталады — [[систола]]лық және [[диастола]]лық қысым, яғни максималды және минималды қысым<ref name=CDC2015/>. Ересектердің көбінде тыныштық жағдайында қалыпты қан қысымы: систолалық 100—130 мм [[Сынап бағанасы|с. б.]], диастолалық 60—80 мм с.б. арасында болады<ref name=AHA2017/><ref name="EU2013">{{cite journal|last = Giuseppe|first = Mancia|title = 2013 ESH/ESC Guidelines for the management of arterial hypertension: The Task Force for the management of arterial hypertension of the European Society of Hypertension (ESH) and of the European Society of Cardiology (ESC)|journal = European Heart Journal|date = July 2013|volume = 34|issue = 28|pages = 2159–219|pmid = 23771844|doi = 10.1093/eurheartj/eht151|first2 = R|last3 = Narkiewicz|first3 = K|last4 = Redon|first4 = J|last5 = Zanchetti|first5 = A|last6 = Bohm|first6 = M|last7 = Christiaens|first7 = T|last8 = Cifkova|first8 = R|last9 = De Backer|first9 = G|last10 = Dominiczak|first10 = A|last11 = Galderisi|first11 = M|last12 = Grobbee|first12 = DE|last13 = Jaarsma|first13 = T|last14 = Kirchhof|first14 = P|last15 = Kjeldsen|first15 = SE|last16 = Laurent|first16 = S|last17 = Manolis|first17 = AJ|last18 = Nilsson|first18 = PM|last19 = Ruilope|first19 = LM|last20 = Schmieder|first20 = RE|last21 = Sirnes|first21 = PA|last22 = Sleight|first22 = P|last23 = Viigimaa|first23 = M|last24 = Waeber|first24 = B|last25 = Zannad|first25 = F|last26 = Redon|first26 = J|last27 = Dominiczak|first27 = A|last28 = Narkiewicz|first28 = K|last29 = Nilsson|first29 = PM|last30 = Burnier|first30 = M|last2 = Fagard|display-authors = 29}}</ref>. Ересек адамдарда тыныштық жағдайында қан қысымы 140/90-ға тең немесе жоғары болса, артериялық гипертензия болып саналады<ref name=Lancet2015/><ref name=AHA2017>{{cite journal|last1=Whelton|first1=Paul K.|last2=Carey|first2=Robert M.|last3=Aronow|first3=Wilbert S.|last4=Casey|first4=Donald E.|last5=Collins|first5=Karen J.|last6=Dennison Himmelfarb|first6=Cheryl|last7=DePalma|first7=Sondra M.|last8=Gidding|first8=Samuel|last9=Jamerson|first9=Kenneth A.|last10=Jones|first10=Daniel W.|last11=MacLaughlin|first11=Eric J.|last12=Muntner|first12=Paul|last13=Ovbiagele|first13=Bruce|last14=Smith|first14=Sidney C.|last15=Spencer|first15=Crystal C.|last16=Stafford|first16=Randall S.|last17=Taler|first17=Sandra J.|last18=Thomas|first18=Randal J.|last19=Williams|first19=Kim A.|last20=Williamson|first20=Jeff D.|last21=Wright|first21=Jackson T.|title=2017 ACC/AHA/AAPA/ABC/ACPM/AGS/APhA/ASH/ASPC/NMA/PCNA Guideline for the Prevention, Detection, Evaluation, and Management of High Blood Pressure in Adults|journal=Hypertension|date=13 November 2017|pages=HYP.0000000000000065|doi=10.1161/HYP.0000000000000065}}</ref><ref>Рекомендации Всемирной организации здравоохранения и Международного общества по гипертензии 1999 г.</ref><ref name=protocol18>Экспертный совет РГП на ПХВ «Республиканский центр развития здравоохранения» Министерства здравоохранения и социального развития Республики Казахстан от «30» ноября 2015 года. Протокол № 18</ref>. Балаларда басқа өлшемдер қолданылады<ref name=JNC8>{{Cite journal |last1 = James|first1 = PA.|last2 = Oparil|first2 = S.|last3 = Carter|first3 = BL.|last4 = Cushman|first4 = WC.|last5 = Dennison-Himmelfarb|first5 = C.|last6 = Handler|first6 = J.|last7 = Lackland|first7 = DT.|last8 = Lefevre|first8 = ML.|last9 = Mackenzie|first9 = TD.|last10 = Ogedegbe|first10 = Olugbenga|last11 = Smith|first11 = Sidney C.|last12 = Svetkey|first12 = Laura P.|last13 = Taler|first13 = Sandra J.|last14 = Townsend|first14 = Raymond R.|last15 = Wright|first15 = Jackson T.|last16 = Narva|first16 = Andrew S.|last17 = Ortiz|first17 = Eduardo|title = 2014 Evidence-Based Guideline for the Management of High Blood Pressure in Adults: Report From the Panel Members Appointed to the Eighth Joint National Committee (JNC 8)|journal = JAMA|volume = 311|issue = 5|pages = 507–20|date = Dec 2013|doi = 10.1001/jama.2013.284427|pmid = 24352797|display-authors = 8}}</ref>. АҚ-на амбулаториялық жағдайда (офистен тыс, АҚТМ не АҚҮМ) 24 сағат бойы мониторинг жасау, офистік өлшемге қарағанда дәлірек болып табылады<ref name=Lancet2015/><ref name=Nai2014/>.

