Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Бақауыз

2025-06-25T06:24:18Z

Vtgnoq7238rmqco: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Бақауыз ''' ({{lang-la|Cymbaria}}) – [[сабынкөктер тұқымдасы]]на жататын көп жылдық шөптесін
өсімдіктер туысы. [[Қазақстан]]да 1 түрі – дауыр Б-ы (С. dahurіca) бар.
Биікт. 10 – 15 см. Өсімдіктің сыртын қалың ақ түк басқан. Сабақтары бірнешеу, сирек дара болады. Сабақ түбіндегі жапырақтары қандауыр, сабақ бойындағылары ұзын, қарама-қарсы орналасады. Гүлі жапырақ қолтығынан
шығады, күлтесі ірі, ашық сары түсті. Аталығы төртеу. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Жемісі – жұмыртқа пішінді қорапша. Әсемдік үшін
өсіріледі. Дауыр Б-ы Алтайда ғана кездесетін өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]»
енгізілген.

==Дереккөздер==
*[[Қазақ энциклопедиясы]]

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Сұңғыла тұқымдасы]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

{{stub}}

Неврология

2021-07-21T15:29:24Z

Vtgnoq7238rmqco:

[[File:Neurologic Main.png|thumb| alt=A.| ''Неврология''.]]
[[File:Skull brain human normal.svg|thumb| alt=A.| ''[[ми]]''.]]
'''Неврология''' ({{lang-la|neurologia}}, {{lang-grc|νεῦρον}} — жүйке, λόγος — сөз) немесе '''Жүйкетану''' — [[жүйке]] жүйесі туралы [[морфология]]лық ілім. Адам мен жануарлар организмдерінің жүйке жүйесі дене [[мүше]]лері мен мүшелер жүйелерінің қызметтік біртұтастығын және олардың белгілі бір ортаға бейімделуін реттеп басқарып отырады. [[Жүйке]] жүйесі мүшелерінің негізін жүйке ұлпасы құрайды. Жүйке [[ұлпа]]сының рефлекторлық қызметін нейроциттер (жүйке жасушалары) іс жүзіне асырады. Жүйке жүйесі денедегі орналасу орындарына байланысты орталық жүйке жүйесі және шеткі жүйке жүйесі бөлімдеріне бөлінеді. Орталық жүйке жүйесіне [[ми]] және [[жұлын]] жатады. Шеткі жүйке жүйесін: жүйке түбіршіктері, жүйкелер, жүйке түйіндері, жүйке тораптары, жүйке талшықтары және жүйке ұштары құрайды. Қызметіне қарай жүйке жүйесі: сомалық жүйке жүйесі (тері жабыны, тірек-қимыл аппараты мүшелерінің қызметтерін реттейді), парасимпатикалық жүйке жүйесі (ішкі мүшелердің қызметтерін реттейді) және симпатикалық жүйке жүйесі (тамырлар жүйесі мүшелерінің қызметтерін реттейді) бөлімдеріне бөлінеді. Соңғы екі бөлімді біріктіріп, вегетативтік жүйке жүйесі деп атайды.<ref>Биоморфология терминдерінің түсіндірме сөздігі/ - Алматы: "Сөздік-Словарь", 2009. ISBN 9965-822-54-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Неврология]]
[[Санат:Адам анатомиясы]]

{{stub}}

Трахома

2021-04-30T05:56:33Z

Vtgnoq7238rmqco:

{{Infobox_Disease |
Name = Trachoma |
Image = Entropion and trichiasis secondary to trachoma A44-652-11.jpg|
Caption = [[Entropion]] and [[trichiasis]] secondary to trachoma |
DiseasesDB = 29100 |
ICD10 = {{ICD10|A|71||a|70}} |
ICD9 = {{ICD9|076}} |
ICDO = |
OMIM = |
MedlinePlus = 001486 |
eMedicineSubj = oph |
eMedicineTopic = 118 |
MeshID = D014141 |
}}
'''Трахома''' ({{lang-la|trachoma}}, {{lang-grc|τράχωμα}}) немесе '''басыр''' — бұл бірте-бірте мендете беретін созылмалы инфекция. Ол апталарға немесе тіпті жылдарға созылуы мүмкін Егер емдеуді кеш бастаса, бұл [[көз]]ден айырылуға әкеп соқтыруы мүмкін Ол бірдеменің тиюінен, шыбыннан тарайды, көбінесе жоқ-жұқа және тар жерде тұратын адамдар ауырады.

