Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Әйел дирижёрлер (тізім)

2026-06-20T12:23:12Z

Tuttiorchestra687:

{{cleanup}}
[[Сурет:Aeolian Ladies' Orchestra.jpg|нобай|Розабель Уотсон басқаратын Эолиялық әйелдер оркестрі,1912 жыл]]
'''Әйел дирижёрлер''' — музыка тарихындағы ұзақ уақыт бойы ер адамдар басым болған кәсіби саланың өкілдері. Дирижёрлік өнердің алғашқы белгілері орта ғасырлардағы шіркеулік хор жетекшілері мен регенттердің қызметінен байқалады. Кейбір әйел музыканттар діни хорларды басқарумен, орындаушыларды оқытумен, музыкалық интерпретациямен және ансамбль үйлесімділігін қамтамасыз етумен айналысты. Кейінгі ғасырларда әйел дирижёрлер опералық, симфониялық, камералық, хор, әскери, үрмелі, эстрадалық және халық аспаптары оркестрлерінде қызмет атқарды. Тарихтың әртүрлі кезеңдерінде көптеген әйел дирижёрлер кәсіби шектеулерге, қоғамдық сынға және оркестрлердегі гендерлік теңсіздікке тап болды. Соған қарамастан, олар халықаралық музыка мәдениетінің дамуына елеулі үлес қосты. Олардың қатарында Қазақстандағы кәсіби әйел дирижёрлер буынының көрнекті өкілі Раиса Садықова, америкалық дирижёр Марин Олсоп, ресейлік дирижёр Вероника Дударова және қазіргі буынның халықаралық деңгейде танылған дирижёрлердің ішінде Элим Чан, Йоана Мальвиц, Алондра де ла Парра бар. Тізімге [[Еуропа]], [[Солтүстік Америка|Солтүстік]] және [[Оңтүстік Америка]], [[Азия]] және [[Таяу Шығыс]] елдерінің дирижёрлері енгізілген. Мұнда [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Ұлыбритания]], [[Германия]], [[Франция]], [[Италия]], [[Ресей]], [[Қазақстан]], [[Қытай]], [[Жапония]], [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]], [[Аустралия]], [[Түркия]], [[Украина]] және басқа да мемлекеттердің өкілдерімен қатар [[Ауғанстан]], [[Үндістан]], [[Палестина]], [[Иран]], [[Мысыр]], [[Оңтүстік Африка Республикасы]], [[Колумбия]] және өзге де елдерден шыққан дирижёрлер туралы мәліметтер қамтылған. Бұл тізімдегі тұлғалар есімдерінің ресми жазылуына сәйкес алфавиттік тәртіп бойынша орналастырылған және әртүрлі дәуірлерде қызмет атқарған әйел дирижёрлер туралы қысқаша мәліметтерді қамтиды. 2026 жылғы маусым айындағы мәлімет бойынша мақалада 250 әйел дирижёр қамтылған және тізім жаңа деректерге байланысты тұрақты түрде толықтырылып отырады.

'''А'''

* '''Антония Луиза Брико''' (1902–1989; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – нидерландт текті америкалық [[Дирижер|дирижёр]]. Немістің дирижëрлік мектебінің өкілі әрі философия ғылымының докторы [[Карл Мук|Карл Муктың]] дирижëрлік сыныбының бірегей шәкірті. Оның кәсіби дирижëр ретінде халықаралық танылуы 1930 жылы Берлин филармониялық оркестрімен [[Антонин Дворжак|А. Дворжактың]] №9 ми минор «Жаңа әлемнен» симфониясын дирижëрлегеннен кейін басталды. 1934 жылы [[Нью-Йорк|Нью-Йоркте]] әйел музыканттардан құралған симфониялық оркестр ұйымдастырып, оның концерттерінің біріне АҚШ-тың бірінші ханымы [[Элеонора Рузвельт]] қатысып, дирижëрдің шығармашылығына қолдау білдірген.<ref name=":0">{{Cite web|title=Antonia Brico <nowiki>|</nowiki> American Female Conductor & Musician <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Antonia-Brico|accessdate=01.05.2026}}</ref>
* '''Алевтина Николаевна Иоффе''' (1978; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2025 жылдан бастап [[Швейцария|Швейцариядағы]] Берн опералық театрының бас дирижëрі және «Staatskapelle Weimar» неміс оркестрінің шақырылған бас дирижëрі. 2011–2023 жылдары Н.И. Сац атындағы балалар музыкалық театрының бас дирижëрі лауазымын атқарған. 2018 жылы «Deutsche Oper Berlin» неміс опералық театрында [[Пётр Ильич Чайковский|Пëтр Ильич Чайковскийдің]] «<nowiki/>[[Аққу көлі]]<nowiki/>» балетімен дебют өткізді.<ref name=":1">{{Cite web|title=Алевтина Иоффе - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/47585/|accessdate=02.05.2026}}</ref>