=== Жүктілік ===
Гипертония жүктіліктің шамамен 8-10% кездеседі.<ref name=":0">[[iarchive:abcofhypertensio0000unse|ABC of hypertension]]</ref> Артериялық қысымның екі көрсеткіші 140/90 мм Hg-ден алты сағат аралықпен жоғары гестациялық гипертензияның диагностикасы болып табылады. Жүктілік кезіндегі жоғары қан қысымы прегипертензия, гестациялық гипертензия немесе преэклампсия ретінде жіктелуі мүмкін. Преэклампсия – жүктіліктің екінші жартысында және босанғаннан кейінгі кезеңде қан қысымының жоғарылауымен және несепте ақуыздың болуымен сипатталатын ауыр жағдай. Ол жүктіліктің шамамен 5%-ында кездеседі және дүние жүзінде ана өлімінің шамамен 16%-ына жауап береді.<ref name=":0" /> Преэклампсия әдетте симптомсыз және әдеттегі скрининг арқылы анықталады. Преэклампсия белгілеріне бас ауруы, бұлыңғыр көру (жиі жыпылықтайтын «шамдар»), құсу, асқазанның ауыруы және ісіну жатады. Преэклампсия кейде өмірге қауіп төндіретін эклампсия деп аталатын жағдайға ауысуы мүмкін, бұл көру қабілетінің жоғалуы, мидың ісінуі, құрысулар, бүйрек жеткіліксіздігі, өкпе ісінуі және таралған тамырішілік коагуляция (қан ұюының бұзылуы) сияқты бірқатар ауыр асқынулары бар төтенше гипертензия. Айта кету керек, гестациялық гипертензия жүктілік кезінде несепте ақуызсыз жаңадан пайда болған гипертония ретінде анықталады<ref>[https://www.uptodate.com/contents/treatment-of-hypertension-in-pregnant-and-postpartum-patients Treatment of hypertension in pregnant and postpartum patients]</ref>.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Жүрек-қантамырлар жүйесінің аурулары}}
[[Санат:Кардиология]]

Қант диабеті

2024-07-29T19:47:01Z

Włodzimierz Lewoniewski (UEP): Бастапқы метадеректерді байыту - doi: 10.1056/NEJMp078030

