https://kk.encyclopedia.kz/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Unknown+Alash 2026-09-06T03:44:49Z Қатысушы үлестері MediaWiki 1.23.3 https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B5%D0%BA%D0%BB%D0%B5%D1%80%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%91%D0%B5%D0%B3%D1%96%D1%88%D1%82%D1%96%D2%A3_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 2026-05-15T08:21:43Z

<p>Unknown Alash: /* Тарихы */</p> <hr /> <div>{{Көне қалашық<br /> |Атауы = Беклербек Бегіштің қалашығы<br /> |сурет = Беклербек Бегіштің қалашығы.jpg<br /> |өлшемі = 165px<br /> |Сурет атауы = Беклербек Бегіш қалашығының сұлбасы (М.С Знаменскийдің жұмысы)<br /> |Мәртебесі = <br /> |Мемлекет = [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]<br /> |Қазіргі жері = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]], Вагай ауданы<br /> |Қалануы = <br /> |Қалаушы = <br /> |Деректерде атала бастады = <br /> |Басқаша атаулары = Большого князя Бегиша городок<br /> |Халық саны = <br /> |Қиралды = <br /> |Қиралу себебі = <br /> |Орналасуы = <br /> |Облыс картасы = <br /> |Ортаққордағы санаты = <br /> }}<br /> '''Беклербек Бегіштің қалашығы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Большого князя Бегиша городок'') - [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы|Түмен облысының]] Вагай ауданында орналасқан.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> [[File:Бегишево көлі.jpg|left|thumb|«Сібірдің хорографиялық кітабындағы» Бегишево көлі (''ω Бегішево'')]]<br /> Қалашықтың атауы [[Көшім хан|Көшім ханның]] тұсында [[беклербек]] қызметін атқарған Бегіштің есімімен байланысты. Кейбір тарихшылардың пікіріне сәйкес, Бегіштің шыққан тегі - [[Қазан хандығы]] немесе [[Бұхар хандығы|Бұхара]]. С.В. Бахрушин мен Н.А. Томиловтың тұжырымдары бойынша Кульмаметев әулетінің негізін салушылар беклербек Бегіштің ұрпақтары болып саналады. XVII ғасырдың соңында [[Семен Ульянович Ремезов|С.У.Ремезов]] «Сібірдің хорографиялық кітабының» 82-ші парағында қазіргі Буданов көлінің орнында Бегишево көлін атап өткен. Беклербек Бегіштің қалашығы Сібір хандығының астанасы [[Ескер (ортағасырлық қала)|Ескерге]] жақын орналасқан. Қалашықтың орны Ремезовтан басқа XIX ғасырдың басында жарық көрген жер өлшеуші В. Филимоновтың сұлбасында да кездеседі. Ремезовтың жылнамасындағы ақпарат бойынша қалашықта [[Қазан (қала)|Қазаннан]] әкелінген 2 [[зеңбірек]] орналасқан. Алайда, Г.Ф. Миллер бұл ақпаратқа күмән келтірді. «Сібір жылнамалары» беклербек Бегішті 1584 жылы [[Ермак (казак атаманы)|Ермак]] жасағына айтарлықтай қарсылық көрсеткендердің бірі ретінде көрсеткен. Ермактың 1582 жылы Ескерді жаулап алғанына қарамастан, Бегіштің қалашығы біраз уақыт бойы тәуелсіздігін сақтай алды. XVI ғасырдың аяғында қалашықтың маңайында орыс қоныс аударушылары Бегишев погостының негізін қалаған. 1734 жылы [[Миллер Герард Фридрих|Г.Ф. Миллер]] күнделігінде мынадай жазу қалдырған: «...Игнатьево ауылының жанында, Ертіс өзенінің оң жағалауынан 2 шақырым жерде, Бегишево көлінде орналасқан көне татар бекінісінің қалдықтары...». Кейбір болжамдарға сәйкес қалашықтың айналасындағы гидрографиялық жағдай 1585-1700 жылдар аралығында өзгерген. [[Ертіс|Ертіс]] өзенінің бұрынғы арнасы жайылмалы көлге айналды. Бегишевское селосы ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басындағы тарихи-статистикалық құжаттарда Тобыл губерниясының болыс орталығы ретінде көрсетілген. Қалашықтың қалдықтарын А.А. Адамов 1990-шы жылдары Бегишево көлінің түпкі террасасынан тапқан.<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> <br /> * ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.<br /> * ''Миллер Г.Ф.'' История Сибири. Изд. 2-е, дополненное. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1999, Т.1. 630 с.<br /> * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2<br /> <br /> [[Санат:Сібір хандығы]]<br /> [[Санат:Сібір тарихы]]<br /> [[Санат:Түмен облысы]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%AF%D0%B2%D0%BB%D1%83-%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0 2026-05-14T17:38:22Z

<p>Unknown Alash: /* Тарихы */</p> <hr /> <div>{{Көне қалашық<br /> |Атауы = Явлу-Тура<br /> |сурет =<br /> |өлшемі = <br /> |Сурет атауы = <br /> |Мәртебесі = <br /> |Мемлекет = [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]<br /> |Қазіргі жері = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]], Ялуторовск қаласы<br /> |Қалануы = <br /> |Қалаушы = <br /> |Деректерде атала бастады = <br /> |Басқаша атаулары = <br /> |Халық саны = <br /> |Қиралды = <br /> |Қиралу себебі = <br /> |Орналасуы = <br /> |Облыс картасы = <br /> |Ортаққордағы санаты = <br /> }}<br /> '''Явлу-Тура''' ([[сыбырлар|сіб.-тат.]] ''Йаулы-тора'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Явлу-Тура'') — [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы ортағасырлық қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]], Ялуторовск қаласының шекарасында, [[Тобыл]] өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> <br /> [[File:Явлу-Тура (1632).jpg|thumb|left|Явлу-Тура қалашығының елтаңбасы (М.С. Знаменскийдің жұмысы)]]<br /> Явлу-Тура қалашығы қазіргі Ялуторовск қаласының орнында орналасқан. Қалашықтың қалдықтарын 1658 жылы тұңғыш болып түмен шаруалары Петрушка Ульянов пен Елеська Гилев бақылаған. XIX ғасырдың аяғында ескерткіш орнына В.М. Флоринский барып қайтқан.<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> <br /> * ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.<br /> * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2<br /> <br /> [[Санат:Сібір хандығы]]<br /> [[Санат:Сібір тарихы]]<br /> [[Санат:Түмен облысы]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9D%D0%B0%D1%80%D1%8B%D0%BC_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 2026-05-14T17:20:23Z

<p>Unknown Alash: /* Тарихы */</p> <hr /> <div>{{Көне қалашық<br /> |Атауы = Нарым қалашығы<br /> |сурет =<br /> |өлшемі = <br /> |Сурет атауы = <br /> |Мәртебесі = <br /> |Мемлекет = [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]<br /> |Қазіргі жері = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]<br /> |Қалануы = <br /> |Қалаушы = <br /> |Деректерде атала бастады = <br /> |Басқаша атаулары = <br /> |Халық саны = <br /> |Қиралды = <br /> |Қиралу себебі = <br /> |Орналасуы = <br /> |Облыс картасы = <br /> |Ортаққордағы санаты = <br /> }}<br /> '''Нарым қалашығы''', кейде '''Назым қалашығы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Нарымский городок, Назымский городок'') — [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы ортағасырлық қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы|Түмен облысында]] орналасқан.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> <br /> Кунгур жылнамасына сәйкес Нарым қалашығы Ертістің бойында, Цингала өзенінің жоғарғы ағысында орналасқан. С.У. Ремезов қалашықты Сібір жылнамасында Назым қалашығы ретінде атап өткен. 1740 жылы остяк бекінісінің қалдықтарын бақылаған Г.Ф. Миллер өзінің саяхат күнделігінде қалашықтың қысқаша сипаттамасын қалдырып кетті. Қазіргі уақытта Түмен облысының Ханты-Мансийск ауданындағы Цингалы ауылының оңтүстік шекарасымен өлшемі 2х1,5 км тау жұрнағы шектеседі. Дәл осы жерде 1888 жылы С.К. Патканов қалашықтың қалдықтарын тапқан.<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> <br /> * ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.<br /> * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2<br /> <br /> [[Санат:Сібір хандығы]]<br /> [[Санат:Сібір тарихы]]<br /> [[Санат:Түмен облысы]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D2%B1%D1%80%D1%81%D1%8B%D0%BD_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2026-05-14T04:11:59Z