* '''[[Ану Тали]]''' (1972; [[Эстония]]) – эстондық дирижëр. 1997 жылы Кадри Тали егізімен бірге Солтүстік симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы және бас дирижëрі. 2003 жылы оның «Swan Flight» атты дебюттік альбомы Вельо Тормис шығармалары негізінде ECHO Klassik неміс сыйлығында «Young Artist of the Year» аталымын жеңіп алды. 2013–2019 жылдар аралығында АҚШ-тағы «Sarasota Orchestra» симфониялық оркестрінің музыкалық директоры қызметін атқарды.<ref>{{Cite web|title=Anu Tali - Dallas Symphony Orchestra|url=https://www.dallassymphony.org/people/anu-tali/|accessdate=26.04.2026}}</ref>
* '''Алондра де ла Парра''' (1980; [[Мексика]]) – мексикалық дирижëр және Мексиканың ресми елшісі. 2004 жылы Philarmonic Orchestra of the Americas (POA) оркестрінің негізін қалаушысы. Оркестрдің «Mi Alma Mexicana» атты альбомы Billboard Classical Charts рейтингінің алғашқы ондығына кіріп, небәрі екі ай ішінде күйтабақ Мексикада платиналы мәртебе алған алғашқы классикалық музыкалық альбомдардың бірі болды. 2024 жылдан бастап Испанияда Orquestra y Coro de la Comunidad de Madrid (ORCAM) оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі лауазымын атқарады.<ref>{{Cite web|title=Alondra de la Parra - Mexican Conductor|url=https://alondradelaparra.com/en/|accessdate=26.04.2026}}</ref>
* '''Анастасия Вельт''' (1995; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. Липецк қаласының мемлекеттік филармониясының симфониялық оркестрінде екінші дирижëр қызметін атқарады. Мәскеуде «Жаңа Опера» театры, «Musica Viva» мәскеулік камералық оркестрі, Жаңасібірдің опера және балет театры, «Симфония плюс» камералық оркестрі, Соллертинский атындағы симфониялық оркестрі сынды ұжымдарда дирижëрлік еткен. 2022 жылы Луганск мемлекеттік симфониялық оркестрімен Д. Шостаковичтің «Фашизм мен соғыс құрбандарын еске алу» симфониясын орындап, концерт көрермендер тарапынан эмоционалды қабылданып, филармония тарихындағы есте қалған концерттердің бірі ретінде аталды. <ref>{{Cite web|title=МУЗЫКА ВЕЛИКОЙ ПОБЕДЫ <nowiki>|</nowiki> Липецкая государственная филармония (Унион) Анастасия Вельт|url=https://unionzal.ru/node/952|accessdate=26.04.2026}}</ref>
* '''Анна Скрылëва''' (1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]], [[Германия]]) – Орыс текті неміс дирижëр. 2019–2025 жылдар аралығында Магдебург театрының бас музыкалық директоры қызметін атқарып, опера және балет қойылымдарына жетекшілік етті. 2024 жылы Юджин Энгельдің «Grete Minde» атты ұмыт қалған операсын қайта жаңғыртып, Магдебург филармониялық оркестрімен жазылған жоба үшін «Opus Klassik Award» немістің классикалық сыйлығына ие болды. Әлемнің жетекші симфониялық оркестрлерімен: Deutsches Symphonie-Orchester Berlin, Gewandhausorchester Leipzig, Copenhagen Phil, Royal Swedish Opera, Dallas Opera, La Scala, Sydney Opera House деген музыкалық ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Anna Skryleva - Conductor/Composer - Home|url=https://www.annaskryleva.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref>
* '''Анна Семëновна Закирова-Гулишамбарова''' (1976; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Татарстан]]) – ресейлік дирижëр. Дирижëр, ҚазКСР-інің, ТатарАКСР-інің және РФ-ның халық әртісі [[Фуат Шәкірұлы Мансұров|Фуат Шәкірұлы Мансұровтың]] шәкірті болған. 2021 жылы музыка өнерінің дамуына қосқан елеулі үлесі үшін «Татарстан Республикасының Халық әртісі» атағына ие болды. Композитор [[София Губайдулина|София Губайдулинаның]] заманауи музыка орталығының камералық оркестрінде бас дирижëр және көркемдік жетекші қызметтерін атқарған. 2023 жылдан бастап «Жаңа Музыка» атты Жастар симфониялық оркестрдің дирижëрі және көркемдік жетекшісі. <ref>{{Cite web|title=Художественному руководителю и дирижеру оркестра Анне Гулишамбаровой присвоили звание "Народный артист Республики Татарстан"|url=https://mincult.tatarstan.ru/index.htm/news/2028795.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref>
