Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Қозғауыш

2016-06-04T19:43:07Z

Vyacheslav Nasretdinov:

'''Қозғауыш'''- кез келген [[энергия]] түрін [[механика]]лық [[энергия]]ға түрлендіретін [[машина]]. 
'''Бензиндік қозғауыш''' - ұшқындық отжандырумен поршеньдік іштен жанатын қозғауыш; отыны - [[бензин]] болады. 
'''Жоғарықа қақпақшалы қозғауыш''' - қақпақшалар [[цилиндр]]лер үстінде орналасқан поршеньдік қозғауыш. 
'''Сырттан жанатын қозғауыш''' - жанатын отыны цилиндрдің ішіне кірмейтін жылу қозғауышы. (мысалы [[бу]]мен істайтін қозғауыш). 
'''Іштен жанатын қозғауыш''' - [[отын]]ы тікелей цилиндрдің ішінде тұтанып жанатын немесе жанған отын [[цилиндр]]дің ішіне берілетін [[жылу]] қозғауышы. 
'''Газды қозғауыш''' – іштен жанатын поршеньдік қозғауыш,оның отыны- тығыздалған, сұйықталған немесе газогенераторлық қондырғыда жасалған [[газ]]. 
'''Газотрубиналы қозғауыш''' - жанған отыны (газдар) турбинаның қалақша доңғалатарына әсер етіп айналдыратын, іштен жанатын жылу қозғаушы. 
'''Ыстық қозғауыш''' - қоршаған ортаның темперагурасынан жоары, бірақ +50° С-дан кем емес температураны қамтитын тоқтатылған қозғауыш. 
'''Екі тактылы қозғауыш''' -[[жұмыс]] циклі поршеньнің екі жүрісіне тең, яғни иінді біліктің бір айналғанында орындалатын қозғауыш. 
'''Дизельді қозғауыш''' - отыны қысым әсерінен тұтанатын, іштен жанатын поршеньді қозғауыш; отыны - дизель отыны деп аталады. 
'''Карбюраторлы қозғауыш''' - жанғыш қоспасы карбюратор ішінде даярланатын бензинді қозғауыш. 
'''Көпотындық қозғауыш''' - сәл өзгерістер кезінде әртүрлі отындарда [[жұмыс]] істей алатын қозғауыш (мысалы, арнайы жасалған [[дизель]] қозғауыш тек [[дизель]] отында ғана емес, сонымен катар бензин, керосин және баска отындарда жұмыс істей алады). 
'''Төмен қақпақшалы қозғауыш'''- қақпақшалары цилиндрлердің жанында орналасқан поршеньдік қозғауыш. 
'''Газотурбиналы қозғауыш''' - [[компрессор]] мен [[турбина]]ның қалақ доңғалақтары бір білікте орналасқан газотурбиналық қозғауыш. 
'''Бумен істейтін қозғауыш''' - сырттан жанатын поршеньдік қозғауыш, мұнда [[жұмыс]] дене ретінде бу қазанында жасалған [[бу]] болады 
'''Бутурбиналық қозғауыш'''- кеңейетін [[бу]] [[турбина]]ның қалақ доңғалактары арасынан өтетін, оларды айналдыратын сырттан жанатын жылу қозғаушы. 
'''Поршендік қозғауыш'''- кеңейетін [[газ]]дар (немесе булар) поршеньнің түбіне әсер етіп, оны цилиндрде қозғалтқызатын жылу қозғаушы. 
'''Оталдырғыш қозғауыш''' - негізгі қозғауышты немесе едәуір мықты қуатты қозғауышты іске қосу үшін қызмет ететін, әдетте карбюраторлық қозғауыш. 
'''Реактивтік қозғауыш'''- өзінен ағып шығатын, [[жұмыс]]шы дененің [[реактив]] күшіне сәйкес келетін қозғалыс үшін пайдаланылатын тарту күші өз тұлғасында туатын қозғауыш. 
'''Жіберетін қозғауыш''' - поршеньдік қозғауыш, мұнда отын (мысалы, [[дизель]], [[бензин]]) тура [[цилиндр]]лерге жіберіледі. 
'''Стирлинг қозғауышы''' -[[изотермия]]лық қысумен және кеңейтумен термодинамикалық [[цикл]] бойынша сырттан жанатын поршеньдік қозғауыш. 
'''Жылу қозғауышы'''- жанатын отынның жылуы механикалық жұмысқа айналатын қозғауыш. 
'''Форкамерлық қозғауыш''' - жұмыс қоспасының жануы басталатын косымша кішірек камерасы бар поршеньдік қозғауыш. 
'''Суық қозғауыш''' - бөлшектер температурасы қоршаған ортаның температурасынан 1 °С жоғары еместігімен ерекшеленетін, бірак +50°С-дан кем емес қозғауыш. 
'''Төрт тактілі қозғауыш''' - [[жұмыс]] циклы поршеньнің төрт жүрісінде, яғни иінді біліктің екі айналым кезінде жүзеге асатын поршеньдік қозғауыш. 
'''Электр қозғауыш''' – [[электр]] [[энергия]]сын механикалық жұмысқа айналдыратын қозғауыш.
<ref>Орысша-қазақша түсіндірме жалпы сөздік: Көлік / профессор Е. Арын — Павлодар : «ЭКО» ҒӨФ. 2006.</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Физика]]

