Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Тұрсын хан

2026-05-14T04:11:59Z

Unknown Alash:

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Тұрсын хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту =Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1613
| Басқаруын аяқтады = 1627
| Ізашары =
| Ізбасары = [[Есім хан]]
| Титулы_2 =
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =
| Басқаруын аяқтады_2 =
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = белгісіз
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні = 1627
| Қайтыс болған жері = [[Ташкент]], [[Қазақ хандығы]]
| Жерленді =
| Діні = [[ислам]]
| Әкесі = Жалым сұлтан
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары = Шах-Сейіт сұлтан, Мұхамедияр сұлтан, Бақы сұлтан
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
}}
'''Тұрсын хан''', кейде '''Тұрсын сұлтан''' (толық есімі ''Тұрсын-Мұхаммед баһадүр хан'', орыс елшілік құжаттарында ''Турсунъ салтанъ'', туған жылы белгісіз – 1627) – [[сұлтан]], қолбасшы, 1613-1627 жылдары [[Ташкент|Ташкенттің]] билеушісі, [[қазақ хандары|қазақтың бас ханы]].

== Өмірбаяны ==

=== Шығу тегі ===

Тұрсын ханның шығу тегі жайлы бірнеше пікір қалыптасты. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] нұсқасы келесідей: Жәдігер - Әмек - Уаныш - Дін-Мұхаммед - Баяндымахмұт - Тұрсын. Қазақстандық тарихшы [[Тұрсын Икрамұлы Сұлтанов|Т.И. Сұлтанов]] хан шежіресінің 2 нұсқасын ұсынған. Бірінші нұсқаға сәйкес Тұрсын ханның әкесі Жалым сұлтан [[Қасым хан|Қасым ханның]] ұлы, [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі болған. Екінші нұсқаға сәйкес Жалым сұлтан [[Шығай хан|Шығай ханның]] ұлы. Ж.М. Сәбитовтың көзқарасы бойынша Тұрсын хан [[Жәдік сұлтан|Жәдік сұлтанның]] немересі, [[Есім хан|Есім ханның]] бөлесі.

=== Ташкент тағын иеленуі ===

1611 жылдың көктемінде Есім, Абылай және Тұрсын хандардың біріккен күші Ташкентті қоршауға алды. Имамқұл хан әскерінің қарсы әрекеттерінен кейін екі жақ бітім-шарт жасасты. Шартқа сәйкес [[Түркістан (қала)|Түркістан]] мен Ташкенттің билеушісі болып Тұрсын ханның ұлы Шах-Сейіт, ал оның [[аталық|аталығы]] болып [[алшын]] [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс]] тағайындалды.

1611 жылы Есім хан Ташкентті басып алғанымен, 1612 жылы Имамқұл хан ұлы Ескендірді Ташкент тағына отырғызды. Қала тұрғындарының көтерелісі кезінде қаза тапқан ұлы үшін кек алу мақсатында қаланы қоршауға алып, қырғынға ұшыратты. Алайда 1613 жылы қазақ сұлтандары қаланы қайта жаулап алды. Қазақ сұлтандарымен күресе отырып, Имамқұл хан Тұрсын ханды Ташкенттің билеушісі ретінде тағайындады.

1616 жылы Сауранның билеушісі Тұрсын хан сібір воеводаларымен келіссөздер жүргізген. Есім ханның қызына үйленген Имамқұл хан оны 1620 жылы Ташкент тағына отырғызуды көздеді. Осы жағдайда Тұрсын хан соғысқа дайындала бастады. Өзінің саудагерлерін қорғау мақсатында [[ойраттар|қалмақтарға]] елшілік жіберген.

Тұрсын хан 1623-1624 жылдардың қысында Имамқұл ханға қарсы шықты. 160 мыңдық әскер жинаған Имамқұл ағасын Тұрсын ханға қарсы жорыққа аттандырды. Тұрсын хан жақтастарының қатарында Шахрухияны билеген [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] ұлы Мұрат сұлтан болды. Имамқұл әскері туралы хабар алған ол Тұрсын ханнан көмек сұрап, қоршауға дайындала бастады. Тұрсын хан ашық далада шайқас ұйымдастырмауды ұйғарды. Имамқұл ханмен келіссөз бастап, бейбіт бітімге келді.