* [[Анна Ракитина|'''Анна Леонидовна Ракитина''']] (1989; [[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 2017 жылы Кёльн қаласында өткен «Deutscher Dirigentenpreis» халықаралық дирижёрлер байқауының III орын иегері, ал 2018 жылы Копенгагендегі Николай Малько атындағы халықаралық дирижёрлер байқауында II орын алды. 2019–2023 жылдары АҚШ-тағы Бостон симфониялық оркестрінде (BSO) бас дирижёр [[Андрис Нельсонс]] жетекшілігімен ассистенттік қызмет атқарып, оркестр тарихындағы осы лауазымға тағайындалған екінші әйел дирижёр атанды. 2025 жылы классикалық музыка өнеріне қосқан үлесі үшін «European Culture Prize» еуропалық мәдениет сыйлығымен марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Anna Rakitina <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.annarakitina.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref>
* '''Анна-Мария Хельсинг''' (1971; [[Швеция]], [[Финляндия]]) – шведтік-финдік дирижëр. 2010–2013 жылдары Финляндиядағы Oulu Symphony Orchestra оркестрінің бас дирижëрі қызметінде тағайындалған алғашқы әйел дирижëрі болды. 2023 жылдан бастап Ұлыбританиядағы BBC Concert Orchestra оркестрдің алғашқы әйел бас дирижëрі қызметін атқарды. 2025 жылдан бері Финляндияда Vaasa City Orchestra-ның бас дирижëрі. Finnish Radio Symphony, Helsinki Philharmonic, Royal Stockholm Philharmonic, Iceland Symphony, BBC Philharmonic, Barcelona Symphony, Vancouver Symphony сияқты жетекші ұжымдармен жұмыс істеген. <ref>{{Cite web|title=Conductor Anna-Maria Helsing|url=https://www.annamariahelsing.com/|accessdate=26.04.2026}}</ref>
* '''Алла Анатольевна Кульбаба''' (1968; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Украина]]) – украиндық дирижëр. 1994 жылы С. Турчак атындағы Бірінші дирижëрлер байқауының III орын иегері атанды. 1999 жылдан бастап Киевтегі Тарас Шевченко атындағы Украинаның Ұлттық опера театрының дирижëрі қызметін атқарады. Театр сахнасында «Евгений Онегин», «Пиковая дама», «Иоланта», «Аида», «Травиата», «Макбет», «Набукко», «Тоска», «Манон Леско», «Мадам Баттерфляй», «Кармен», «Тайный брак», «Фауст», «Кіт у чоботях», «Ромео мен Джульетта», «Севиль шаштаразы», «Щелкунчик», «Махаббат сусыны», «Запорожец за Дунаем» және басқа да көптеген қойылымдарды өткізген. 2019 жылы «Украинаның Халық әртісі» атағына ие болды.<ref>{{Cite web|title=Кульбаба Алла Анатоліївна — Енциклопедія Сучасної України|url=https://esu.com.ua/article-51417|accessdate=26.04.2026}}</ref>
* '''Алëна Грон''' (1993; [[Чехия]]) – чехиялық дирижëр. 2024 жылдан бастап Jihočeská fiharmonie, (Ческе-Будеëвице филармониялық оркестрі) ұжымының бас дирижëрі қызметіне тағайындалған алғашқы кәсіби әйел дирижëр атанды. 2024 жылдан бері АҚШ-та дирижëр Марин Олсоп жетекшілік еткен «TAKI Alsop Conducting Fellowship» халықаралық әйел дирижëрлер бағдарламасының мүшесі болып, Чикаго симфониялық оркестрімен дирижëрлік етті. Чехиялық композитор әрі дирижëр Витезслава Капралованың шығармашылығын насихаттаумен белсенді айналысып, оның оркестрге арналған туындыларын толықтай Janáček Philarmonic Orchestra оркестрімен жазып шықты.<ref>{{Cite web|title=Alena Hron <nowiki>|</nowiki> Taki Alsop Conducting Fellowship|url=https://takialsop.org/fellows/alena-hron/|accessdate=26.04.2026}}</ref>