{{Stub}}

Абонент

2016-06-04T19:36:07Z

Vyacheslav Nasretdinov:

'''Абонент''' ({{lang-fr|abonner}} — жазылу) — [[абонемент]]ті пайдаланатын тұлға (адамдар тобы, [[мекеме]], [[ұйым]]). [[Байланыс]] Абоненттің [[телефон]], [[телеграф]] станциялары және [[радиоторап]] қызметін, есептеу техникасының абоненті — [[есептеу]] жүйесі қызметін пайдалануға құқығы бар. [[Қазақстан]]да жалпылай пайдаланылатын [[телефон]] желісіне 1,81 миллион Абонент, радиотораптарына 3,79 миллион Абонент қосылған ([[1997]]).
'''Абонент''' (Abonent, subscriber, user):
— шалгай орналасқан абоненттік пункттен мөлімеггер [[өндеу]] жүйесіне қатынас құра алатын компьютерді пайдаланушы адам;
— есептеу жүйесінің қызметін пайдалануға құқығы бар адам (адамдар тобы, үйымдар).
<ref>“Қазақ Энциклопедиясы”</ref>
<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Информатика және компьютерлік техника / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, [[педагогика]] ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А. Қ. Құсайынов.
– Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет. ISBN 5-7667-8284-5</ref>
<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғ ылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006 жыл. - 430 б. ISBN 9965-808-78-3</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Ақпараттану]]
[[Санат:Компьютерлік техника]]

{{Stub}}

Қабат

2016-06-04T19:35:05Z

Vyacheslav Nasretdinov:

[[Сурет:Hamburg.Montanhof.wmt.jpg|thumb|right]]
'''Қабат''' -
#(геологияда) біртекті [[тау жыныстары]]нан құралған жалпақ геологиялық дене. Қабаттың үстіңгі беті оның жабыны, ал астыңғысы – табаны деп аталады.
#[[үй]]дің көлденеңінен орналасқан бөлігі, бір деңгейдегі бөлмелері.

Мансард қабаты - [[шатыр]]дағы бос кеңістік ауқымында шатырдың (биік шатырдың құламаларының) қоршаушы кұралымдарын [[жылу]] ұстайтын етіп жасалған бөлмелерді орналастыратын қабат.<ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Сәулет және құрылыс / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: "ЭКО" ҒӨФ, 2006. - 280 6.ISBN 9965-808-83-Х</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{wikify}}

[[Санат:Ғылым]]
[[Санат:Сәулет және құрылыс]]

{{stub}}

Электродтар мен электролиттік ұяшықтар

2016-06-04T19:32:12Z

Vyacheslav Nasretdinov:

Вольтамперметрияда электролиттік [[ұяшық]]тар қолданылады. Ондағы екі [[электрод]]тың біреуі тәжірибе жағдайында күшті полярланса, екіншісі әлсіз полярланады. Бұл олардың бетіндегі фазаларының әр түрлі шамада түйісулерімен байланысты. Электродтың беткі ауданы үлкен болғанда, ток тығыздығы темендейді де, ол берілетін ток күшінің өзгерісі мен кернеуге шамалы ғана тәуелді болады. Мұндай электрод ретінде сынап қабаты жиі қолданылады. Полярланбайтын қаныққан каломелді электрод деп аталатынды электродты да қолдануға болады. Оны тікелей ұяшыққа орналастырып немесе электрлік кілт не көпір арқылы жалғастырып пайдаланады. Екінші беттік ауданы өте аз электрод аса күшті полярланады, ток күші болмашы ғана артқанда электродтың потенциалы мен ток тығыздығы күшті өсіп, кедергі жоғарылайды. Мұндай электродтың беткі ауданының қасиеті тәжірибе барысында өзгермеуі керек. Бұл талапқа тамшылайтын сынапты электрод сай келеді. Диаметрі 0,001-1.0 мм капиллярдан тұрақты жылдамдықпен (шамамен 2-6 секунд сайын) ауырлық күші немесе [[қысым]]нан сынап тамшысы берілген сынап қабатына жетеді. Мұндай тамшының беті жаңарып, ол әлсін-әлі қайталанып отыратындықтан, тамшының беткі ауданының қасиеті іс жүзінде өзгермейді. Полярографиялық әдістің дами түсуі тамшылайтын электродты жетілдіруді қажет етеді. Тамшының қайталануы мен электродтың поляризациялану уақытын қатал түрде бір мезгілде жүргізу үшін тез тамшылайтын электродтарды пайдаланады. Ол үшін берілген уақыт сәтінде тамшыны ықтиярсыз үзіп түсіретін қондырғы жасалған, мұнда электрондық таймермен басқарылатын кішігірім балға берілген уақыт сәтінде капиллярды периодты ұрып тұрады. Бұл платина сымы ішіндегі сынап тамшы өлшемінің кішіреюіне себепші болады. Сондай-ақ, вольтамперметрияда поляризациялануы электрод ретінде электродтық реакцияға қатынаспайтын платина, алтын, күміс сияқты асыл металдардан әзірленетін аса кіші электродтарды қолданады. Мұндай электродтың беттік ауданы бірнеше шаршы миллиметр ғана болғандықтан, олардың жоғарғы [[поляризация]]ланушы қамтамасыз етіледі. Электродтың беткі ауданына жинақталған [[электролиз]] өнімін не ерітіндіні жақсы араластыру, не электродты сілкілеу, айналдыру арқылы кетіреді. Тамшылайтын сынап электродын негізінен тек [[катод]] ретінде ғана пайдаланады, өйткені оң потенциал кезіндегі сынапта [[анод]]тық тотығу жүреді. Мұндайда қатты микро электродтың артықшылығы бар, өйткені оларды анод ретінде пайдалануға болады.<ref>Құлажанов Қ.С.Аналитикалық химия: II томдық оқулық . II - том. Оқулық. Алматы:«ЭВЕРО» баспаханасы, 2005. - 464 б. ISBN 9965-680-95-7</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{wikify}}

[[Санат:Аналитикалық химия]]
[[Санат:Химия]]
[[Санат:Ғылым]]

Жыныс генетикасы

2015-10-30T15:17:50Z

Vyacheslav Nasretdinov: /* Жыныстың хромосомалық анықталуы */

==Жыныстың хромосомалық анықталуы==
[[Цитогенетика]] ғылымы дамуының нәтижесінде жануарлардың аталық және аналық [[жасуша]]ларындағы [[хромосомалар]]да айырмашылық бар екені анықталды. Организмнің жынысы ұрықтану кезінде анықталады. Ол хромосомалар жиынтығына байланысты. Адамның дене жасушаларында '''46 хромосома''' бар. Олар''' 23 жұп''' түзеді. Олардың 44 хромосомасы (22 жұбы) еркектерде де, әйелдерде де мөлшері, қызметі жағынан бірдей ұқсас болып келеді. Оларды аутосомдар деп атайды. Ал 23-жұпты жыныстық хромосомалар деп атайды.

Аналықта жұп X хромосомалар болғандықтан, [[мейоз]] нәтижесінде оларда бір типті жұмыртқа жасушасы түзіледі, әрқайсысында бірден X хромосома болады. Аталықта сперматозоидтердің бір типінде X хромосома болса, екінші типінде Ү хромосома болады. Сондықтан ұрықтану кезінде екі түрлі комбинация түзіледі.

*1. X хромосомасы бар жұмыртқа жасушаны X хромосомасы бар сперматозоид ұрықтандырған жағдайда [[зигота]]да жұп XX хромосомалар болады. Мұндай зиготадан аналық даралар жетіледі.

*2. X хромосомасы бар жұмыртка жасушаны Ү хромосомасы бар сперматозоид ұрықтандырған кезде, зиготада X және Ү хромосомалар болады. Мұндай зиготадан аталық даралар жетіледі. Сонымен сүтқоректілерде аналық жыныс — '''гомогаметалы''' да, аталық жыныс — '''гетерогаметалы''' болады.
Ү хромосомада аталық бездерді калыптастыратын гендер бар. Осының аркасында жыныс органдары мен белгілері жетіледі.