<p>Unknown Alash: </p> <hr /> <div>{{Мемлекеттік қайраткер<br /> | түс = Қазақ ханы<br /> | Қазақша есімі = Тұрсын хан<br /> | Шынайы есімі = <br /> | Суреті =<br /> | Сурет ені = <br /> | Атауы =<br /> | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]<br /> | Ту =Flag of the Kazakh Khanate.svg <br /> | Ту2 = <br /> | Басқара бастады = 1613<br /> | Басқаруын аяқтады = 1627<br /> | Ізашары = <br /> | Ізбасары = [[Есім хан]]<br /> | Титулы_2 = <br /> | Ту_2 =<br /> | Ту2_2 = <br /> | Реті_2 = <br /> | Басқара бастады_2 = <br /> | Басқаруын аяқтады_2 = <br /> | Ізашары_2 = <br /> | Ізбасары_2 =<br /> | Титулы_3 =<br /> | Ту_3 =<br /> | Ту2_3 = <br /> | Реті_3 = <br /> | Басқара бастады_3 =<br /> | Басқаруын аяқтады_3 =<br /> | Ізашары_3 =<br /> | Ізбасары_3 =<br /> | Титулы_4 = <br /> | Ту_4 = <br /> | Ту2_4 = <br /> | Реті_4 = <br /> | Басқара бастады_4 = <br /> | Басқаруын аяқтады_4 = <br /> | Ізашары_4 = <br /> | Ізбасары_4 = <br /> | Туған күні = белгісіз <br /> | Туған жері = <br /> | Қайтыс болған күні = 1627 <br /> | Қайтыс болған жері = [[Ташкент]], [[Қазақ хандығы]]<br /> | Жерленді = <br /> | Діні = [[ислам]]<br /> | Әкесі = Жалым сұлтан<br /> | Анасы =<br /> | Жұбайы = <br /> | Балалары = Шах-Сейіт сұлтан, Мұхамедияр сұлтан, Бақы сұлтан<br /> | Партиясы = <br /> | Білімі = <br /> | Қолтаңбасы = <br /> | Сайты = <br /> | Commons = <br /> | Марапаттары =<br /> }}<br /> '''Тұрсын хан''', кейде '''Тұрсын сұлтан''' (толық есімі ''Тұрсын-Мұхаммед баһадүр хан'', орыс елшілік құжаттарында ''Турсунъ салтанъ'', туған жылы белгісіз – 1627) – [[сұлтан]], қолбасшы, 1613-1627 жылдары [[Ташкент|Ташкенттің]] билеушісі, [[қазақ хандары|қазақтың бас ханы]].<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> <br /> === Шығу тегі ===<br /> <br /> Тұрсын ханның шығу тегі жайлы бірнеше пікір қалыптасты. [[Шәкәрім Құдайбердіұлы|Шәкәрім Құдайбердіұлының]] нұсқасы келесідей: Жәдігер - Әмек - Уаныш - Дін-Мұхаммед - Баяндымахмұт - Тұрсын. Қазақстандық тарихшы [[Тұрсын Икрамұлы Сұлтанов|Т.И. Сұлтанов]] хан шежіресінің 2 нұсқасын ұсынған. Бірінші нұсқаға сәйкес Тұрсын ханның әкесі Жалым сұлтан [[Қасым хан|Қасым ханның]] ұлы, [[Жәнібек хан|Жәнібек ханның]] немересі болған. Екінші нұсқаға сәйкес Жалым сұлтан [[Шығай хан|Шығай ханның]] ұлы. Ж.М. Сәбитовтың көзқарасы бойынша Тұрсын хан [[Жәдік сұлтан|Жәдік сұлтанның]] немересі, [[Есім хан|Есім ханның]] бөлесі.<br /> <br /> === Ташкент тағын иеленуі ===<br /> <br /> 1611 жылдың көктемінде Есім, Абылай және Тұрсын хандардың біріккен күші Ташкентті қоршауға алды. Имамқұл хан әскерінің қарсы әрекеттерінен кейін екі жақ бітім-шарт жасасты. Шартқа сәйкес [[Түркістан (қала)|Түркістан]] мен Ташкенттің билеушісі болып Тұрсын ханның ұлы Шах-Сейіт, ал оның [[аталық|аталығы]] болып [[алшын]] [[Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы|Жалаңтөс]] тағайындалды. <br /> <br /> 1611 жылы Есім хан Ташкентті басып алғанымен, 1612 жылы Имамқұл хан ұлы Ескендірді Ташкент тағына отырғызды. Қала тұрғындарының көтерелісі кезінде қаза тапқан ұлы үшін кек алу мақсатында қаланы қоршауға алып, қырғынға ұшыратты. Алайда 1613 жылы қазақ сұлтандары қаланы қайта жаулап алды. Қазақ сұлтандарымен күресе отырып, Имамқұл хан Тұрсын ханды Ташкенттің билеушісі ретінде тағайындады. <br /> <br /> 1616 жылы Сауранның билеушісі Тұрсын хан сібір воеводаларымен келіссөздер жүргізген. Есім ханның қызына үйленген Имамқұл хан оны 1620 жылы Ташкент тағына отырғызуды көздеді. Осы жағдайда Тұрсын хан соғысқа дайындала бастады. Өзінің саудагерлерін қорғау мақсатында [[ойраттар|қалмақтарға]] елшілік жіберген.<br /> <br /> Тұрсын хан 1623-1624 жылдардың қысында Имамқұл ханға қарсы шықты. 160 мыңдық әскер жинаған Имамқұл ағасын Тұрсын ханға қарсы жорыққа аттандырды. Тұрсын хан жақтастарының қатарында Шахрухияны билеген [[Тәуекел хан|Тәуекел ханның]] ұлы Мұрат сұлтан болды. Имамқұл әскері туралы хабар алған ол Тұрсын ханнан көмек сұрап, қоршауға дайындала бастады. Тұрсын хан ашық далада шайқас ұйымдастырмауды ұйғарды. Имамқұл ханмен келіссөз бастап, бейбіт бітімге келді. <br /> <br /> 1624 жылы Есім хан Тұрсын ханмен бейбіт келісімге келіп, бар назарын [[жоңғарлар|жоңғарларға]] аударды. Екі ханның арасындағы қарым-қатынастың жақсарғаны сонша, Тұрсын хан Есім ханға Түркістан қаласына барып қайтқан. Бейбіт келісім-шарттың алдында 1623-1624 жылдардың қысында Тұрсын ханның одақтасы [[дербеттер|дербеттердің]] билеушісі Далай тайшы Есім ханның қол астындағы қалаларды шабуылдауды жоспарлаған. Бұған дейін Есім ханның Тұрсын хан мен жоңғарларға қарсы бағытталған [[Алтын хан|Алтын ханмен]] одағы құрылды.<br /> <br /> Екі ханның арасындағы бейбіт келісім Есім ханның [[Қашқар|Қашғарияға]] аттанып, жоңғарлармен басталған соғыс кезінде бұзылды. Жорық туралы хабар алған Тұрсын хан Есім ханды жазалау мақсатында Түркістанға шабуыл ұйымдастырып, оның отбасын тұтқынға алған. Шапқыншылық туралы білген соң Есім хан [[Сайрам|Сайрамға]] оралып, Ташкентке жорыққа аттанды. Тұрсын ханның өлімінен кейін Есім ханға Әндіжаннан [[Абылай Онданұлы|Абылай хан]] қосылды. Олардың біріккен күші Мұрат сұлтанды Шахрухиядан ығыстырды. Тұрсын ханның қол астында болған [[қатаған]] руы жаппай қырғынға ұшырады. Аман қалғандары [[шанышқылы]] руының, [[өзбектер|өзбектердің]], [[қарақалпақтар|қарақалпақтардың]], [[қырғыздар|қырғыздардың]] құрамына енді.<br /> <br /> === Ұрпақтары ===<br /> <br /> Тұрсын ханның өлімінен кейін оның ұлдары [[Орталық Азия|Орталық Азияның]] саяси өміріне белсене қатысты. Оның ұлы Мұхамедияр 1636 жылы Мұрат сұлтанға көмек көрсеткен. Басқа ұлы Бақы өзге сұлтандармен одақтасып, 1638 жылы [[Хожант|Ходженд]] және Ұра-төбені (қазіргі [[Истаравшан]]) шабуылдаған. Тұтқынға түскенімен, өлім жазасына кесілген жоқ. Тұтқыннан босатылғаннан кейін қалыптасқан жаңа саяси жағдайда [[Ұлы Моғолдар патшалығы|үнді императоры]] [[I Шаһ Жаһан|Шах-Жаһаннан]] қолдау сұраған ол ұрыстардың бірінде тұтқынға түсті. [[Балх|Балхқа]] жеткізіліп, өлім жазасына кесілген.<br /> <br /> == Тұрсын ханның соқтырған теңгелері ==<br /> <br /> === Галерея ===<br /> <br /> {|align=&quot;center&quot;<br /> |-valign=&quot;top&quot;<br /> |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (1).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.6 г, өлшемі - 26х29 мм)]]<br /> |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (3).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.94 г, өлшемі -23-26 мм)]]<br /> |[[File:Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (2).jpg|thumb|Тұрсын ханның соқтырған теңгесі (салмағы - 4.36, өлшемі - 24,5-25 мм)]]<br /> |}<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> <br /> * ''Burton A.'' The Bukharans: A Dynastic, Diplomatic, and Commercial History, 1550-1702. – Richmond. Curzon Press. 1997. – P.172.<br /> * История Казахстана в персидских источниках. Том 2. (Маджма ал-ансаб вал-ашджар). – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – С. 241.<br /> * ''Кляшторный С.Г. Султанов Т.И.'' Казахстан: летопись трех тысячелетий. – Алматы, 1992. – С.298. <br /> * Қазақ хандары. Энциклопедиялық анықтамалық жинақ / Жауапты редакторы М.М. Қожа, Х.М. Тұрсын. ― Алматы: Қазығұрт, 2015. ― 224 б. <br /> * «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы|Қазақ энциклопедиясы»]] Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том<br /> * ''Муминов А.К.'' Исторические документы Мавзолея Ходжа Ахмада Йасави / А.К. Муминов, Б.Е. Кумеков, У.А. Султонов, В.К. Шуховцов, Д.Т. Кенжетаев, А.С. Кабылова. — Астана, 2017. — 216 с. <br /> * ''Пищулина К.А.'' Присырьдарьинские города и их значение в истории казахских ханств в XV–XVII вв. / К.А. Пищулина // Казахстан в XV–XVIII веках (вопросы социально-политической истории). — Алматы, 1969. — С. 38–51. <br /> * ''Сабитов Ж.М.'' Вопросы генеалогии и хронологии правления ханов Казахского ханства 17 – первой трети XVIII века // Второй конгресс историков Казахстана: сборник научных статей. – Астана: Издательство ЕНУ, 2014, – С. 98-105<br /> * ''Султонов У.А.'' К вопросу о жалованных грамотах казахских ханов, выданных мазару Ахмада Йасави (конец XVI-XVII вв.) / У.А. Султонов // Исламская духовность, рациональность и этнокультурные традиции как факторы противодействия религиозному экстремизму: материалы Междунар. науч. конф., посвящ. праздн. Евраз. нац. ун-та им. Л.Н. Гумилева. –– Астана, 2016. — С. 90–97. <br /> <br /> {{Қазақ хандары}}<br /> <br /> [[Санат:Төрелер]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D3%98%D0%B1%D1%96%D0%BB%D0%BC%D3%99%D0%BC%D0%B1%D0%B5%D1%82_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2026-04-28T13:36:47Z