1624 жылы Есім хан Тұрсын ханмен бейбіт келісімге келіп, бар назарын [[жоңғарлар|жоңғарларға]] аударды. Екі ханның арасындағы қарым-қатынастың жақсарғаны сонша, Тұрсын хан Есім ханға Түркістан қаласына барып қайтқан. Бейбіт келісім-шарттың алдында 1623-1624 жылдардың қысында Тұрсын ханның одақтасы [[дербеттер|дербеттердің]] билеушісі Далай тайшы Есім ханның қол астындағы қалаларды шабуылдауды жоспарлаған. Бұған дейін Есім ханның Тұрсын хан мен жоңғарларға қарсы бағытталған [[Алтын хан|Алтын ханмен]] одағы құрылды.

Екі ханның арасындағы бейбіт келісім Есім ханның [[Қашқар|Қашғарияға]] аттанып, жоңғарлармен басталған соғыс кезінде бұзылды. Жорық туралы хабар алған Тұрсын хан Есім ханды жазалау мақсатында Түркістанға шабуыл ұйымдастырып, оның отбасын тұтқынға алған. Шапқыншылық туралы білген соң Есім хан [[Сайрам|Сайрамға]] оралып, Ташкентке жорыққа аттанды. Тұрсын ханның өлімінен кейін Есім ханға Әндіжаннан [[Абылай Онданұлы|Абылай хан]] қосылды. Олардың біріккен күші Мұрат сұлтанды Шахрухиядан ығыстырды. Тұрсын ханның қол астында болған [[қатаған]] руы жаппай қырғынға ұшырады. Аман қалғандары [[шанышқылы]] руының, [[өзбектер|өзбектердің]], [[қарақалпақтар|қарақалпақтардың]], [[қырғыздар|қырғыздардың]] құрамына енді.

=== Ұрпақтары ===

Тұрсын ханның өлімінен кейін оның ұлдары [[Орталық Азия|Орталық Азияның]] саяси өміріне белсене қатысты. Оның ұлы Мұхамедияр 1636 жылы Мұрат сұлтанға көмек көрсеткен. Басқа ұлы Бақы өзге сұлтандармен одақтасып, 1638 жылы [[Хожант|Ходженд]] және Ұра-төбені (қазіргі [[Истаравшан]]) шабуылдаған. Тұтқынға түскенімен, өлім жазасына кесілген жоқ. Тұтқыннан босатылғаннан кейін қалыптасқан жаңа саяси жағдайда [[Ұлы Моғолдар патшалығы|үнді императоры]] [[I Шаһ Жаһан|Шах-Жаһаннан]] қолдау сұраған ол ұрыстардың бірінде тұтқынға түсті. [[Балх|Балхқа]] жеткізіліп, өлім жазасына кесілген.

== Тұрсын ханның соқтырған теңгелері ==

=== Галерея ===

{|align="center"
|-valign="top"
|[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (1).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.6 г, өлшемі - 26х29 мм)]]
|[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (3).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.94 г, өлшемі -23-26 мм)]]
|[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (2).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.36, өлшемі - 24,5-25 мм)]]
|}

== Әдебиет ==

* ''Burton A.'' The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic, and Commercial History, 1550-1702. – Richmond. Curzon Press. 1997. – P.172.
* История Казахстана в персидских источниках. Том 2. (Маджма ал-ансаб вал-ашджар). – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – С. 241.
* ''Кляшторный С.Г. Султанов Т.И.'' Казахстан: летопись трех тысячелетий. – Алматы, 1992. – С.298.
* Қазақ хандары. Энциклопедиялық анықтамалық жинақ / Жауапты редакторы М.М. Қожа, Х.М. Тұрсын. ― Алматы: Қазығұрт, 2015. ― 224 б.
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
* ''Муминов А.К.'' Исторические документы Мавзолея Ходжа Ахмада Йасави / А.К. Муминов, Б.Е. Кумеков, У.А. Султонов, В.К. Шуховцов, Д.Т. Кенжетаев, А.С. Кабылова. — Астана, 2017. — 216 с.
* ''Пищулина К.А.'' Присырьдарьинские города и их значение в истории казахских ханств в XV–XVII вв. / К.А. Пищулина // Казахстан в XV–XVIII веках (вопросы социально-политической истории). — Алматы, 1969. — С. 38–51.
* ''Сабитов Ж.М.'' Вопросы генеалогии и хронологии правления ханов Казахского ханства 17 – первой трети XVIII века // Второй конгресс историков Казахстана: сборник научных статей. – Астана: Издательство ЕНУ, 2014, – С. 98-105
* ''Султонов У.А.'' К вопросу о жалованных грамотах казахских ханов, выданных мазару Ахмада Йасави (конец XVI-XVII вв.) / У.А. Султонов // Исламская духовность, рациональность и этнокультурные традиции как факторы противодействия религиозному экстремизму: материалы Междунар. науч. конф., посвящ. праздн. Евраз. нац. ун-та им. Л.Н. Гумилева. –– Астана, 2016. — С. 90–97.