== Белгілері ==
* Трахома бұл да конъюктивит сияқты қызарып, қатты жасаурап басталады.
* Бір айдан кейін немесе одан да кейінірек жоғары қабақтың үстіне майда қызғыш-бозамық түсті қатқыл бершімек пайда болады, бұл фолликул деп аталады.
* Көздің ағы қызғыш тартады.
* Бірнеше айдан кейін көзді мұқият қараған кезде немесе үлкейткіш шынымен қарағанда мүйізгек қабықтың жоғары жиегінде бозғылт реңді өте ұсақ көптеген жаңа қан тамырлары (паннус) пайда болады.
* Фолликулдің де, паннустың да пайда болуы — таза трахоманың белгісі
* Бірнеше жылдан кейін фолликулдер жазылады, бірақ орнында ақ тыртықтар қалады.

Тыртықтар қабықтарды қасаңдандырады, бұл көздің қозғалысын қиындатады (көзді ашып-жұму қиындайды).
Немесе тыртық кірпікті ішке қарай тартады, бұл мүйізгекті қабықты жырып, нәтижесінде адам зағип болып қалуы мүмкін

== Емдеу жолдары ==
Көздің ішіне 1 проценттік [[тетрациклин]]дік көз майын күніне 3 рет жағыңыз немесе күніне бір рет 3 проценттік тетрациклиндік көз майын жағыңыз. Мұны 30 күн бойы жасаңыз. Аурудан толық айығып кету үшін 2—3 апта бойы тетрациклин немесе сульфонамид ішіңіз.

== Алдын-алу ==
Трахоманы өршітпей толық емдесе, ол басқа адамдарға тарап жұқпайды. Трахомамен ауыратын адаммен бірге тұратындардың бәрі, әсіресе балалар, көзін үдайы тексертіп түруға тиіс және трахоманың алғашқы белгілері байқалысымен жедел емдеуді қолға алыңыз. Күн сайын бетті жуу да трахомадан сақтануға септігін тигізеді. Сонымен қатар 12- тарауда айтылған жеке гигиена ережелерін сақтаудың үлкен маңызы бар.
Трахомадан сақтану шарттарының бірі — тазалық!

== Дереккөздер ==

* '''Вернер, Дэвид'''. Халыққа медициналық жәрдем көрсету жөніндегі (Анықтамалық). Қазақ тіліне аударғандар: Айымбетов М, Бермаханов А.—Алматы: "Демалыс", "Қазақстан", 1994— 506 бет.
ISBN 5-615-01453-9

{{Кедейлер дерті}}

[[Санат:Ұмытылған аурулар]]