<p>Unknown Alash: /* Өмірбаяны */</p> <hr /> <div>{{Мемлекеттік қайраткер<br /> | түс = Қазақ ханы<br /> | Қазақша есімі = Әбілмәмбет хан<br /> | Шынайы есімі = <br /> | Суреті = <br /> | Сурет ені = <br /> | Атауы =<br /> | Титулы = [[Қазақ хандары|Қазақ ханы]]<br /> | Ту = Flag of the Kazakh Khanate.svg<br /> | Ту2 = <br /> | Басқара бастады = 1748<br /> | Басқаруын аяқтады = 1770 немесе 1771<br /> | Ізашары = [[Болат хан]]<br /> | Ізбасары = [[Абылай хан]]<br /> | Титулы_2 =[[Орта жүз]]дің ханы <br /> | Ту_2 =Flag of the Kazakh Khanate.svg <br /> | Ту2_2 = <br /> | Реті_2 = <br /> | Басқара бастады_2 =1739 <br /> | Басқаруын аяқтады_2 =1770 немесе 1771 <br /> | Ізашары_2 =[[Сәмеке хан]] <br /> | Ізбасары_2 =[[Абылай хан]] <br /> | Титулы_3 = <br /> | Ту_3 = <br /> | Ту2_3 = <br /> | Реті_3 = <br /> | Басқара бастады_3 = <br /> | Басқаруын аяқтады_3 = <br /> | Ізашары_3 = <br /> | Ізбасары_3 = <br /> | Титулы_4 = <br /> | Ту_4 = <br /> | Ту2_4 = <br /> | Реті_4 = <br /> | Басқара бастады_4 = <br /> | Басқаруын аяқтады_4 = <br /> | Ізашары_4 = <br /> | Ізбасары_4 = <br /> | Туған күні =XVII ғасырдың аяғы<br /> | Туған жері = <br /> | Қайтыс болған күні =1770 немесе 1771 <br /> | Қайтыс болған жері = <br /> | Жерленді =[[Түркістан (қала)|Түркістан]] <br /> | Діні =[[Ислам]] <br /> | Әкесі = [[Болат хан]]<br /> | Анасы =<br /> | Жұбайы = <br /> | Балалары =[[Әбілпейіз сұлтан]]&lt;br&gt;[[Тәуке сұлтан]]&lt;br&gt;Болат сұлтан&lt;br&gt;Әбілтек сұлтан <br /> | Партиясы = <br /> | Білімі = <br /> | Қолтаңбасы = <br /> | Сайты = <br /> | Commons = <br /> | Марапаттары =<br /> |Түсініктемелер=<br /> }}<br /> '''Әбілмәмбет хан''' (толық есімі ''Әбіл-Мұхаммед-Баһадүр-хан'', жазба деректерде ''Абдулмамет, Абулмамет, Абульмагмет, Аймамбет, Оболмамет, Abul Mamet'', XVII ғасырдың аяғы — 1770 немесе 1771, [[Түркістан (қала)|Түркістан]]) — [[сұлтан]], 1739 жылдан бастап [[Орта жүз|Орта жүздің]], ал 1748 жылдан кейін қазақтың бас ханы. Орта жүздің ханы [[Болат хан|Болаттың]] үлкен ұлы, [[Тәуке хан]]ның немересі.<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> <br /> [[Сәмеке хан]]ның тұсында Әбілмәмбет сұлтан [[арғын]] тайпасының құрамындағы [[атығай]] руын, [[қыпшақтар]]дың бір бөлігін, [[уақ]]тарды, [[керей (тайпа)|керейлерді]] билеген. 1723 жылы қазақ даласына жоңғар [[қонтайшы|қонтайшысы]] [[Сыбан Раптан|Цэван Рабданның]] үлкен ұлы Лоузан-Шононың жорығынан кейін Сырдария өңіріне, ал 1725 жылы [[Бұхара хандығы|Бұхар хандығының]] иеліктеріне бет алды. 1726-1727 жылдары [[Әбілқайыр хан (Кіші жүз)|Әбілхайыр]], Сәмеке хандардың [[қалмақтар|еділ қалмақтарына]], жайық [[казактар]]ына қарсы бағытталған жорығына қатысып, құрамы 500 сарбаздан тұратын, ал 1733 жылы [[башқұрттар|башқұрт тайпаларына]] қарсы ұйымдастырылған жорығында 1000 адамдық топты басқарған. <br /> [[File:Әбілмәмбет ханның Астрахан губернаторына хаты (1744).jpg|left|thumb|350px|Әбілмәмбет ханның Астрахан губернаторы [[Василий Никитич Татищев|В.Н.Татищевке]] хаты (1744)]]<br /> 1739 жылдың көктемінде Түркістан қаласында арғын, уақ, керей старшындарының және танымал батыр [[Нияз Барқыұлы]]ның қолдауымен хан тағына отырды. [[Абылай хан|Абылай сұлтанмен]] бірге қазақтардың солтүстік-батыс аймақтарына қоныс аударған. 1740 жылдың 28 тамызында ресей патшайымы [[Анна Иоанновна]]ға ант берген.<br /> 1740-1741 жылдары Орта жүздің қазақтары жоңғар нояндары Шара-Манджи, Септен және [[Қалдан Серен]]нің үлкен ұлы Лама-Доржидің жаңа жойқын соққыларына тап болды. Әбілмәмбет хан [[Кіші жүз]]дің аумағына көшіп, Ілек және Жайық өзендерінің аңғарларын паналаған. Орта жүз билеушілерінің ұсынған бейбіт бітім-шартына жауап ретінде қонтайшы Қалдан Серен Әбілмәмбет пен [[Барақ хан Тұрсын ұлы|Бараққа]] 1742 жылдың сәуір айында Түркістанға қайтып, Жоңғарияға аманат жіберіп, алман төлеуді талап етті. Қалыптасқан саяси жағдайға байланысты Әбілмәмбет хан талаптардың бір бөлігін орындай отырып, 1742 жылдың аяғында Түркістан аймағына қоныс аударып, ұлы [[Әбілпейіз сұлтан|Әбілпейіз сұлтанды]] Жоңғарияға аманат ретінде аттандырған.<br /> <br /> 1750-ші жылдары орын алған үзілісті ескермегенде 1743 жылдың күзінен өмірінің соңына дейін Түркістан қаласында тұрған. Қала үшін Сәмеке ханның ұлы Сейітпен 2 жыл бойы талас жүргізген. Жоңғар қонтайшысы Қалдан Сереннің көмегіне сүйенген Әбілмәмбет 1745 жылдың аяғында Түркістан қаласымен көршілес [[Сауран]], [[Сығанақ]], [[Созақ]], [[Отырар]] және т.б. кішігірім кенттердің билеушісіне айналды.<br /> <br /> XVIII ғасырдың 50-ші жылдары Әбілмәмбеттің Түркістан аймағындағы жаңа қарсыласына [[Есім Нұралыұлы|Есім хан]] (1756-1798) айналды. Әбілмәмбет хан Түркістан қаласын 1758 жылы қалдыруға мәмбүр болған. Алайда, 1762 жылдың көктемінде Абылай сұлтанның, [[Қазыбек би|Қаз дауысты Қазыбек бидің]] делдалдық көмегінің арқасында бейбіт келісімге келді. Бітім шартқа сәйкес Түркістан қаласы мен көршілес елді-мекендер 2 бөлікке бөлінген.<br /> <br /> Әбілхайыр ханның өлімінен кейін шартты түрде қазақтың бас ханына айналды. XVIII ғасырдың 60-шы жылдары оның қол астында арғын тайпасының құрамындағы рулардың үлкен тобы, [[наймандар|наймандардың]] кейбір рулары, уақ, керей, қыпшақ және 5000 отбасыдан тұратын қоңыраттар болған. Осы уақыттан бастап Түркістан қаласынан шықпастай өмір сүріп, 1770 жылдың аяғында немесе 1771 жылдың басында қайтыс болған. Кейбір деректерге сәйкес [[Қожа Ахмет Йассауи кесенесі]]нде жерленген.<br /> <br /> Әбілмәмбет ханның әйелдері мен ұрпақтары туралы нақты тарихи деректер сақталған жоқ. Оның үлкен ұлы Болат арғындардың бір бөлігі мен [[қоңырат]] тайпасын, екінші ұлы Әбілпейіз сұлтан наймандардың үлкен бірлестігін, ал үшінші ұлы Тәуке [[сіргелі]] және [[сарыүйсін|сары-үйсіндердің]] жеке топтарын басқарған.<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> <br /> * ''Андреев И.Г.'' Описание Средней орды киргиз-кайсаков / Составление, транскрипция скорописи XVIII в. и комментарии И.В. Ерофеевой. Алматы., 1998.<br /> * ''Бакунин В.М.'' Описание калмыцких народов, а особливо из них торгоутского, и поступков их ханов и владельцев. Элиста. 1995.''<br /> * ''Валиханов Ч.Ч.'' Собрание сочинений в пяти томах. Т.1.Алма-Ата, 1985.<br /> * ''Ерофеева И.В.'' Эпистолярное наследие казахской правящей элиты 1675-1821 гг. Сборник исторических документов в 2-х томах/Автор проекта, введения, биографий ханов, научных комментариев; составитель и ответственный редактор И.В.Ерофеева. Алматы: АО «АБДИ Компани», 2014. - 696 с. + вкл. 44 с. — ISBN 978-9965-832-26-0.<br /> * ''Левшин А.И.'' Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. Изд. 3-е / Сост. И.В. Ерофеева. Алматы, 2009.<br /> * ''Моисеев В.А.'' Джунгарское ханство и казахи. XVII-XVIII вв.Алма-Ата, 1991.<br /> * ''Рычков П.И.'' Топография Оренбургской губернии. Изд. 3-е. Уфа, 1999.<br /> <br /> {{Қазақ хандары}}<br /> <br /> [[Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары]]<br /> [[Санат:1771 жылы қайтыс болғандар]]<br /> [[Санат:Төрелер]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D3%99%D0%BC%D0%B5%D1%82%D2%9B%D2%B1%D0%BB 2026-04-28T13:07:04Z