{{Infobox_Disease
| Name = Diabetes mellitus
| Image = Blue circle for diabetes.svg
| Caption = Universal blue circle symbol for diabetes.<ref>{{cite web| title=Diabetes Blue Circle Symbol |url=http://www.diabetesbluecircle.org |date=17 Наурыздың 2006 |publisher=International Diabetes Federation}}</ref>
| ICD10 = {{ICD10|E|10||e|10}}–{{ICD10|E|14||e|10}}
| ICD9 = {{ICD9|250}}
| MedlinePlus = 001214
| eMedicineSubj = med
| eMedicineTopic = 546
| eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|134}}
| MeshName = Diabetes
| MeshNumber = C18.452.394.750
}}
'''Диабет''' ({{lang-la|diabetes mellitus}}) — бұл [[қан]]да [[қант]] мөлшерінің көбейіп кетуінен пайда болатын дерт. Бұл аурумен жас та, кемел жастағылар да, кәрі де ауырады. Әсіресе [[жасөспірім]] кездегі диабет ауруы өте қиын, мұндай жаста диабетпен ауырғандарға арнаулы дәрі ([[инсулин]]) қолдану ұсынылады. Әйтсе де бұл [[ауру]] 40-тан асқан, тамақты шектен тыс ішіп, толыса бастаған адамдарға тән болып келеді.
Қант диабеті - [[көмірсутек]], май, [[ақуыз]]дың [[зат алмасу]]ының созылмалы бұзылуы, яғни қанға көп мөлшерде қант түйіршегінің бөлінуі болып табылады. Диабет [[инсулин]]нің асқазан асты безінен жеткілікті мөлшерде бөлінбеуі салдарынан басталады. Инсулинсіз ағза қант түйіршегін өңдей алмайды. Соның салдарынан қанның құрамында қант мөлшері артады.

== Қант диабетінің негізгі симптомдары ==
* үнемі сусап тұру (полидипсия)
* кіші дәреттің жиілеп, көп болуы (полиурия)
* үнемі шаршаулы сезіну (полифагия)
* қол-аяқтың үйып, жансыздануы
* үнемі қарын аштығынан арылмау
* салмақ азаюы <ref>''Строев Ю. И.'' и др.: Сахарный диабет. СПб, 1992</ref>

== Қант диабетінің екінші деңгейлі симптомдары ==
* терінің қышуы
* көздің көру қабілетінің айырылуы («тұман көлегейлегендей»)
* жыныс қынабының жиі инфекциямен ауыруы
* аяққа жазылмайтын созылмалы жара шығуы.
* естен тану (қысылтаяң жағдайларда)

Осы аталған белгілер басқа ауруларға да тән.

40 жастан кейін диабетті дәрі-дәрмексіз-ақ тамақтануды дұрыс жолға қою арқылы емдеуге болады. Диабетпен ауыратындар диетаны өмір бойы сақтауы керек, бұл жағдайда дұрыс диета сақтаудың мәні зор.

==Қант диабетінің типтері==
Қант диабеті алты категорияға жіктеледі: 1 типті қант диабеті, 2 типті қант диабеті, қант диабетінің гибридті түрлері, жүктілік кезінде алғаш анықталған гипергликемия, «жіктелмеген қант диабеті» және «басқа ерекше түрлері».

===Қант диабетінің бірінші типі===
1 типті қант диабеті ұйқы безі аралшықтарының инсулин түзетін бета-жасушаларының жоғалуымен сипатталады, нәтижесінде инсулин жетіспейді. Көп жағдайда 1 типті қант диабеті иммунитеттің әлсіздігіне негізделген, онда Т-жасушалармен жүретін аутоиммунды шабуыл бета-жасушалардың, демек инсулиннің жоғалуына әкеледі.<ref name="Rother">{{cite journal | vauthors = Rother KI | title = Diabetes treatment—bridging the divide | journal = The New England Journal of Medicine | volume = 356 | issue = 15 | pages = 1499–501 | date = April 2007 | pmid = 17429082 | pmc = 4152979 | doi = 10.1056/NEJMp078030 | issn=0028-4793 }}</ref> Бұл Солтүстік Америка мен Еуропадағы қант диабеті жағдайларының шамамен 10% -ын тудырады. Көбіне зардап шеккен адамдардың дені сау және пайда болған кезде салмағы қалыпты. Инсулинге сезімталдық пен сезімталдық әдетте қалыпты, әсіресе алғашқы кезеңдерде. Бұл диабет балаларда жиі кездесетіндігіне байланысты «ювенильді диабет» деп аталса да, 1 типті қант диабетімен өмір сүретін адамдардың көпшілігі қазір ересек адамдар.<ref> Chiang JL, Kirkman MS, Laffel LM, Peters AL (July 2014). "Type 1 diabetes through the life span: a position statement of the American Diabetes Association". Diabetes Care. 37 (7): 2034–54. doi:10.2337/dc14-1140. PMC 5865481. PMID 24935775</ref>