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Төрелер]]

Әбілмәмбет хан

2026-04-28T13:36:47Z

Unknown Alash: /* Өмірбаяны */

{{Мемлекеттік қайраткер
| түс = Қазақ ханы
| Қазақша есімі = Әбілмәмбет хан
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]
| Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2 =
| Басқара бастады = 1748
| Басқаруын аяқтады = 1770 немесе 1771
| Ізашары = [[Болат хан]]
| Ізбасары = [[Абылай хан]]
| Титулы_2 =[[Орта жүз]]дің ханы
| Ту_2 =Flag of the Kazakh Khanate.svg
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 =1739
| Басқаруын аяқтады_2 =1770 немесе 1771
| Ізашары_2 =[[Сәмеке хан]]
| Ізбасары_2 =[[Абылай хан]]
| Титулы_3 =
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 =
| Басқара бастады_3 =
| Басқаруын аяқтады_3 =
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 =
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 =
| Басқаруын аяқтады_4 =
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні =XVII ғасырдың аяғы
| Туған жері =
| Қайтыс болған күні =1770 немесе 1771
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =[[Түркістан (қала)|Түркістан]]
| Діні =[[Ислам]]
| Әкесі = [[Болат хан]]
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары =[[Әбілпейіз сұлтан]]<br>[[Тәуке сұлтан]]<br>Болат сұлтан<br>Әбілтек сұлтан
| Партиясы =
| Білімі =
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
|Түсініктемелер=
}}
'''Әбілмәмбет хан''' (толық есімі ''Әбіл-Мұхаммед-Баһадүр-хан'', жазба деректерде ''Абдулмамет, Абулмамет, Абульмагмет, Аймамбет, Оболмамет, Abul Mamet'', XVII ғасырдың аяғы — 1770 немесе 1771, [[Түркістан (қала)|Түркістан]]) — [[сұлтан]], 1739 жылдан бастап [[Орта жүз|Орта жүздің]], ал 1748 жылдан кейін қазақтың бас ханы. Орта жүздің ханы [[Болат хан|Болаттың]] үлкен ұлы, [[Тәуке хан]]ның немересі.

== Өмірбаяны ==

[[Сәмеке хан]]ның тұсында Әбілмәмбет сұлтан [[арғын]] тайпасының құрамындағы [[атығай]] руын, [[қыпшақтар]]дың бір бөлігін, [[уақ]]тарды, [[керей (тайпа)|керейлерді]] билеген. 1723 жылы қазақ даласына жоңғар [[қонтайшы|қонтайшысы]] [[Сыбан Раптан|Цэван Рабданның]] үлкен ұлы Лоузан-Шононың жорығынан кейін Сырдария өңіріне, ал 1725 жылы [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығының]] иеліктеріне бет алды. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілхайыр]], Сәмеке хандардың [[қалмақтар|еділ қалмақтарына]], жайық [[казактар]]ына қарсы бағытталған жорығына қатысып, құрамы 500 сарбаздан тұратын, ал 1733 жылы [[башқұрттар|башқұрт тайпаларына]] қарсы ұйымдастырылған жорығында 1000 адамдық топты басқарған.
[[File:Әбілмәмбет ханның Астрахан губернаторына хаты (1744).jpg|left|thumb|350px|Әбілмәмбет ханның Астрахан губернаторы [[Василий Никитич Татищев|В.Н.Татищевке]] хаты (1744)]]
1739 жылдың көктемінде Түркістан қаласында арғын, уақ, керей старшындарының және танымал батыр [[Нияз Барқыұлы]]ның қолдауымен хан тағына отырды. [[Абылай хан|Абылай сұлтанмен]] бірге қазақтардың солтүстік-батыс аймақтарына қоныс аударған. 1740 жылдың 28 тамызында ресей патшайымы [[Анна Иоанновна]]ға ант берген.
1740-1741 жылдары Орта жүздің қазақтары жоңғар нояндары Шара-Манджи, Септен және [[Қалдан Серен]]нің үлкен ұлы Лама-Доржидің жаңа жойқын соққыларына тап болды. Әбілмәмбет хан [[Кіші жүз]]дің аумағына көшіп, Ілек және Жайық өзендерінің аңғарларын паналаған. Орта жүз билеушілерінің ұсынған бейбіт бітім-шартына жауап ретінде қонтайшы Қалдан Серен Әбілмәмбет пен [[Барақ хан Тұрсын ұлы|Бараққа]] 1742 жылдың сәуір айында Түркістанға қайтып, Жоңғарияға аманат жіберіп, алман төлеуді талап етті. Қалыптасқан саяси жағдайға байланысты Әбілмәмбет хан талаптардың бір бөлігін орындай отырып, 1742 жылдың аяғында Түркістан аймағына қоныс аударып, ұлы [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанды]] Жоңғарияға аманат ретінде аттандырған.