Тиынтақ

2021-04-05T23:11:39Z

Vtgnoq7238rmqco: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[File:PICT1709.JPG|thumb| alt=A.| ''[[Бектауата]]''.]]
'''Тиынтық''' ({{lang-la|Hedysarum}}) — [[бұршақ тұқымдасы]]на жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер мен бұталар. [[Қазақстан]]ның шалғынды жерлерінде, далалық аймақтарында, тау өзендерінің жағалаулары мен қарағай, қайың өскен ормандардың арасында, таудың субальпілік беткейлерінде өсетін 38 түрі бар, оның 15-і – эндемиктер (бозгүлді, Мыңжылқы, шалатегісті, Дмитриева, түкті, Павлов, тікенді, Линчевский, Крылов, үшкіржапырақты, Кіндіктас, Хантау, Жамбыл, Қастек, Бектауата Т-ғы). Бұлардың биіктігі 20 – 120 (180) см, сабақтары бұтақты, араларында сабақсыз түрлері де кездеседі. Жапырақтары сыңар қауырсынды, өркеннің бойында 4 – 8 жұп жапырақтары орналасады, сабағының ұшында жалғыз жапырағы болады. Тостағанша жапырақшалары қоңырау тәрізді, күлтесінен қысқа. Қызғылт, күлгін, қошқыл, сары түсті гүлдері қалың шашақ гүлшоғырына жиналған. Маусым айынан шілдеге дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – жалпақ не сәл дөңестеу бұршақ. Бұршағы тиынға ұқсас (өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған) бірнеше бөліктерден бұрады. Тиынтық – құнарлы мал азығы, бұларды [[қой]], [[жылқы]], [[марал]] жақсы жейді. 3 түрі: [[Бектауата тиынтығы]], [[Қаратау тиынтығы]] (Н. karatavіense), [[шыбықша тиынтығы]] (Н. scoparіum) [[Қазақстан]]ның “[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]” енгізілген.
<ref>Қазақ ұлттық энциклопедиясы, 18 том</ref>

==Дереккөздер==
<references />

{{wikify}}

[[Санат:Бұршақтар тұқымдасы]]
[[Санат:Қазақстан табиғаты]]

{{stub}}

Гуашь

2020-12-02T16:18:52Z

Vtgnoq7238rmqco: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Гуашь''' ({{lang-fr|gouache}}, {{lang-it|guazzo}} - сулы бояу) - желім мен ақ сыр қосылып, суға ерітілген бояу. Қағазға, жібекке, т.б. материалдарға сурет салу үшін қолданылады.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

Максимильен Робеспьер

2020-10-22T19:11:43Z

Vtgnoq7238rmqco: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

[[Сурет:Robespierre.jpg|thumb|180px| Максимильен Робеспьер]]
'''Максимильен Мари Изидор де Робеспьер''' ({{lang-fr|Maximilien de Robespierre}}) (6.5.1758, [[Франция]], [[Аррас]] қаласы — 28.7.1794, [[Париж]]) — [[француз]] [[революция]]сының қайраткері, диктатор. [[Париж]]дегі [[Ұлы Людовик колледжі]]нде және [[Сарбонна]] ([[Париж]]) универcитетінің заң факультетінде ([[1780]]) оқыған. Сол кезде Робеспьерге ағартушылардың, әсіресе [[Ж.Ж.Руссоның]] идеясы зор ықпал еткен. 1781 жылдан [[Арраста]] [[адвокат]] болып істеп, саяси процестерге араласты. 1789 ж. наурызда Бас штаттарға үшінші сословиенің депутаты болып сайланды. Робеспьер [[халық]]тық өкімет билігін және саяси теңдік орнату үшін күресті. 1789 ж. 14 шілдеде басталған [[Ұлы француз революциясы]]н қызу қолдады. Бірте-бірте Робеспьердің [[халық]] арасында беделі артты, оны бірнеше [[демократия]]лық ұйымдар: [[Якобиншілер клубы]], [[Кордельерлер клубы]], [[Марсель]], [[Тулон]], т.б. қалалар клубтары қолдады. 1792 ж. наурыздан бастап өзі шығарған “Конституция қорғаушысы” атты журналда жалпыға бірдей сайлану құқығын енгізуді талап етті. 1792 ж. 11 тамызда [[Париж Коммунасы]]ның құрамына сайланды. Тамыздың аяғында [[Ұлттық Конвент]]ке депутат болды. [[Король]]ді тақтан түсіруге және оның өлім жазасына кесілуіне белсене араласты. Дегенмен кейбір депутаттар оны диктатураға ұмтылушы деп айыптады. Ол [[Ж.П. Марат]]пен бірге [[Жиронда]]ның өкімет билігін құлатқан [[халық]] көтерілісі (1793 ж. 31 мамыр — 2 маусым) нәтижесінде өкімет басына келген яковиншілердің саяси басшыларының бірі болды. 1793 ж. 27 шілдеде қоғамдық құтқару комитетінің құрамына кіріп, оның басшысы болып сайланды. Бұрын [[халық]] билігін, бостандық пен теңдікті жақтайтын ол билікке келген соң қатігез диктаторға айналды. Өзіне қарсы пікір білдірушілерді қырғынға ұшыратты. Тек [[Париж]]де ғана 1300 адам өлтірілді. Робеспьер өзінің жақын достарынан да қауіптеніп, елге жаппай террор енгізді. Ақырында өзі де террордың құрбаны болды. 1794 ж. 27 шілдеде [[Конвент]] Робеспьерді тұтқындау туралы шешім қабылдап, 28 шілде күні [[Революция]]лық трибунал шешімімен өлім жазасына кесілді.