1 типті қант диабеті тұрақты емес және болжанбайтын жоғары қант деңгейімен және диабеттік кетоацидоздың немесе қандағы қант деңгейінің тым қатты төмендеуімен қатар жүруі мүмкін. Басқа асқынуларға қандағы қанттың төмендеуіне, инфекцияға, гастропарезге және эндокринопатияға қарсы реттегіш реакциялардың бұзылуы жатады (мысалы, Аддисон ауруы)<ref> "Diabetes Mellitus (DM): Diabetes Mellitus and Disorders of Carbohydrate Metabolism: Merck Manual Professional". Merck Publishing.</ref>. Бұл құбылыстар 1 типті қант диабетімен ауыратын адамдардың 1-2% -ынан жиі емес орын алады деп сенеді.<ref name="pmid406527">{{cite journal | vauthors = Dorner M, Pinget M, Brogard JM | title = [Essential labile diabetes (author's transl)] | language = de | journal = MMW, Munchener Medizinische Wochenschrift | volume = 119 | issue = 19 | pages = 671–74 | date = May 1977 | pmid = 406527 }}</ref>

1 типті қант диабетіндегі аутоиммунды шабуыл.

1 типті қант диабеті ішінара көптеген гендермен, соның ішінде қант диабетіне қауіп төндіретін белгілі бір HLA генотиптерімен жүреді. Генетикалық сезімтал адамдарда қант диабетінің басталуын вирустық инфекция немесе диета сияқты бір немесе бірнеше қоршаған орта факторлары қоздыруы мүмкін<ref name=ButaliaKaplan2016>{{cite journal | vauthors = Butalia S, Kaplan GG, Khokhar B, Rabi DM | title = Environmental Risk Factors and Type 1 Diabetes: Past, Present, and Future | journal = Canadian Journal of Diabetes | volume = 40 | issue = 6 | pages = 586–93 | date = December 2016 | pmid = 27545597 | doi = 10.1016/j.jcjd.2016.05.002 | type = Review }}</ref>. Бірнеше вирустарға қатысты болды, бірақ бүгінгі күнге дейін адамдарда бұл гипотезаны растайтын дәлелдер жоқ.<ref name=SerenaCamhi2015>{{cite journal | vauthors = Serena G, Camhi S, Sturgeon C, Yan S, Fasano A | title = The Role of Gluten in Celiac Disease and Type 1 Diabetes | journal = Nutrients | volume = 7 | issue = 9 | pages = 7143–62 | date = August 2015 | pmid = 26343710 | pmc = 4586524 | doi = 10.3390/nu7095329 | doi-access=free}}</ref>

===Қант диабетінің екінші типі===
2-ші типті қант диабеті инсулин-резистенттілікпен сипатталады және кей жағдайлада төмендетілген инсулин секрециясымен қатар жүреді<ref>Shoback DG, Gardner D, eds. (2011). "Chapter 17". Greenspan's basic & clinical endocrinology (9th ed.). New York: McGraw-Hill Medical. ISBN 978-0-07-162243-1.</ref>. Қант диабетінің бұл типі - қант диабетінің ең көп таралған түрі. 2 типті қант диабетімен ауыратын көптеген адамдарда диабетке дейін бұрын преддиабеттік белгілер болғаны рас (глюкозаның баяу сіңірілуі және / немесе глюкозаға төзімділіктің нашарлауы).<ref>{{cite journal | author = American Diabetes Association | title = 2. Classification and Diagnosis of Diabetes | journal = Diabetes Care | volume = 40 | issue = Suppl 1 | pages = S11–S24 | date = January 2017 | pmid = 27979889 | doi = 10.2337/dc17-S005 | doi-access = free }}</ref> Предиабеттік жағдайдың 2 типті қант диабетіне өтуіне жол бермеу үшін салауатты өмір салтын ұстану, инсулинге сезімталдықты жақсартатын немесе бауырдағы глюкоза өндірісін төмендететін дәрі-дәрмектер қолдану секілді шаралар жүргізіледі.<ref name="pmid30528418">{{cite journal | vauthors = Carris NW, Magness RR, Labovitz AJ | title = Prevention of Diabetes Mellitus in Patients With Prediabetes | journal = The American Journal of Cardiology | volume = 123 | issue = 3 | pages = 507–512 | date = February 2019 | pmid = 30528418 | pmc = 6350898 | doi = 10.1016/j.amjcard.2018.10.032 }}</ref>