1750-ші жылдары орын алған үзілісті ескермегенде 1743 жылдың күзінен өмірінің соңына дейін Түркістан қаласында тұрған. Қала үшін Сәмеке ханның ұлы Сейітпен 2 жыл бойы талас жүргізген. Жоңғар қонтайшысы Қалдан Сереннің көмегіне сүйенген Әбілмәмбет 1745 жылдың аяғында Түркістан қаласымен көршілес [[Сауран]], [[Сығанақ]], [[Созақ]], [[Отырар]] және т.б. кішігірім кенттердің билеушісіне айналды.

XVIII ғасырдың 50-ші жылдары Әбілмәмбеттің Түркістан аймағындағы жаңа қарсыласына [[Есім Нұралыұлы|Есім хан]] (1756-1798) айналды. Әбілмәмбет хан Түркістан қаласын 1758 жылы қалдыруға мәмбүр болған. Алайда, 1762 жылдың көктемінде Абылай сұлтанның, [[Қазыбек би|Қаз дауысты Қазыбек бидің]] делдалдық көмегінің арқасында бейбіт келісімге келді. Бітім шартқа сәйкес Түркістан қаласы мен көршілес елді-мекендер 2 бөлікке бөлінген.

Әбілхайыр ханның өлімінен кейін шартты түрде қазақтың бас ханына айналды. XVIII ғасырдың 60-шы жылдары оның қол астында арғын тайпасының құрамындағы рулардың үлкен тобы, [[наймандар|наймандардың]] кейбір рулары, уақ, керей, қыпшақ және 5000 отбасыдан тұратын қоңыраттар болған. Осы уақыттан бастап Түркістан қаласынан шықпастай өмір сүріп, 1770 жылдың аяғында немесе 1771 жылдың басында қайтыс болған. Кейбір деректерге сәйкес [[Қожа Ахмет Йассауи кесенесі]]нде жерленген.

Әбілмәмбет ханның әйелдері мен ұрпақтары туралы нақты тарихи деректер сақталған жоқ. Оның үлкен ұлы Болат арғындардың бір бөлігі мен [[қоңырат]] тайпасын, екінші ұлы Әбілпейіз сұлтан наймандардың үлкен бірлестігін, ал үшінші ұлы Тәуке [[сіргелі]] және [[сарыүйсін|сары-үйсіндердің]] жеке топтарын басқарған.

== Әдебиет ==

* ''Андреев И.Г.'' Описание Средней орды киргиз-кайсаков / Составление, транскрипция скорописи XVIII в. и комментарии И.В. Ерофеевой. Алматы., 1998.
* ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''
* ''Валиханов Ч.Ч.'' Собрание сочинений в пяти томах. Т.1.Алма-Ата, 1985.
* ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.
* ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.
* ''Моисеев В.А.'' Джунгарское ханство и казахи. XVII-XVIII вв.Алма-Ата, 1991.
* ''Рычков П.И.'' Топография Оренбургской губернии. Изд. 3-е. Уфа, 1999.

{{Қазақ хандары}}

[[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]
[[Санат:1771 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Төрелер]]

Дайыр сұлтан

2024-06-14T19:01:45Z

Unknown Alash: Unknown Alash Дайыр бетін Дайыр сұлтан бетіне жылжытты

'''Дайыр'''(т.ж.б. – 1786) – [[Орта жүз]] [[сұлтан]]ы, [[Барақ хан]]ның үшінші ұлы. 18 ғ-дың 70-жылдарының ортасында Орта жүздегі [[найман]]ның төртуыл, арғынның қаракерей, [[қоңырат]]тың кейбір [[ру]]ларының старшындары Д-ды [[хан]] етіп сайлаған.

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Қазақ хандары]]

Талқылау:Сұлтан Ахмед хан (Алаша хан)

2024-04-19T17:31:50Z

Unknown Alash: Unknown Alash Талқылау:Сұлтан Ахмед хан, Алаша хан бетін Талқылау:Сұлтан Ахмед хан (Алаша хан) бетіне жылжытты