<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 - том</ref>
<ref>ҚИзбр. тр., т. 1 — 3, М., 1965.</ref>
<ref>J.Massіn Robespіerre, Parіs, 1956; Мусский И., Сто великих диктаторов, М., 2000.</ref>

== Дереккөздер: ==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Кірме сөздер

2019-12-16T12:14:18Z

Vtgnoq7238rmqco:

''' Кірме сөздер ''' - тіларалық қарым-қатынас (байланыс) нәтижесінде бір тілден екінші тілге ауысқан бөгде тілдік элементтер (сөздер, [[сөз тіркесі|сөз тіркестері]], [[жұрнақ]]тар т. б.). Көбінесе белгілі бір жаңа ұғым-түсініктің атауы болып келетін кірме сөздер «шет тіл сөздері», «интернационал сөздер», [[варваризмдер|«варваризмдер»]], [[калька|«калька»]] сияқты түрлерге сараланып зерттеледі. Кірме сөздердің кейбірінің түр-тұлғасынан, дыбысталуынан қай тілдің еншісіне жататыны белгілі болып тұрса, ал ертеден қолданылып, тілге әбден сіңісіп кеткен кірме сөздің қайсы бірінің түп төркінін айқындау үшін арнайы этимологиялық зерттеулерге жүгінуге тура келеді. Мысалы, тіліміздегі заң-закон қос сөзінің законы - орыс сөзі екені баршамызға белгілі, ал төл сөзіміздей болып кеткен заң болса - ерте замандарда қытай тілінен ауысқан [[лексема]].<br>
[[Абай Құнанбайұлы|Абай]] шығармалары тіліндегі кірме сөздер негізінен екі үлкен топқа бөлінеді: араб-парсы және орыс сөздері. Олардың әрқайсысын ақын өмір сүрген кезеңдегі қалың көпшілікке түсінікті- түсініксіздігіне, актив- пассивтігіне (қолданылуына) қарай іштей екі топқа жіктеуге болады: <br>1) Араб-парсы сөздері: а) ар, абырой, амал, адал, арам, әскер, әйел, дәулет, дәурен, [[зайып]], зейін, күмән, қадыр, құрмет, қиял, құдай, Аллаһ, молда, мешіт, шәкірт, хат т. с. с.; ә) аррахман, батил, жаһил, исбат, интинжа, мағмұр, мағрифат, мағишат, мәслих, латиф, ниһаят, салахият, тақриб, тахмин т. с. с. <br>2) Орыс сөздері: а) барқыт, бақалшық, бодан, болыс, закон, зауыт, кір, майыр, мәліш, ләпке, ояз, сияз, сот, старшын, самаурын, сома, партия т. с. с.; ә) виноват, визит, единица, занимайся, здравомыслящий, гуляйттау, миллион, картечь, номер, ноль, прошение, прямота, трагедия, такт, фабрик, электр, т. с. с. Сондай-ақ Абай шығармаларындағы калька арқылы жасалған балама тіркестерді де (үміттің нұры - «светило надежды», суық ақыл - «рассудок холодный», қараңғы көңіл - «мрачная душа», жабыраңқы жазған сөз - «стих унылый» т. б.) осы топқа жатқызуға болады.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]
[[Санат:Лингвистика]]

{{stub}}