<p>Unknown Alash: /* Өмірбаяны */</p> <hr /> <div>{{Мемлекеттік қайраткер<br /> | түс = Сібір кнәзі<br /> | Қазақша есімі = Мәметқұл<br /> | Шынайы есімі = <br /> | Суреті = IstSib065 1.jpg|thumb|150px|<br /> | Сурет ені = <br /> | Атауы = Мәметқұлдың казактармен шайқасы<br /> | Титулы = Сібір ханзадасы, сібір әскерінің қолбасшысы, полк воеводасы (дуан басы)<br /> | Ту = <br /> | Ту2 = <br /> | Басқара бастады = <br /> | Басқаруын аяқтады = <br /> | Ізашары = <br /> | Ізбасары = <br /> | Титулы_2 = <br /> | Ту_2 = <br /> | Ту2_2 = <br /> | Реті_2 = <br /> | Басқара бастады_2 = <br /> | Басқаруын аяқтады_2 = <br /> | Ізашары_2 = <br /> | Ізбасары_2 = <br /> | Титулы_3 = <br /> | Ту_3 = <br /> | Ту2_3 = <br /> | Реті_3 = <br /> | Басқара бастады_3 = <br /> | Басқаруын аяқтады_3 = <br /> | Ізашары_3 = <br /> | Ізбасары_3 = <br /> | Титулы_4 = <br /> | Ту_4 = <br /> | Ту2_4 = <br /> | Реті_4 = <br /> | Басқара бастады_4 = <br /> | Басқаруын аяқтады_4 = <br /> | Ізашары_4 = <br /> | Ізбасары_4 = <br /> | Туған күні = белгісіз<br /> | Туған жері = Сібір хандығы<br /> | Қайтыс болған күні = 1618<br /> | Қайтыс болған жері = Касимов<br /> | Жерленді = <br /> | Діні = ислам<br /> | Әкесі = Ата-Құл<br /> | Анасы = <br /> | Жұбайы = Алма-бике, Ай-ханыш<br /> | Балалары = <br /> | Партиясы = <br /> | Білімі = <br /> | Қолтаңбасы = <br /> | Сайты = <br /> | Commons = <br /> | Марапаттары =<br /> |Ені=300px}}<br /> '''Мәметқұл''', кейде '''Мұхаммедқұл''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Магметкул, Маметкул'', туған жылы белгісіз - 1618) — [[Сібір хандығы|түмен және сібір ханы]] [[Көшім хан|Көшімнің]] немере інісі әрі әскерінің қолбасшысы. <br /> <br /> ==Өмірбаяны==<br /> <br /> Мәметқұлдың туған уақыты мен орны белгісіз. Ресей тарихшысы В.В. Трепавловтың пікіріне сәйкес Көшім ханның тұсында [[беклербек]] қызметін атқарған. 1573 жылы Строгановтардың Кама бойында бекініс салып жатқанын естіген Көшім қамалды қирату үшін Мәметқұлды жібереді. Бұл кезде шведтермен соғысып жатқан [[Ресей]] Сібірді өзіне бірден бағындыра алмаған. Сібір үшін бірінші шайқас 1581 жылдың шілдесінде Ермак пен Мәметқұл әскерлері арасында болды. Бұл ұрыста [[Ермак]] көп шығынға ұшырады (1060 адамы ғана қалды). Мәметқұл сол жылы қазанда болған екінші шайқаста жараланып, соғыс алаңын тастап кетуге мәжбүр болды. Ермак ақыры Искарды (Көшім хандығының астанасы) алды. Мәметқұл тұтқынға алынып, Мәскеуге жіберілді. Мұнда ол Қасым хандығының билеушісі, қазақ ханзадасы Ораз-Мұхамедтің көмегімен полк воеводасы болып тағайындалды. 1590-1595 жылдары орыс-швед және [[Қырым хандығы|Қырым хандығымен]] 1598 жылғы соғыстарға қатысқан. 1618 жылы қайтыс болып, Касимов қаласындағы Старопосад зиратында жерленген.<br /> <br /> ==Әдебиет==<br /> ''<br /> *''Маслюженко Д. Н., Рябинина Е. А.'' Реставрация Шибанидов в Сибири и правление Кучум хана во второй половине XVI века // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 97—111. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.<br /> *''Матвеев А. В., Татауров С. Ф.'' Сибирское ханство Кучума царя. Некоторые вопросы государственного устройства // Средневековые тюрко-татарские государства / Отв. ред. И. К. Загидуллин. — Казань: Институт истории им. Ш. Марджани АН РТ, 2009. — С. 112—117. — 232 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-98245-048-7.<br /> *''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.<br /> *Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.<br /> <br /> [[Санат:Сібір тарихы]]<br /> [[Санат:Сібір хандығы]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B5%D0%B9%D1%82%D0%B5%D0%BA_(%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0) 2025-08-24T12:53:34Z

<p>Unknown Alash: /* Өмірбаяны */</p> <hr /> <div>{{Мемлекеттік қайраткер<br /> | түс = <br /> | Қазақша есімі = Сейтек <br /> | Шынайы есімі = <br /> | Суреті = Сражение и пражение хана Али Сибирского.jpg<br /> | Сурет ені = <br /> | Атауы = Сейтектің [[Көшім хан|Көшім ханның]] ұлы Әлимен [[Қашлық]] үшін шайқасы. Кунгур жылнамасы.<br /> | Титулы = Ескер (Сібір) жұртының билеушісі<br /> | Ту = <br /> | Ту2 = <br /> | Басқара бастады = 1585/1586<br /> | Басқаруын аяқтады = 1588<br /> | Ізашары = <br /> | Ізбасары = <br /> | Титулы_2 = <br /> | Ту_2 = <br /> | Ту2_2 = <br /> | Реті_2 = <br /> | Басқара бастады_2 = <br /> | Басқаруын аяқтады_2 = <br /> | Ізашары_2 = <br /> | Ізбасары_2 = <br /> | Титулы_3 = <br /> | Ту_3 = <br /> | Ту2_3 = <br /> | Реті_3 = <br /> | Басқара бастады_3 = <br /> | Басқаруын аяқтады_3 = <br /> | Ізашары_3 = <br /> | Ізбасары_3 = <br /> | Титулы_4 = <br /> | Ту_4 = <br /> | Ту2_4 = <br /> | Реті_4 = <br /> | Басқара бастады_4 = <br /> | Басқаруын аяқтады_4 = <br /> | Ізашары_4 = <br /> | Ізбасары_4 = <br /> | Туған күні = шамамен 1563, <br /> | Туған жері = [[Қашлық]] немесе [[Бұхара]]<br /> | Қайтыс болған күні = шамамен 1616<br /> | Қайтыс болған жері = <br /> | Жерленді = <br /> | Діні = [[ислам]]<br /> | Әкесі = [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболат]]<br /> | Анасы = <br /> | Жұбайы = <br /> | Балалары = <br /> | Партиясы = <br /> | Білімі = <br /> | Қолтаңбасы = <br /> | Сайты = <br /> | Commons = <br /> | Марапаттары =<br /> |Ені=300px}}<br /> '''Сейтек''', кейде '''Сейіт-Ахмет''' (орыс жазба деректерінде ''Сейдяк, Сейд-Ахмед, Сайд-Ахмад'', шамамен 1563 - 1616) — [[Тайбұғалықтар|Тайбұға]] әулетінен шыққан қолбасшы, 1580-ші жылдары [[Сібір хандығы|Сібір тағына]] үміткер. [[Едігер|Едігердің]] інісі [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бекболаттың]] ұлы.<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> 1563 жылы әкесінің өлімінен кейін [[Сибан (Шибан)|Шибан]] әулетінің билік басына келуіне байланысты анасы [[Бұхар хандығы|Бұхараға]] қашуға мәжбүр болған. 1585 жылы қайтыс болған [[Ермак|Ермактың]] жеке заттарын бөлісу барысында атаманның шекпенін иеленді. 1585 немесе 1586 жылы [[Қашлық|Ескер]] қаласын басып алып, қысқа мерзімге тайбұғалықтардың билігін орнатты. Алайда [[Көшім хан|Көшім ханға]], Мәскеу мемлекетіне қарсы ешқандай әскери қимылдар жүргізген жоқ. Едігер мен Бекболаттың саясатын жалғастыра отырып, өзін орыс патшасының вассалы ретінде қарастырған. Сейтек басшылық еткен қысқа уақыт ішінде [[Ресей]] үкіметімен достық қарым-қатынас орантуға тырысқан. Сейтек орыс [[казактар]]ына қарсы ұрыстарға қатысқан батыр болған. 1588 жылы «[[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасының]] ханзадасы» Ораз Мұхаммедпен бірге Тобольск острогында сібір қолбасшысы Даниил Чулковтың тұтқынына түсіп, күзетшілердің айдауымен [[Мәскеу|Мәскеуге]] жеткізіледі. Орыс патшасы [[Борис Годунов|Борис Годунов]] оны [[Сібір хандығы|Сібір хандығы]] және [[Қазақ хандығы|Қазақ Ордасы]] арасындағы қарым-қатынастарға пайдалану үшін жылы қарсы алады. Сейтекке жер үлесін бөліп беріп, «мұқтаждық көрмей тұрғылықты өмір сүруге» арналған бау-бақшасы, қора-мүлкі бар жеке қоныс береді. 1591 жылы 1590-1593 жылғы орыс-швед соғысына қатысқан. Қазіргі Ярославль облысында қайтыс болып, сонда жерленген.<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> <br /> * ''Рябинина Е. А., Маслюженко Д. Н.'' Деятельность последнего сибирского князя Сейдяка Тайбугида в 80-е г. XVI в. // Древняя Русь. Вопросы медиевистики. — 2017. — № 3. — С. 116. — ISSN 2071-9574.<br /> * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.<br /> * ''Худяков Ю. С.'' Эпизод пленения Сейдяка и Карачи в Тобольске в 1588 году в истории взаимоотношения российских властей с сибирской татарской элитой (по материалам письменных и изобразительных источников) // Вестник Новосибирского государственного университета. Серия: История. Филология. — 2014. — № 3. — С. 234—242. — ISSN 1818-7919.<br /> <br /> [[Санат:Сібір хандығы]]<br /> [[Санат:Тайбұғалықтар]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D1%82-%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B9_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2025-08-09T17:47:33Z