==Жыныспен тіркескен белгілердің тұқым қуалауы==
Гендері жыныс хромосомаларда орналасқан белгілерді жыныспен тіркескен белгілер деп атайды. Ал белгілердід жыныстық хромосомалары (X және Ү) арқылы ұрпақтан-ұрпаққа берілуін жыныспен тіркескен белгілердің тұқым қуалауы деп атайды. Бұл құбылысты [[Морган|Т.Морган]]
[[дрозофила шыбыны]]на тәжірибе жүргізгенде ашкан.

Дрозофила шыбынының көзінің қою қызыл түсті белгісі (W), ақ белгісінен басым (w). Гомозиготалы қызыл түсті аналық шыбынды (XWXW), ақ көзді аталық шыбынмен (XWY) шағылыстырғанда, Fх-де ұрпақ шыбындардың көздерінің түсі қызыл болған. Ғ2— ұрпақта белгілер 3 : 1 қатынасында ажыраудың орнына, барлық аналық шыбындар қызыл көзді, аталық шыбындардың жартысы қызыл, қалған жартысы ақ көзді болған. Ал ақ көзді аналық шыбынды, көзінің бояуы қою қызыл түсті аталығымен шағылыстырғанда, FL — ұрпақта аналық шыбындар әкесінен қызыл түсті, аталық. Шыбындар анасынан ақ түсті алатындықтан, белгілер айқас тұқым куалайды. Ғ2— ұрпақта жыныстык хромосомалардың тұқым қуалауына сәйкес, аналық шыбындардың жартысы ақ көзді, жартысы кызыл көзді, осымен қатар аталық шыбындардың да жартысы қызыл, жартысы ак көзді болады.

Жыныстық хромосомаларда орналаскан гендер аныктайтын белгілердің тұқым қуалауы, [[Мендель]] анықтаған белгілердің ажырауынан өзгеше болады. X және Ү хромосомалардың гомологті емес бөліктері бар, сондықтан да X хромосомадағы гендердің аллельдері Ү хромосомада болмайды. Керісінше, Ү хромосомада бар гендердің аллельдері X хромосомада жоқ. Гендердің мұндай күйін гомизиготалы деп атайды.

Егер ген X хромосомада орналасқан болса, онда [[ген]] әкесінен қыздарына, шешесінен қыздарына және ұлдарына белгілер теңдей беріледі. Белгілердің шешесінен ұлдарына, ал әкесінен кыздарына берілуі '''Крисс-кросс тұқым қуалау''' деп аталады.

Белгілерді бақылайтын гендер Ү хромосомада орналасса, онда X хромосомада оған сәйкес бөлік болмағандықтан, әкеден тек ұлдарына беріледі. Себебі қыздарына Ү хромосома берілмейді. Мысал ретінде адамда аяқ саусақтарының арасында жарғактық болуы, құлақтың ішінде шоқ жүннің болуы, тек әкеден ұлдарына берілетін белгілер. Құстарда, кейбір балықтардың түрлерінде және көбелектерде көптеген белгілер жыныспен тіркесіп берілетіні анықталған. Бұл жағдайда белгілерді анықтайтын гендер X хромосомада орналасқан. Бірақ аналық гетерогаметалы да, аталық гомогаметалы болады.<ref>Сартаев А., Гильманов М. С22 Жалпы биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. ISBN
9965—33—634—2</ref>

==Дереккөздер==

<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Биология]]

{{Biosci-stub}}

Күкіртті сутек, сульфидтер

2015-10-30T15:15:23Z

Vyacheslav Nasretdinov:

[[Сурет:Oiuioiuio.JPG|thumb|right|КИПП апаратында әр түрлі газдар алуға болады]]
==Физикалық қасиеттері==
Күкіртті сутектің өзіне тән жағымсыз иісті (шіріген [[жұмыртқа]] иісіндей), түссіз, улы [[газ]].

==Химиялық қасиеттері==
Күкіртті сутек суда нашар ериді. Нәтижесінде екі негізді, әлсіз күкіртті сутек қышқылы ([[лакмус]] пен [[метилоранж]]ды қызартатын) түзіледі. Оның тұздары сульфидтер деп аталады. 
Күкіртті сутек қышқылы сатылы диссоциацияға түседі.Сілтілік және сілтілік жер металдары суда жақсы ериді. Ауыр металдардың сульфидтері суда аз ериді немесе ерімейді.