2 типті қант диабеті, ең алдымен, өмір салты мен генетикалық факторларға байланысты.<ref name=Fat2009>{{cite journal | vauthors = Risérus U, Willett WC, Hu FB | title = Dietary fats and prevention of type 2 diabetes | journal = Progress in Lipid Research | volume = 48 | issue = 1 | pages = 44–51 | date = January 2009 | pmid = 19032965 | pmc = 2654180 | doi = 10.1016/j.plipres.2008.10.002 }}</ref> Өмір салтының бірқатар факторлары 2 типті қант диабетін дамуына әкелуі мүмкін, оның ішінде семіздік (дене салмағының индексі 30-дан жоғары), физикалық белсенділіктің болмауы, дұрыс тамақтанбау және қалыпты жағдайда стресске ұшырау.<ref> Williams textbook of endocrinology (12th ed.). Elsevier/Saunders. 2011. pp. 1371–1435. ISBN 978-1-4377-0324-5</ref>

== Диабетпен ауыратындардың диетасы ==
Диабетпен ауыратын толық адамдар алдымен артық салмақтан арылуы керек. Диабетшілер қант, кәмпит және басқа да тәтті тағамдарды ішпеулері қажет. Олардың ірі ұнтақты ұннан пісірілген нан, сондай-ақ крахмал қоспалы асбұршақ күріш, картоп және басқа да құрамында ақуыз бар тағамдармен тамақтанғаны жөн болады. Диабет ауруымен зардап шегетін ересек адамдардың алмұрт тектес тікенекті кактустың (нопал, опантиа) сөлін ішкені дұрыс. Бұл үшін кактусты ұсақтап турап, езіп, сөлін сығып алып, күніге тамақ алдында үш рет 1,5 кеседен қабылдау қажет. Тіс қызыл етін, таңдай қуысын инфекциядан сақтау үшін тісті тамақтан соң жуып тазалаған дұрыс болады. Аяқты дәйім таза ұстау қажет, жаралап, қажатып алмас үшін өзіңізге ыңғайлы да шақ аяқ киім кигеніңіз жөн. Аяқ қан тамырлары қызметін жақсартып, қан айналысын ретке келтіру үшін (аяқта қара дақтар болып, немесе ұйыған жағдайда) демалған кезде аяқты жоғары көтеріп қойып жату керек. Аяқ көктамырлары кеңейгенде (варикозное расширение вен) де осы ақыл-кеңеске ден қойған абзал.<ref>Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9</ref>

== Диабет эпидемиялогиясы ==
Әлем бойынша 2010 жылғы жағдайға сәйкес шамамен 285 миллион адам қант диабетіне шалдыққан деп бағаланады.
Ал 2011 жылы 366 миллион адам тіркелген. Салыстыратын болсақ, 1985 жылы 30 миллион адам осы аурумен ауырған. 15 жылдан соң бұл сан 150 миллионнан асты. Ал қазіргі кезде қант диабетіне шалдыққан аламдардың саны әр 12-15 жыл сайын екі есеге көбейуде.

IDF-тің болжауымен, қазіргі қарқындар жалғасса, 2030 жылы олардың саны 435 млн-ға дейін өсуі әбден мүмкін.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Вернер, Дэвид. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет. [[ISBN 5-615-01453-9]]

{{wikify}}

[[Санат:Аурулар]]
[[Санат:Қант]]
[[Санат:Эндокринология]]