<p>Unknown Alash: </p> <hr /> <div>{{Мемлекеттік қайраткер<br /> | түс = монарх<br /> | Қазақша есімі = Ахмет-Керей хан<br /> | Шынайы есімі = <br /> | Суреті = <br /> | Атауы = <br /> | Сурет ені = <br /> | Елтаңба = <br /> | Елтаңба атауы = <br /> | Елтаңба ені = <br /> | Титулы = [[Сібір хандығы|Түмен ханы]]<br /> | Лақап аты = <br /> | Ту = Flag of Siberian Khanate.svg<br /> | Ту2 = <br /> | Басқара бастады = 1563-1569, 1574-1577/1578<br /> | Басқаруын аяқтады = <br /> | Басқарған кезеңі = <br /> | Ізашары = [[Едігер|Едігер]]<br /> | Ізбасары = [[Көшім хан]]<br /> | Тәж кигізу жорасы = <br /> | Биліктен бас тартуы = <br /> | Мұрагері = <br /> | Бірігіп басқарушы1 =<br /> | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = <br /> | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = <br /> | регент1 = <br /> | регент1Басқара бастады = <br /> | регент1Басқаруын аяқтады = <br /> | регент2 = <br /> | регент2Басқара бастады = <br /> | регент2Басқаруын аяқтады = <br /> | Премьер = <br /> | Вице-президент = <br /> | Президент = <br /> | Монарх = <br /> | Губернатор = <br /> | Вице-губернатор = <br /> | Титулы_2 = <br /> | Ту_2 = <br /> | Ту2_2 = <br /> | Реті_2 = <br /> | Басқара бастады_2 = <br /> | Басқаруын аяқтады_2 = <br /> | Ізашары_2 = <br /> | Ізбасары_2 = <br /> | Титулы_3 = <br /> | Ту_3 = <br /> | Ту2_3 = <br /> | Реті_3 = <br /> | Басқара бастады_3 = <br /> | Басқаруын аяқтады_3 = <br /> | Ізашары_3 = <br /> | Ізбасары_3 = <br /> | Титулы_4 = <br /> | Ту_4 = <br /> | Ту2_4 = <br /> | Реті_4 = <br /> | Басқара бастады_4 = <br /> | Басқаруын аяқтады_4 = <br /> | Ізашары_4 = <br /> | Ізбасары_4 =<br /> | Түсініктемелер = <br /> | Діні = [[Ислам|ислам]]<br /> | Азаматтығы = <br /> | Туған күні = [[XVI ғасыр]]<br /> | Туған жері = <br /> | Қайтыс болған күні = 1577 немесе 1578<br /> | Қайтыс болған жері = <br /> | Жерленді = <br /> | Династия = [[Шайбани әулеті|Шибан]]<br /> | Туған кездегі есімі = <br /> | Әкесі = Мұртаза сұлтан<br /> | Анасы = <br /> | Жұбайы = <br /> | Балалары = <br /> | Қызмет еткен жылдары = <br /> | Құрамында болды = <br /> | Әскер түрі = <br /> | Атағы = <br /> | Басқарды = <br /> | Шайқасы = <br /> | Ғылыми аясы = <br /> | Жұмыс істеген орны = <br /> | Партиясы = <br /> | Қызметі = <br /> | Мамандығы = <br /> | Білімі = <br /> | Ғылыми дәрежесі = <br /> | Марапаттары = <br /> | Қолтаңбасы = <br /> | Монограммасы = <br /> | Сайты = <br /> | Commons = <br /> }}<br /> '''Ахмет-Керей хан''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Ахметкиреи царевич'', туған жылы белгісіз - 1577 немесе 1578) - Шибан әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Сібір (Түмен) хандығының]] 1563-1569, 1574-1577/1578 жылдардағы билеушісі. [[Ибақ хан|Ибақ ханның]] немересі, [[Көшім хан|Көшім ханның]] ағасы.<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> <br /> Ахмет-Керейдің туған жылы және жастық шағы туралы жазба деректер сақталған жоқ. Орыс патшасы [[IV Иван|IV Иванның]] ноғай биі Исмаилге 1563 жылдың 22 қыркүйегінде жіберген хатына сәйкес сібір тағына Көшім емес, Мұртаза сұлтанның үлкен ұлы Ахмет-Керей отырды.<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.<br /> * Посольские книги по связям России с Ногайской Ордой. 1561-1566 гг. Публикация текста / [сост. Д. А. Мустафина ; авт.предисл. В. В. Трепавлов]. - Казань : Татар. кн. изд-во, 2018. - 231 с., илл.<br /> <br /> [[Санат:Сібір тарихы]]<br /> [[Санат:Сібір хандығы]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%91%D0%B5%D0%BA-%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D1%82_(%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0) 2025-08-09T17:45:46Z

<p>Unknown Alash: </p> <hr /> <div>{{Мемлекеттік қайраткер<br /> | түс = Сібір кінәзі<br /> | Қазақша есімі = Бек-Болат<br /> | Шынайы есімі = <br /> | Суреті = Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|<br /> | Сурет ені = <br /> | Атауы = [[Едігер]] мен Бекболат бастаған әскердің [[Көшім хан|Көшім ханмен]] шайқасы. Кунгур жылнамасы.<br /> | Титулы = Ескер (Сібір) жұртының билеушісі<br /> | Ту = <br /> | Ту2 = <br /> | Басқара бастады = 1558<br /> | Басқаруын аяқтады = 1563<br /> | Ізашары = [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым мырза]]<br /> | Ізбасары = [[Ахмет-Керей хан]]<br /> | Титулы_2 = <br /> | Ту_2 = <br /> | Ту2_2 = <br /> | Реті_2 = <br /> | Басқара бастады_2 = <br /> | Басқаруын аяқтады_2 = <br /> | Ізашары_2 = <br /> | Ізбасары_2 = <br /> | Титулы_3 = <br /> | Ту_3 = <br /> | Ту2_3 = <br /> | Реті_3 = <br /> | Басқара бастады_3 = <br /> | Басқаруын аяқтады_3 = <br /> | Ізашары_3 = <br /> | Ізбасары_3 = <br /> | Титулы_4 = <br /> | Ту_4 = <br /> | Ту2_4 = <br /> | Реті_4 = <br /> | Басқара бастады_4 = <br /> | Басқаруын аяқтады_4 = <br /> | Ізашары_4 = <br /> | Ізбасары_4 = <br /> | Туған күні =<br /> | Туған жері = <br /> | Қайтыс болған күні = 1563<br /> | Қайтыс болған жері = <br /> | Жерленді = <br /> | Діні = [[ислам]]<br /> | Әкесі = [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым мырза]]<br /> | Анасы = <br /> | Жұбайы = <br /> | Балалары = <br /> | Партиясы = <br /> | Білімі = <br /> | Қолтаңбасы = <br /> | Сайты = <br /> | Commons = <br /> | Марапаттары =<br /> |Ені=300px}}<br /> '''Бек-Болат''' ([[башқұрт тілі|башқ.]] ''Бик-Булат'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Бек-Пулад, Бек-Булат'', туған жылы белгісіз - [[1563 жыл|1563]]) - [[Тайбұғалықтар|Тайбұға]] әулетінен шыққан 1558-1563 жылдардағы [[Сібір хандығы|Ескер (Сібір) жұртының]] билеушісі. Мұхаммед (Махмет) Тайбұғаның немересі, [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым мырзаның]] ұлы, [[Едігер|Едігердің]] інісі.<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> [[Тайбұғалықтар|Тайбұға]] әулетінен тараған. [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым]] ханның ұлы, 1530 жылы өлтірілгеннен кейін ағасы [[Едігер|Едігермен]] бірге [[Сібір хандығы|Сібір хандығының]] тең билеушілері болды.<br /> <br /> Ол Шибанидтер – ағайындылар – Көшіммен Ахмад Гирайдың Қашлыққа жасаған шабуылының нәтижесінде інісімен бірге өлсе керек.<br /> <br /> Ұлы: [[Сейтек (Сібір хандығы)|Сейіт Ахмет]]<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> <br /> * Посольские книги по связям России с Ногайской Ордой. 1561-1566 гг. Публикация текста / [сост. Д. А. Мустафина ; авт.предисл. В. В. Трепавлов]. - Казань : Татар. кн. изд-во, 2018. - 231 с., илл.<br /> * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.<br /> <br /> [[Санат:Сібір тарихы]]<br /> [[Санат:Сібір хандығы]]<br /> [[Санат:Тайбұғалықтар]]<br /> [[Санат:1563 жылы қайтыс болғандар]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%95%D0%B4%D1%96%D0%B3%D0%B5%D1%80_(%D1%82%D0%B0%D0%B9%D0%B1%D2%B1%D2%93%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D2%9B_%D0%BC%D1%8B%D1%80%D0%B7%D0%B0) 2025-08-09T17:44:06Z