Күкірттің сутекті қосылысы күкіртті сутек, ол көбінесе вулкан газдарында, табиғи шипалы сулардың құрамында кездеседі ([[Барлық Арасан]]) және органикалық заттар шірігенде бөлінеді

Күкіртті сутек қышқылы қышқылдарға тән барлық қасиеттерді көрсетеді: 
1) активтік қатарында сутекке дейін тұрған металдармен әрекеттесіп сутегі бөледі: 
<big>H2S +Mg = MgS + Н2↑</big> 
2) негіздік оксидтермен тұз және су түзеді: 
<big>H2S + ҒеО = FeS↓ + Н20</big> 
3) негіздермен әрекеттесіп тұз және су түзеді: 
<big>H2S + 2NaOH = Na2S + 2Н20</big> 
4) тұзбен әрекеттескенде суда ерімейтін жаңа тұз және жаңа қышқыл түзіледі: 
<big>H2S + Pb(N03)2 = PbSl + 2HN03</big> 
Бұл [[Химиялық реакциялар|реакцияның]] жүру себебі <big>PbS</big> ерімейтін зат болғандықтан, көбінесе әлсіз қышқыл (<big>H2S</big>) күшті қышқылды (<big>HN03</big>) оның тұзынан ығыстыра алмайды. 
<big>2Н+ + S2- + Pb2+ + 2N03 = PbS↓ + 2Н+ + 2N03</big> 
Бұл реакцияның толық иондық теңдеуі.

Күкіртті сутек пен оның тұздарын анықтау үшін суда да, қышқылда да ерімейтін қара түсті <big>PbS</big> түзілу реакциясы қолданылады:
<big>Pb2+ + S2 -> PbS↓</big> кыскартылған иондык теңдеуі. Басқа сульфидтерінің де түстері бар. Мысалы, <big>ZnS</big> - ақ, <big>MnS</big> - қызғылт.

Тотығу-тотықсыздану реакцияларында күкіртті [[сутек]] қышқылы және оның тұздары тек [[тотықсыздандырғыш]] болады. Оның себебі кұрамындағы күкірт ең төмен тотығу дәрежесінде болады. 
Қолданылуы <big>H2S</big> - емдік қасиеті бар, буын ауруларын емдеуде күкіртті сутек ванналарында пайдаланылады ([[Барлық-Арасан]], [[Мойылды шипажайлары]]).<ref>Химия: Усманова М. Б., Сақариянова Қ. Н. Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген, толықтырылған. - Алматы: Атамұра, 2009. - 288 бет. ISBN 9965-34-929-0</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Химия]]

{{Chem-stub}}

Ащылау

2015-10-30T15:13:34Z

Vyacheslav Nasretdinov:

'''Ащылау''' - тіл-көз тиген баланы емдеу тәсілінің бірі. [[Магия|Магиялық]] наным-сенімдерге байланысты туындаған бұл шараны күл, тұз, жұмыртқа, кебек немесе нан сияқты заттар арқылы атқарылады. [[Көз тию|Көз тиген]] жағдайда бала құсады, көзі кіртиеді, іші өтеді, денесі қызады. Кесеге толтыра жылылау күл салып, оның үстіне кішкене нан және бір шымшым тұз қосып, бетін орамалмен жауып, түбін бунай төңкеріп ұстап, баланың басынан аяғына дейін аударып-төңкеріп «аш-аш!» деп денесінің әр жеріне тигізеді. Әбден болғаннан кейін аштаушы әйел балаға қарап «тфу-тфу, жаман!» деп түкіру ишарасын жасайды. Сонан соң кесе бетін ашып ішіндегі күлді көреді. Егер балаға аш тиген болса, күл шеті әжептәуір «ойсырап» төмен түсіп ойылып қалады. [[Емші|Емшілер]] кебекті бір кесеге салып, үстіне үш шымшым тұз қосады. Оның бәрін орамалмен орап:
<poem>Баламды бер, ақыңды ал.
Ақың асқар-асқар таумен кетсін,
Үшқан желмен кетсін,
Аққан сумен кетсін, </poem> - деп үш рет денесін қалдырмаіі «ақтау», яғни баланың басынан бақайына дейін денесіне тигізіп шығады, тіпті табанына, алақанына, басы-көзі, мұрнына дейін қалдырмай ащылайды. Содан соң баланың басынан айналдырып «Алас, алас, пәлекеттен қалас, тілдегеннің көзіне!» және «бисмилла» деп оны не итке, не құсқа, не малға береді болмаса адам аяғы баспайтын жерге апарып төгеді.<ref> Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. - Алматы: DPS, 2011. - ISBN 978-601-7026-17-2 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Терминология]]

Сейіткәрім қажы мешіті

2014-11-09T15:36:59Z

Vyacheslav Nasretdinov:

{{мешіт
| мешіт атауы = «Сейіткәрім қажы» мешіті
| шынайы аты =
| бұрынғы атауы =
| балама аты =
| статусы =
| суреті = Seitkarim-kaji.png
| ені = 300px
| сурет атауы = «Сейіткәрім қажы» мешіті
| позициялық карта = Қазақстан
|lat_deg= 42|lat_min= 18|lat_sec=
|lon_deg= 69|lon_min= 36|lon_sec=
| карта атауы =
| карта ені =
| ізашары =
| ізбасары =
| сәулет стилі =
| классификациясы =
| орналасуы = [[Оңтүстік Қазақстан облысы]]
| мекен жайы =
| қала =
| мемлекет =
| қазіргі жалдаушы =
| мешіттің маңыздылығы =
| құрылысы басталды =
| құрылысы аяқталды =
| ашылған уақыты =
| жөнделген уақыты =
| жабылған уақыты =
| бұзылған уақыты =
| құны =
| жөндеу құны =
| биіктігі =
| сәулет өнері =
| төбесі =
| антеннаның төбесі =
| шатыры =
| ең соңғы қабат =
| обсерватория =
| құрылыс жүйесі =
| көлемі =
| диаметрі =
| басқа да өлшемдері =
| қабаттар саны =
| мешіттің ішкі ауданы =
| лифтілер =
| тапсырыс беруші =
| иемденуші =
| басқарушы орган =
| сәулетшісі =
| сәулет фирмасы =
| салушы =
| инженері =
| инженер-құрылысшы =
| басқа да дизайнерлер =
| сметашы =
| бас мердігер =
| марапаттары =
| дүкендер саны =
| бөлмелер саны =
| көлік тұрағы =
| сайты =
}}

==Мекен жайы==
Мешіт Шымкент қаласының «Теріскей» мөлтек ауданында мұсылмандардың ең көп шоғырланған жерінде орналасқан.

==Салыну тарихы==
Мешіт 2008 жылы 29 қараша күні дінбасымыз Әбсаттар қажы Дербісәлі хазреттің қатысуымен салтанатты түрде ашылған. 2008 жылы Әбдиевтер отбасынын демеушілігімен салынған.

==Сипаттамасы==
Мешіт 400 адамға арналған. Мешіттің көлемі 12,40х12,70 метр. Онда үлкен намаз оқу бөлмесі, имам кабинеті және неке қию бөлмес мен кітапхана бар. Есік, терезелері пластикалық металдан орнатылған. Мешітке кіре есік шынар ағашына қазақы ою өрнектермен нақыштап, жасалынған. Мешіттің жалпы ауданы 0,1891 га Айналасы қоршалған, алайқайы тас кірпішпен көмкерілген, мешіт толық жылу жүйесіне қосылған. Мешіт жанында Құран жаттайтын Қари-Хафиздарды дайындайтын 60 орынды медресе салынған. Дәретхана сыртта аулада орналасқан. Мешіттің ауласындағы аркаға. 7 баспалдақ арқылы көтеріледі. Аулаға ағаштан жасалған 8 орындықтар қойылған, 6 шырша ағаштары мен газон егілген. Мешіттің күмбезі шығыс үлгісінде салынған. Мешітті осы киелі топырақтың тумасы, өмір бойы шәкірт тәрбиелеп, ұстаздық жолда жүрген Сейіткәрім қажының ұлы Орынбай Әбдиев есімді азамат бауырларымен бірлесіп өз қаражаттарына салдырған.

{{Оңтүстік Қазақстан облысы мешіттері}}
{{Қазақстан мешіттері}}
[[Санат:Ислам]]
[[Санат:Қазақстан мешіттері]]
[[Санат:ОҚО мешіттері]]
[[Санат:Шымкент қаласы мешіттері]]

Септік

2014-06-26T07:51:25Z

Vyacheslav Nasretdinov: /* Қазақ тіліндегі cептіктер */

'''Септік''' {{lang-ru|падеж}} — [[сөйлем]]дегі [[сөз]]дерді бір-бірімен байланыстырып, олардың арасындағы [[синтаксис]]тік қатынастарды көрсетіп, өзі жалғанған [[сөз]]ге заттық ұғымға қатысты [[грамматикалық мағына]] үстейтін [[қосымша]]. '''Септік''' тікелей өзі немесе басқа [[Форма]]лармен бірлесіп келіп, зат пен қимыл я зат пен зат арасындағы субъектілік (субъектілік-предикаттық), тұра және жанама объектілік, меншіктік-қатыстык, мекендік, мезгілдік құралдық, көлемдік сияқты қатынастарды білдіреді. Септіктер [[зат есім]]ге тән түрлену формасы болып табылады. Септіктің мағынасы да қызметі де, формалық ерекшеліктері де заттық ұғыммен байланысты. [[Сын есім]], [[сан есім]], [[етістіктің]] кейбір [[форма]]лары ([[есімше]], [[тұйық етістік]]) септелгенде, заттанып зат есім орнына жұмсалады.
==Қазақ тіліндегі cептіктер==
Қазақ тілінде 7 түрлі септік бар:

{| class="simple" cellpadding="3" cellspacing="1" frame="box" border="1"
|-style="text-align: center; font-weight:bold; background-color:#EEEEEE;"
| rowspan="2" | Қазақша атауы || rowspan="2" |Латынша атауы || colspan = "2" | Сұраулары || rowspan="2" |Септік жалғаулары
|-style="text-align: center; font-weight:bold; background-color:#EEEEEE;"
| Жай септіктің сұраулары || Тәуелдік септіктің сұраулары
|-
| Атау септік || Номинатив (Nominative) || кім? не? || кімім? кімің? кіміңіз? кімі? нем? нең? неңіз? несі? ||
|-
| Ілік септік || Генитив (Genitive) || кімнің? ненің? || кімімнің? кіміңнің? кіміңіздің? кімінің? немнің? неңнің? неңіздің? несінің? || -ның, -нің, -дың, -дің, -тың, -тің
|-
| Барыс септік || Датив (Dative) || кімге? неге? қайда? || кіміме? кіміңе? кіміңізге? кіміне? неме? неңе? неңізге? несіне? || -ға, -ге, -қа, -ке
|-
| Табыс септік || Аккузатив (Accusative) || кімді? нені? || кімімді? кіміңді? кіміңізді? кімін? немді? неңді? неңізді? несін? || -ны, -ні, -ды, -ді, -ты, -ті
|-
| Жатыc септік || Локатив (Locative) || кімде? неде? қайда? || кімімде? кіміңде? кіміңізде? кімінде? немде? неңде? неңізде? несінде? || -да, -де, -та, -те
|-
| Шығыс септік || Аблатив (Ablative) || кімнен? неден? || кімімнен? кіміңнен? кіміңізден? кімінен? немнен? неңнен? неңізден? несінен? || -нан, -нен, -тан, -тен, -дан, -ден
|-
| Көмектес септік || Инструментатив (Instrumental) || кіммен? немен? || кіміммен? кіміңмен? кіміңізбен? кімімен? неммен? неңмен? неңізбен? несімен? || -мен, -бен, -пен
|}
 
Олардың әрқайсысына тән тұлғалық, мағыналық ерекшеліктері бар. [[Септік жалғаулары]], негізінде, [[зат]] [[есім]]дерді және [[зат есім]] қызметін атқаратын өзге сөздерді сөйлемдегі [[етістік]] мүшелермен байланыстырады. Септіктің ішінде [[етістік]] мүшемен тікелей байланыспай, [[тәуелдік жалғаулы]] [[есім]] сөзбен байланысатыны — тек ілік септігі. Сөздердің Септікті қабылдап өзгеруі [[сөз]]дердің септелуі не септелу деп аталады.
[[Зат есім]]дер және олардың қызметін атқаратын баска [[есім сөз]]дер тәуелденбей де, тәуелденіп те қолданылады. Осыған байланысты '''Септік''' — '''жай септеу''', '''тәуелдік септеу''' болып екіге бөлінеді.
* '''Жай септеу''' — '''септік''' қосымшаларының тікелей зат есімдердің және зат есім қызметін атқаратын басқа сөздердің тұра түрлеріне жалғануы (баланың, балаға, баладан).
* '''Тәуелді септеу''' — '''септік''' жалғауларының зат есім немесе оның қызметін атқаратын басқа сөздердің тәуелді түрлеріне жалғануы ([[бала]]мның, [[бала]]ма, [[бала]]мнан).<ref>Тіл білімі терминдерінің түсіндірме сөздігі — Алматы.
«Сөздік-Словарь», 2005 жыл. ISBN 9965-409-88-9</ref><ref>Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Ғылымтану. Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын- Павлодар: ҒӨФ «ЭКО», 2006.
ISBN 9965-808-78-3</ref>

==Тағы қараныз:==
* [[Септеулік шылаулар]]
* [[Септеу]]
* [[Септік жалғау]]
* [[Септік жалғауларының тізілісі]]
* [[Грамматика]]
* [[Морфология]]
* [[Қазақ тілі]]