<p>Unknown Alash: </p> <hr /> <div>{{Мемлекеттік қайраткер<br /> | түс = Сібір кнәзі<br /> | Қазақша есімі = Едігер<br /> | Шынайы есімі = <br /> | Суреті = Көшім ханның тайбұғалықтармен шайқасы.jpg|thumb|<br /> | Сурет ені = <br /> | Атауы = Едігер мен [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бек-Болат]] бастаған әскердің [[Көшім хан|Көшім ханмен]] шайқасы. Кунгур жылнамасы.<br /> | Титулы = Ескер (Сібір) жұртының билеушісі<br /> | Ту = <br /> | Ту2 = <br /> | Басқара бастады = 1552<br /> | Басқаруын аяқтады = 1563<br /> | Ізашары = [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым мырза]]<br /> | Ізбасары = [[Ахмет-Керей хан]]<br /> | Титулы_2 = <br /> | Ту_2 = <br /> | Ту2_2 = <br /> | Реті_2 = <br /> | Басқара бастады_2 = <br /> | Басқаруын аяқтады_2 = <br /> | Ізашары_2 = <br /> | Ізбасары_2 = <br /> | Титулы_3 = <br /> | Ту_3 = <br /> | Ту2_3 = <br /> | Реті_3 = <br /> | Басқара бастады_3 = <br /> | Басқаруын аяқтады_3 = <br /> | Ізашары_3 = <br /> | Ізбасары_3 = <br /> | Титулы_4 = <br /> | Ту_4 = <br /> | Ту2_4 = <br /> | Реті_4 = <br /> | Басқара бастады_4 = <br /> | Басқаруын аяқтады_4 = <br /> | Ізашары_4 = <br /> | Ізбасары_4 = <br /> | Туған күні = <br /> | Туған жері = <br /> | Қайтыс болған күні = 1563<br /> | Қайтыс болған жері = <br /> | Жерленді = <br /> | Діні = <br /> | Әкесі = Қасым мырза<br /> | Анасы = <br /> | Жұбайы = <br /> | Балалары = <br /> | Партиясы = <br /> | Білімі = <br /> | Қолтаңбасы = <br /> | Сайты = <br /> | Commons = <br /> | Марапаттары =<br /> |Ені=300px}}<br /> '''Едігер''' (жазба деректерде ''Едигер, Етегер, Ядкар, Жадигер, Йадигар'', туған жылы белгісіз — [[1563 жыл|1563]]) — [[тайбұғалықтар|Тайбұға]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|Сібір (Ескер) жұртының]] 1552-1563 жылдардағы билеушісі. [[Мұхаммед Тайбұға|Мұхаммед (Махмет) Тайбұғаның]] немересі, [[Қасым (тайбұғалық мырза)|Қасым мырзаның]] ұлы, [[Бек-Болат (тайбұғалық мырза)|Бек-Болаттың]] ағасы. <br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> [[File:Facial_Chronicle_-_b.22,_p._129.gif|thumb|170px|left|Едігердің [[Мәскеу|Мәскеуге]] елшілік аттандыруы (1555). Бейнелі жылнамалар жинағы]]<br /> Орыс жылнамалары бойынша Едігер әкесінің өлімінен кейін інісі Бек-Болатпен бірге билік құрған. Едігер туралы алғашқы жазба деректер XVI ғасырдың ортасынан бастап кездеседі. 1555 жылдың қаңтар айында [[Қашлық|Қашлықтан]] [[Мәскеу|Мәскеуге]] елшілік аттандырған. Сібір елшілері Мәскеуге [[ноғайлар|ноғай]] елшілерімен қатар жеткен. Елшілер [[IV Иван|ІV Иванды]] [[Қазан хандығы|Қазан]] (1552) және [[Астрахан хандығы|Астраханды]] (1554) бағындыруымен құттықтап, жыл сайын төленетін алым-салықтың мөлшерін бекіткен (адам басынан 1 тиін және бұлғын терісі). Тайбұғалық мырза елшілерінің мәлімдеуінше, Сібірдегі ересек ер адамның («қара халықтың») саны 30 700 құраған. IV Иван Сібірді «қол астына алып», алым-салық жинауға келісімін берді. Шығыс дәстүрі бойынша елшілер тиін және бұлғын терілерін сыйға тартты. Патриарх (Никонов) жылнамасына сәйкес орыс патшасы Сібірге елші және [[даруғабек|даруға]] (салық жинаушы) Дмитрий Шепейцын-Куровты аттандырған. Тайбұғалықтардың [[сепаратизм|сепаратисттік әрекеттері]] Сібір жерінің [[Көшім хан|«шибан ханзадасының»]] шабуылына ұшырауына алып келді. Бұл ақпаратты Мәскеуге 1557 жылдың қарашасында қайтқан орыс елшісі жеткізген. «Шибан ханзадасының» шабуылын сылтауратып, Едігер 700 бұлғын терісін жинап үлгерген (алым-салықты Едігердің елшісі Баянда мырза апарған). IV Иван Баянда мырзаны түрмеге отырғызып, сібір билеушісіне татар мырзалары Дәулетқожа мен Сабан Резановтарды аттандырып, істі аяғына дейін жеткізуді талап етті. Едігер 1558 жылдың қыркүйегінде Мәскеуге 1169 бұлғын терісін жіберіп (1000 - алым-салық ретінде, 100 - даруғаға, 69 - тиін терісінің орнына), орыс патшасының бодандығын қабылдаған. Жаңа келісім бойынша төленетін алым-салықтың мөлшері 1000 бұлғын терісіне теңелген. Едігердің бұл қадамға баруы [[Үлкен Ноғай Ордасы|Үлкен Ноғай Ордасының]] билеушісі Исмаилдың IV Иванның қол астына өтуі түрткі болды. Едігердің орыс патшасының қол астына өтуі [[Сибан (Шибан)|Шибан]] әулеті өкілдерінің наразылығын тудырды. 1555-1563 жылдары Мәскеуде Едігердің, Мұртаза хан мен оның үлкен ұлы [[Ахмет-Керей хан|Ахмет-Керейдің]] елшілері келіссөздер жүргізген. Тайбұғалықтар Исмаил бидің, ал шибандықтар [[Шейх-Мамай (Ноғай Ордасы)|Шейх-Мамай]] ұрпақтарының қолдауына ие болған. Орыс әскерінің көмегіне үміт артқан Едігердің жоспары іске аспады. Сібір жұрты [[Ресей|Орыс патшалығынан]] алшақ орналасқан еді. 1636 жылы жарық көрген Савва Есиповтың жылнамасына сәйкес Көшім әскерінің жойқын соққысының нәтижесінде Едігер мен Бек-Болат тұтқынға түсіп, өлім жазасына кесілген. Сібір тағын Көшім иеленген. Алайда орыс патшасының ноғай биі Исмаилге жазған хатында (1563 жылдың 22 қыркүйегі) жаңа сібір билеушісі ретінде Мұртаза ханның үлкен ұлы Ахмет-Керей сұлтан аталып өтті. Едігер мен Бек-Болаттың өлімінен кейін [[Сібір хандығы|Ескер (Сібір) жұртындағы]] тайбұғалық әулеттің билігі аяқталды. [[Сейтек (Сібір хандығы)|Сейтек]] 1585 немесе 1586 жылы Ескерді басып алып, қысқа мерзімге тайбұғалықтардың билігін орнатқан. <br /> [[File: Князь Едигер посылает Собана Ризанова к Ивану IV.png|200x200px|thumb|left|Едігердің [[IV Иван|орыс патшасына]] Сабан Резанов бастаған елшілік аттандыруы (төменгі қатар). Бейнелі жылнамалар жинағы.]]<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> <br /> * ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.<br /> * Полное собрание русских летописей. Т.13. Первая половина. Летописный сборник, именуемый Патриаршею или Никоновской летописью. СПб.: Типография Н.Ю.Скороходова, 1904. 303 с.<br /> * Посольские книги по связям России с Ногайской Ордой. 1551-1561 гг. Публикация текста / Сост. Д.А.Мустафина, В.В.Трепавлов. Казань: Татарское книжное издательство, 2006. 391 с.<br /> * Посольские книги по связям России с Ногайской Ордой. 1561-1566 гг. Публикация текста / [сост. Д. А. Мустафина ; авт.предисл. В. В. Трепавлов]. - Казань : Татар. кн. изд-во, 2018. - 231 с., илл.<br /> * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.<br /> <br /> [[Санат:Сібір тарихы]]<br /> [[Санат:Сібір хандығы]]<br /> [[Санат:Тайбұғалықтар]]<br /> [[Санат:1563 жылы қайтыс болғандар]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A7%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%88_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 2025-02-12T10:47:18Z

<p>Unknown Alash: Unknown Alash (талқылауы) істеген нөмір 3431661 нұсқасын жоққа шығарды</p> <hr /> <div>{{Көне қалашық<br /> |Атауы = Чуваш (Мәметқұл) қалашығы<br /> |сурет =<br /> |өлшемі = <br /> |Сурет атауы = <br /> |Мәртебесі = <br /> |Мемлекет = [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]<br /> |Қазіргі жері = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]<br /> |Қалануы = <br /> |Қалаушы = <br /> |Деректерде атала бастады = <br /> |Басқаша атаулары = Чувашский город, городок Махмет-Кула<br /> |Халық саны = <br /> |Қиралды = <br /> |Қиралу себебі = <br /> |Орналасуы = <br /> |Облыс картасы = <br /> |Ортаққордағы санаты = <br /> }}<br /> '''Чуваш қалашығы''', кейде '''Мәметқұл қалашығы''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Чувашский город, городок Махмет-Кула'') — [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Тобольск қаласының ([[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]) шығыс шекарасында орналасқан.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> <br /> [[File:Чуваш қалашығы.jpg|thumb|left|Чуваш мүйісі (М.С. Знаменскийдің жұмысы)]]<br /> XIX ғасырдың 20-шы жылдары Чуваш [[мүйіс|мүйісіндегі]] археологиялық ескерткіштердің сұлбасы дайындалды. Сұлбаға екі ормен қоршалған қалашық және жардың бойында орналасқан Потчеваш қорымының [[қорған|қорғандары]] түскен. «Мәметқұлдың қалашығы» ретінде М.С. Знаменскийдің картасында бейнеленген. Ескерткіштің түпнұсқасы М.С. Знаменскийде сақталғанымен, бүгінге дейін оның дайындаған көшірмесі ғана жетті. 1878 жылы Тобольск қаласының вице-губернаторы А.И. Дмитриев-Мамоновтың бұйрығымен Чуваш мүйісінде орналасқан қорғандарда қазба жұмыстары жүргізілген. Барлығы екі немесе үш қораған қазылған. XIX ғасырдың 70-ші жылдардың аяғында археологиялық ескерткіштерді зерттеу жұмыстарын тобыл өлкетанушысы М.С. Знаменский бастады. Тобольск қаласының мұражайында оның қазба жұмыстары кезінде жүргізілген күнделігі сақтаулы. Қазба жұмыстары 1878 жылы басталып, 1879 жылы жалғастырылды. Зерттеу жұмыстарының барысында 49 металл бұйым мен 79 жебенің ұштары табылды. Чуваш мүйісінен табылған бұйымдардың жинағы Томбы университетінің мұражайының қалыптасуына негіз болды. 1891 жылы Знаменскийдің «Чувашский мыс» еңбегі жарық көрді. XIX ғасырдың аяғында ескерткіштің аумағын В.М. Флоринский зерттеген.<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> <br /> * ''Адамов А.А.'' Послесловие публикации статьи М.С. Знаменского «Укрепление Махмет-Кула на Чувашском мысу» // Сибирская столица. Историко-краеведческий иллюстрированный альманах. Тобольск, 2000. №1. С. 30–32.<br /> * ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.<br /> * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2<br /> <br /> [[Санат:Сібір хандығы]]<br /> [[Санат:Сібір тарихы]]<br /> [[Санат:Түмен облысы]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D2%AF%D0%B7%D0%B3%D0%B5-%D0%A2%D1%83%D1%80%D0%B0 2025-02-12T06:35:14Z