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Лингвистика]]
[[Санат:Қазақ тілі]]
[[Санат:Грамматика]]

{{Stub}}

Тотықсыздандырғыш

2013-05-06T17:45:25Z

Vyacheslav Nasretdinov:

'''Тотықсыздандырғыш''' - [[тотығу-тотықсыздану реакциялар|тотығу-тотықсыздану реакциялары]] кезінде өзінен [[электрон]] бөліп, тотығу дәрежесі өзгеретін [[атом]] немесе бөлшек. Тотықсыздандырғыш – [[электрон]] беруші бөлшек (бейтарап [[атом]], [[молекула]], [[ион]]), ал [[электрон]] беру процесі – тотығу деп аталады, демек Тотықсыздандырғыш реакция кезінде тотығады. Тотықсыздандырғыш ретінде металдардың бейтарап атомдары, кейбір бейметалдар (мысалы, C, Sі, H2), теріс зарядталған бейметалл иондары (мыс., Cl, Br, J, S2), құрамына тотығу дәрежесі төмен немесе өте төмен болатын элементтер енетін күрделі заттар (FeCl2, FeSO4, Cr2(SO4)3, MnSO4, H2S, HCl, HBr, HJ, NH3, CO, N2H4, NH2OH, NO, SO2, H3PO4, H2SO3) және олардың тұздары, (HNO2, SnCl2, Na2S2O3), органикалық заттар – [[альдегид|альдегидтер]], [[спирт|спирттер]], [[глюкоза]], құмырсқа және қымыз қышқылдары, электролиз кезіндегі катод, т.б. қолданылады. Техникада және лаб-да жиі қолданылатын аса маңызды Тотықсыздандырғыштар: көміртек (С) пен көміртек (ҚҚ) оксиді (СО). Тотықсыздандырғыштар металлургияда оксидті кендерден металл алуға, кейбір активтігі аз металды ерітінділерінен бөлуге; темір, мырыш, алюминий, қалайы және органик. заттар алуда, нитроқосылыстарды тотықсыздандыруға, [[фотография|фотографияда]], мата өнеркәсібінде, т.б. жерлерде қолданылады.
==Сілтемелер==
[[Қазақ энциклопедиясы]], 8 том.
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Химия]]
[[Санат:Терминология]]

Автомотодром

2013-02-01T16:12:48Z

Vyacheslav Nasretdinov:

'''Автомотодром''', авто түбірі мен грек тілінде dromos - жарыс өтетін жер сөзінен шыққан, [[автомобиль|автомобильдер]] және [[мотоцикл|мотоциклдермен]] әртүрлі жарыстар өткізуге және сынауға арналған әдейі құрылыс. Жол бойында жарысқа қатысушы а-льдерден басқа қозғалыс болмауға тиіс. Тұңғыш рет [[1903]] жылы [[Париж]]- [[Мадрид]] қалаларының арасында салынды. Көптеген елдерде а-ль шығару мен а.с.-тының өркендеуіне байланысты А-дар көбейе бастады. [[Англия|Англияда]] - [[Брукленд]] трегі (1906), АҚШ-та-Индиа-Полис автодаңғылы (1907), Италия- да Монц (1910), Францияда Монлери қаласының жанындағы трек ([[1924]]) салынды. А-дромдардыңені 10-18 м. айналымның қашықтығы 3-10 км-ден кем болмауы тиіс. Қүрылыс кешенінде, көрермендерге, техникалық, [[дәрігер|дәрігерлік]] көмек көрсету т.б. тұрмыстық жағдайлар жасауға тиіс. А. салу үшін халықар. а.с-ты бірлестігі, техникалық кеңесінің келісімі керек.<ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 </ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{wikify}}
{{stub}}
[[Санат:Спорт]]

Электр зарядтары

2013-01-31T19:13:23Z

Vyacheslav Nasretdinov:

'''e=1,6*10-19 Кл'''

Электр зарядының негiзгi қасиеттерi:

# Шартты турде зарядтар он және терiс болып бөлiнедi. Бiр аттас зарядтар бiрiн бiрi тебедi, ал аттас зарядтар тартады.
# Зарядтар инвариантты яғни оның шамасы санақ жүйесiне байланыссыз.
# Электр заряды - дискреттi.
# Зарядтар сақталу заңына бағынады, q=(зарядтар қосындысы)=const.

Нүктелiк заряд деп зарядын тасымалдайтын баска нүктеге дейiнгi ара қашықтыққа дейiн салыстырғанда өлшемiн ескермеуге болатын зарядталған нүктенi айтады.

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Физика]]