<p>Unknown Alash: /* Тарихы */</p> <hr /> <div>{{Көне қалашық<br /> |Атауы = Сүзге-Тура<br /> |сурет =<br /> |өлшемі = <br /> |Сурет атауы = <br /> |Мәртебесі = <br /> |Мемлекет = [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]<br /> |Қазіргі жері = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]<br /> |Қалануы = <br /> |Қалаушы = <br /> |Деректерде атала бастады = <br /> |Басқаша атаулары = Сузгун, Сузгун-Тура, Сузга-Тура<br /> |Халық саны = <br /> |Қиралды = <br /> |Қиралу себебі = <br /> |Орналасуы = <br /> |Облыс картасы = <br /> |Ортаққордағы санаты = <br /> }}<br /> '''Сүзге-Тура''' ([[орыс тілі|орыс.]] ''Сузга-Тура, Сузгун, Сузгун-Тура'') — [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. [[Ертіс|Ертіс өзенінің]] оң жақ жағалауында, Тобольск қаласының ([[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]) солтүстік шекарасынан 5 шақырым жерде орналасқан. <br /> <br /> == Тарихы ==<br /> [[File:Сүзге-Тура.jpg|left|thumb|Сүзге-Тура (М.С. Знаменский)]]<br /> Қалашық атауы [[Көшім хан|Көшім ханның]] сүйікті әйелі [[Сүзге ханым|Сүзге ханыммен]] байланысты. Ел аузында сақталған аңыздарға қарағанда, түмен және сібір ханы сұлу әйеліне [[Ертіс|Ертістің]] бойынан терең жырамен қорғалған [[бекініс]] салдыртқан. Қалашық «Жалаңаш тау» (орыс. ''Лысая гора'') төбесінің жоғарғы алаңын алып жатты. Бұл төбе, шамамен, 70 метр биіктіктегі өте биік беткейлері бар үлкен тасты қалдық. Оның шыңында екі қорғаныс сызығы бар қалашық орналасқан. Тұрғын үйлердің басым бөлігі жертөлелер болған. Сүзге-Тура қалашығын картограф, архитектор және тарихшы [[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезов]] өз жылнамасында атап өтті. Сібір жылнамаларындағы ақпаратқа сәйкес [[казактар|казак]] отряды қалашықты қоршауға алып, жаулап алды. 1882 жылы қалашықта өлкетанушы К.М. Голодников қазба жұмыстарын жүргізді. 1890 жылы И.Я. Словцов былай деп жазды: «Тобольск қаласынан 8 шақырым жерде, Алемасово ауылының жанында биік төбеде Сузгун қалашығы орналасқан». Сүзге-Тура М.С. Знаменскийдің картасында да (№ 1) бейнеленген. 1917 жылдың тамызында «Жалаңаш тауға» өз отбасымен император [[II Николай]] барып қайтқан. 1928 жылы Тобольск қаласындағы мұражайдың қызметшісі М.П. Колотилов тапқан бұйымдарды мұражайға табыс етті. 1948 жылы қалашық орнын В.Н. Чернецов зерттеген. Ол табылған бұйымдар мен заттарды XIII-XIV ғасырларға жатқызған. Қазба жұмыстары кезінде табылған заттардың бір бөлігі угор, қалған бөлігі түркі тайпаларының күнделікті тұрмысында пайдаланған. 1962 жылы мектеп оқушылары қалашыққа жақын жерден ондаған қола құймалар тапқан. 31 диск Тобольск қаласының мұражай-қорығына тапсырылды. Қола дисктердің диаметрі 11,5-13 мм, қалыңдығы 0,8-22 мм. Сүзге-Тура 1960-шы жылдардың аяғында Ертіс өзені арқылы өтетін теміржол көпірінің құрылысы кезінде толықтай жойылды.<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> * ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.<br /> * ''Словцов И.Я.'' Материалы о распределении курганов и городищ в Тобольской губернии. Томск: Типолитография В. В. Михайлова, П. И. Макушина, 1890. 22 с.<br /> * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д.Н. Маслюженко, А.Г. Ситдикова, Р.Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2<br /> <br /> [[Санат:Сібір хандығы]]<br /> [[Санат:Сібір тарихы]]<br /> [[Санат:Түмен облысы]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A1%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%80_%D2%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%8B%D2%93%D1%8B 2025-01-17T17:35:55Z

<p>Unknown Alash: /* Тарихы */</p> <hr /> <div>{{Көне қалашық<br /> |Атауы = Самар қалашығы<br /> |сурет =<br /> |өлшемі = <br /> |Сурет атауы = <br /> |Мәртебесі = <br /> |Мемлекет = [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығы]]<br /> |Қазіргі жері = [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]]<br /> |Қалануы = <br /> |Қалаушы = <br /> |Деректерде атала бастады = <br /> |Басқаша атаулары = Тунг-пох-вош, Самар-вош, городок Самар<br /> |Халық саны = <br /> |Қиралды = <br /> |Қиралу себебі = <br /> |Орналасуы = <br /> |Облыс картасы = <br /> |Ортаққордағы санаты = <br /> }}<br /> '''Самар қалашығы''' ([[ханты тілі|хант.]] ''Тунг-пох-вош, Самар-вош'', [[орыс тілі|орыс.]] ''городок Самар'') — [[Сібір хандығы|Түмен (Сібір) хандығының]] құрамындағы [[ортағасыр|ортағасырлық]] қала. Қазіргі [[Ресей Федерациясы]], [[Түмен облысы]], Ханты-Мансийск қаласының аумағында орналасқан.<br /> <br /> == Тарихы ==<br /> <br /> [[File:Остяктардың Ермак отрядымен Самар қалашығының түбіндегі шайқасы.jpg|thumb|left|[[Ханттар|Остяктардың]] [[Ермак (казак атаманы)|Ермак]] отрядымен Самар қалашығының түбіндегі шайқасы (Кунгур жылнамасы)]]<br /> Қалашықтың атауы [[ханттар|остяк]] бегі Самармен байланысты. [[Семен Ульянович Ремезов|С.У. Ремезовтың]] жылманасындағы ақпаратқа сәйкес [[казактар|казак]] атаманы [[Ермак (казак атаманы)|Ермактың]] отряды Самар қалашығын 1582 жылдың мамыр айында жаулап алды. Тиімді орналасуына байланысты орыс патшасының бұйрығымен 1637 жылы пошта станциясы пайда болды. Жаңа пошта станциясы болашақ Самарово ауылының құрылуына алып келді. Қалашыққа 1740 жылы барып қайтқан [[Миллер Герард Фридрих|Г.Ф. Миллер]] оның орналасуы туралы қысқаша сипаттама қалдырған. Оның мәліметтері бойынша қалашық остяк бегі Самардың ордасы қызметін атқарды. Миллер аталған остяк [[бекініс|бекінісінің]] қалдықтарын бақылаған. Бекініс, шамамен, 65-85 м биіктікте орналасқан. Таудың шыңына жету біршама қиындық тудыратын. Таудың шыңында өлшемі 21 м-ден аспайтын кішігірім алаңша шабуылдар кезінде тек жергілікті ақсүйектерге ғана қауіпсіздік қамтамасыз ететін. Остяктар бұл жерді «Samar wasch» деп атайды. 1888 жылы қалашыққа С.К. Патканов барып қайтты. Археологиялық ескерткіштің қалдықтары Ханты-Мансийск қаласының аумағындағы «Самаровский Чугас» табиғи паркінің солтүстік-шығыс шекарасында орналасқан.<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> <br /> * ''Матвеев А.В., Татауров С.Ф.'' Сибирское ханство: военно-политические аспекты истории. Казань: Фэн АН РТ, 2012. 260 с.<br /> * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2<br /> <br /> [[Санат:Сібір хандығы]]<br /> [[Санат:Сібір тарихы]]<br /> [[Санат:Түмен облысы]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%9C%D0%B0%D0%BC%D1%8B%D2%9B_%D1%85%D0%B0%D0%BD 2025-01-13T07:27:42Z

<p>Unknown Alash: </p> <hr /> <div>{{Мемлекеттік қайраткер<br /> | түс = монарх<br /> | Қазақша есімі = Мамық хан<br /> | Шынайы есімі = <br /> | Суреті = Хан_Мамук_идёт_ратью_на_Казань.png<br /> | Атауы = Мамық хан бастаған әскердің [[Қазан (қала)|Қазан]] қаласын шабуылдауы. Бейнелі жылнамалар жинағы.<br /> | Сурет ені = <br /> | Елтаңба = <br /> | Елтаңба атауы = <br /> | Елтаңба ені = <br /> | Титулы = [[Сібір хандығы|Түмен ханы]]<br /> | Лақап аты = <br /> | Ту = Flag of Siberian Khanate.svg<br /> | Ту2 = <br /> | Басқара бастады = [[1495 жыл|1495]]<br /> | Басқаруын аяқтады = [[1496 жыл|1496]]<br /> | Басқарған кезеңі = <br /> | Ізашары = [[Ибақ хан]]<br /> | Ізбасары = [[Ағалақ хан]]<br /> | Тәж кигізу жорасы = <br /> | Биліктен бас тартуы = <br /> | Мұрагері = <br /> | Бірігіп басқарушы1 =<br /> | Бірігіп басқарушы1Басқара бастады = <br /> | Бірігіп басқарушы1Басқаруын аяқтады = <br /> | регент1 = <br /> | регент1Басқара бастады = <br /> | регент1Басқаруын аяқтады = <br /> | регент2 = <br /> | регент2Басқара бастады = <br /> | регент2Басқаруын аяқтады = <br /> | Премьер = <br /> | Вице-президент = <br /> | Президент = <br /> | Монарх = <br /> | Губернатор = <br /> | Вице-губернатор = <br /> | Титулы_2 = [[Қазан хандығы|Қазан ханы]]<br /> | Ту_2 = Flag of Tartary.svg<br /> | Ту2_2 = <br /> | Реті_2 = <br /> | Басқара бастады_2 = [[1496 жыл|1496]]<br /> | Басқаруын аяқтады_2 = [[1497 жыл|1497]]<br /> | Ізашары_2 = [[Мұхамметәмин хан]]<br /> | Ізбасары_2 = [[Ғабделлатиф хан]]<br /> | Титулы_3 = <br /> | Ту_3 = <br /> | Ту2_3 = <br /> | Реті_3 = <br /> | Басқара бастады_3 = <br /> | Басқаруын аяқтады_3 = <br /> | Ізашары_3 = <br /> | Ізбасары_3 = <br /> | Титулы_4 = <br /> | Ту_4 = <br /> | Ту2_4 = <br /> | Реті_4 = <br /> | Басқара бастады_4 = <br /> | Басқаруын аяқтады_4 = <br /> | Ізашары_4 = <br /> | Ізбасары_4 =<br /> | Түсініктемелер = <br /> | Діні = [[ислам]]<br /> | Азаматтығы = <br /> | Туған күні = [[XV ғасыр]]<br /> | Туған жері = <br /> | Қайтыс болған күні = 1497 немесе 1499<br /> | Қайтыс болған жері = <br /> | Жерленді = <br /> | Династия = [[Шайбани әулеті|Шибан]]<br /> | Туған кездегі есімі = <br /> | Әкесі = Махмұтек хан<br /> | Анасы = <br /> | Жұбайы = <br /> | Балалары = <br /> | Қызмет еткен жылдары = <br /> | Құрамында болды = <br /> | Әскер түрі = <br /> | Атағы = <br /> | Басқарды = <br /> | Шайқасы = <br /> | Ғылыми аясы = <br /> | Жұмыс істеген орны = <br /> | Партиясы = <br /> | Қызметі = <br /> | Мамандығы = <br /> | Білімі = <br /> | Ғылыми дәрежесі = <br /> | Марапаттары = <br /> | Қолтаңбасы = <br /> | Монограммасы = <br /> | Сайты = <br /> | Commons = <br /> }}<br /> '''Мамық хан''' ([[сыбырлар|сіб.тат.]] ''Мамык хан'', [[татар тілі|тат.]] ''Мамык хан'', [[орыс тілі|орыс.]] ''Мамук Шибанский'', ''Мамук царь'', туған жылы белгісіз - [[1497 жыл|1497]] немесе [[1499 жыл|1499]]) — [[Сибан (Шибан)|Шибан]] әулетінен шыққан [[Сібір хандығы|түмен ханы]] (1495—1496), [[Қазан хандығы|қазан ханы]] (1496—1497). [[Ибақ Хан|Ибақ ханның]] інісі, [[Қажы Мұхаммед хан]]ның немересі.<br /> <br /> == Өмірбаяны ==<br /> <br /> Болашақ хан туралы алғашқы жазба деректер 1481 жылға сәйкес келеді. [[Қырым хандығы|Қырым ханы]] [[I Меңлі Герей|Меңлі-Керейдің]] поляк королі Казимирге хатында [[ханзада|«ханзада»]] лауазымында аталып өтті. 1481 жылдың қаңтарында [[Ұлы Орда]]ның билеушісі [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахмет ханға]] қарсы ұйымдастырылған жорыққа қатысқан. 1490-шы жылдардағы орыс елшілік құжаттарында Мамықтың есімі Ибақ ханмен қатар кездеседі. Разряд кітабында [[Ноғай ордасы|«ноғай»]], ал Типограф жылнамасында [[Сібір хандығы|«Шибан Ордасының»]] ханы ретінде белгілі. Сұлтанның әскери операцияларда жиі аталып өтуі тәжірибе молдығының әрі қолбасшы статусының дәлелі болуы мүмкін. В.В. Трепавловтың пікірі бойынша Мамық Ибақ ханның тұсында [[беклербек]] қызметін атқарған. <br /> [[File:Хан Мамук на Казанском престоле.png|thumb|left|170px|Қазан тағындағы Мамық хан. Бейнелі жылнамалар жинағы.]]<br /> 1492 және 1493 жылдары [[Ахмет (Ұлы Орда ханы)|Ахмет ханның]] ұлдары Шейх-Ахмет пен Сейіт-Махмұтқа қарсы ұйымдастырылған біріккен ноғай-түмен одағының жорықтарына қатысқан. Алайда ноғай билеушілерінің [[Астрахан хандығы|Қажы-Тархан]] тағына ағайынды Ибақ пен Мамықты отырғызу жоспары іске аспады. Ибақ хан 1493 немесе 1495 жылы қайтыс болғаннан кейін түмен тағына отырды. Мамықтың билік басына келуі туралы нақты деректер жоқ. Көршілес [[Қазан хандығы]]нда саяси дағдарыс кезінде «шығыс бағытты» ұстанатын бір топ бектер ([[Келахмет (Қазан хандығы)|Келахмет]], [[Орақ (Қазан хандығы)|Орақ]], Садыр, Ағыш) [[Шыңғы-Тұра|Түменді]] паналаған. Ноғай биі [[Жамқұршы би|Жаңбыршының (Жамқұршы)]] және қазан бектерінің қолдауына ие болған Мамық [[Қазан (қала)|Қазанды]] жаулап алуға дайындала бастайды. Мамық ханның әскери қимылдары Никонов, Типограф және Иосафов жылнамаларында жан-жақты баяндалған. Бұл дерек көздерінде жорықтың екі кезеңі сипатталған. 1496 жылдың мамыр айында ұйымдастырылғаны сәтсіздікпен, ал сол жылдың қыркүйек айындағысы жеңіспен аяқталды. Никонов жылнамасына сәйкес 1496 жылдың мамыр айында қазан ханы [[Мұхамметәмин хан|Мұхамметәминге]] С.И.Ряполовский бастаған көмек жөнелтілді. Біріккен ноғай-түмен жасақтары шабуылын тоқтатты. Ряполовскийдің кері қайтқаны туралы хабар алған Мамық қаланы басып алды. Алайда жаңа хан мемлекетті тиімді басқаруды игеруге ұмтылған жоқ, бірақ террор әдісімен әрекет етуді шешті. Бұл оны қаланың көптеген саяси және экономикалық топтарына қарсы қойды. Қазан мырзаларына қоса қырым ханы Меңлі-Керей де Мамыққа наразылық білдіре бастады. Оның [[III Иван Васильевич|мәскеулік ұлы кінәзге]] 1497 жылғы хатында қазан ханы дұшпан ретінде көрсетілген. 1497 жылғы [[ұдмұрттар|нократ]] жеріне қарсы сәтсіз жорығы кезінде қазан әскерінің бір бөлігі ханды тастап кетті, ал Қазандағы жергілікті бектер қала қақпаларын жауып, жаңадан сайланған ханды ішке кіргізбей қойды. Бірнеше аптадан кейін Мамық «қазан бектерінің бегі» Орақпен бірге Түмен хандығына қайтуға мәжбүр болды. Кейбір деректер бойынша 1497 немесе 1499 жылы қайтыс болған.<br /> <br /> == Әдебиет ==<br /> <br /> * Иосафовская летопись / под ред. А. А. Зимина. - М. : Издательство Академии наук СССР, 1957. - 243 с.<br /> * ''Парунин А.В.'' Политическая история Тюменского ханства в 1430-1508 гг.: монография / А. В. Парунин. - Челябинск : Фонд содействия сохранению культурного наследия «Общественный фонд &quot;Южный Урал&quot;», 2023. - 247 с. <br /> * ПСРЛ. Т. 12. Летописный сборник, именуемый Патриаршей, или Никоновской летописью / Издание археографической комиссии. СПб. : Тип. И. Н. Скороходова, 1901. - 266с.<br /> * ПСРЛ. Т. 24. Типографская летопись / под ред. А. А. Шахматова. - Пг. : 2-я Гос. тип., 1921. - 275 с.<br /> * Разрядная книга 1475-1605 гг. - Т. І. - Ч. І. / под ред. В. И. Буганова - М. : Гос. изд-во географической литературы, 1957. 270 с. + ил. <br /> * ''Трепавлов В.В.'' Тайбуга. «На Мангытском юрте третий государь» / В. В. Трепавлов // Tatarica. - 1997/1998. - № 1. С. 96-107<br /> * Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.<br /> * ''Файзрахманов Г.Л.'' История татар Западной Сибири: с древнейших времен до начала ХХ века / Г. Л. Файзрахманов. - Казань : Татар. кн. изд-во, 2007 - 431 с.<br /> <br /> [[Санат:Сібір хандығы]]<br /> [[Санат:Қазан хандары]]<br /> [[Санат:Шайбани әулеті]]<br /> [[Санат:Сібір хандығының билеушілері]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%94%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D1%80_%D1%81%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD 2024-06-14T19:01:45Z

<p>Unknown Alash: Unknown Alash Дайыр бетін Дайыр сұлтан бетіне жылжытты</p> <hr /> <div>'''Дайыр'''(т.ж.б. – 1786) – [[Орта жүз]] [[сұлтан]]ы, [[Барақ хан]]ның үшінші ұлы. 18 ғ-дың 70-жылдарының ортасында Орта жүздегі [[найман]]ның төртуыл, арғынның қаракерей, [[қоңырат]]тың кейбір [[ру]]ларының старшындары Д-ды [[хан]] етіп сайлаған.<br /> <br /> {{Суретсіз мақала}}<br /> [[Санат:Қазақ хандары]]</div>

Unknown Alash https://kk.encyclopedia.kz/index.php/%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D2%9B%D1%8B%D0%BB%D0%B0%D1%83:%D0%A1%D2%B1%D0%BB%D1%82%D0%B0%D0%BD_%D0%90%D1%85%D0%BC%D0%B5%D0%B4_%D1%85%D0%B0%D0%BD_(%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%88%D0%B0_%D1%85%D0%B0%D0%BD) 2024-04-19T17:31:50Z

<p>Unknown Alash: Unknown Alash Талқылау:Сұлтан Ахмед хан, Алаша хан бетін Талқылау:Сұлтан Ахмед хан (Алаша хан) бетіне жылжытты</p> <hr /> <div>{{Қазақстан жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}<br /> {{Абай Құнанбайұлы жобасының мақаласы|деңгейі=|маңыздылығы=}}</div>

Unknown Alash