* '''Агнешка Дучмаль''' (1946; [[Польша]]) – поляк дирижëр. 1968 жылы [[Познань]] қаласында студент кезінде Orkiestra Kameralna Polskiego Radia Amadeus поляк радиосының ресми камералық оркестрдің негізін қалаушысы. 2024 жылы оркестрдің бас дирижëр лауазымын туған дирижëр қызына – Анна Дучмаль Мрожға табыстады. 2021 жылы дирижëрлік өнердегі жетістіктері және поляк музыкасын шетелде танытқаны үшін «Diamentowa Batuta» поляк радиосының сыйлығына ие болды. 2026 жылы «Dama Orderu Orła Białego» атты Польшаның дәрежесі биік сыйлығына марапатталды. <ref>{{Cite web|title=Agnieszka Duczmal (Conductor) - Short Biography|url=https://bach-cantatas.com/Bio/Duczmal-Agnieszka.htm|accessdate=26.04.2026}}</ref>
* '''Амандин Бейер''' (1974; [[Франция]]) – француздық дирижëр, скрипкашы. 2006 жылы «Gil Incogniti» камералық оркестрдің негізін қалаушысы және көркемдік жетекшісі. Барокко оркестрлерінде: Tafelmusic (Торонто), Freiburger Barockorchester, Akademie für Alte Musik Berlin, European Union Baroque Orchestra, Orchestre Français des Jeunes деген ұжымдармен шақырылған дирижëр ретінде қызмет еткен. 2012 жылы И.С. Бахтың жеке скрипкаға арналған сонаталар мен партиталардың үздік жазбалары үшін Diapason d'Or de l'année, Choc de Classica de l'année, Gramophone Editor's Choise премиялардың иегері болды. <ref>{{Cite web|title=Biography / Amandine Beyer|url=https://amandinebeyer.com/en/bio.html|accessdate=26.04.2026}}</ref>
* '''Алиса Фарнем''' (1970; [[Ұлыбритания]]) – британдық дирижëр. 1997–2000 жылдар арылығында Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында дирижëрлеу кафедрасын профессор [[Илья Александрович Мусин|Илья Александрович Мусинның]] сыныбында оқыған. The Royal Ballet, English National Ballet, Birmingham Royal Ballet, BBC Concert Orchestra, Royal Scottish National Orchestra, Longborough Festival Opera сынды музыкалық ұжымдармен концерттер өткізген. 2013 жылдан бері «Women Conductors» Ұлыбританиядағы әйел дирижëрлерді қолдау жобасының көркемдік жетекшісі. 2023 жылы «''In Good Hands: The Making of a Modern Conductor''» деген дирижëрлерге арналған кітапты жазып шығарған. <ref>{{Cite web|title=About - Alice Farnham|url=https://alicefarnham.com/pages/about|accessdate=27.04.2026}}</ref>
* '''Аида Кеңесбаевна Абдуллаева''' (1962; [[Қарақалпақстан]]) – қарақалпақтық дирижëр. 1998 жылдан бастап [[Ташкент|Ташкенттегі]] [[Әлішер Науаи атындағы Үлкен театр|Әлішер Науаи атындағы мемлекеттік академиялық Үлкен театрдың]] дирижëрі. 1999 жылы «Қарақалпақстанның Халық әртісі» атағын алды. 2006 жылдары Санкт-Петербургтегі Мариин театрында тағылымдамадан өткен. Дирижëр репертуарында «Иоланта», «Щелкунчик», «Золушка», «Травиата», «Аида», «Бал-маскарад», «Свадьба Фигаро», «Мадам Баттерфляй» сияқты тағы да басқа көптеген опера және балет қойылымдары бар. <ref>{{Cite web|title=Абдуллаева Аида Кенгесбаевна » Бердақ атындағы Қарақалпақ мəмлекетлик академиялық музыкалы театры|url=https://berdax-teatr.uz/522-abdullaeva-aida-kengesbaevna.html|accessdate=27.04.2026}}</ref>
* '''Анюта Николаевна Иванова''' ([[Саха Республикасы]], [[Саха Республикасы|Якутия]]) – якутиялық дирижëр. 2008 жылдан бері Сахадағы С.А. Зверев-Кыыл Уола атындағы Ұлттық би театрының халық аспаптар оркестрінің дирижëрі. Ресей, Италия, Швейцария, Франция, Испания мемлекеттердің халықаралық фестивальдеріне қатысқан. Саха Республикасының ұлттық музыкасын Якутияда және шет елдерде насихаттағаны үшін «Саха Республикасының Мәдениет саласының үздігі» лауазымына ие болған. <ref>{{Cite web|title=«Покажу себя с новых сторон»: дирижер Анюта Иванова Театра танца Якутии — о профессии и юбилейном концерте|url=https://sakhatime.ru/culture/65889/|accessdate=26.04.2026}}</ref>
* '''Ася Георгиевна Фурта''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижëр. 1991 жылдан бастап [[Хабаровск|Хабаровсктағы]] өнер колледжінің (ХККИ) студенттік орыс халық аспаптар оркестрінің дирижëрі және дирижëрлеу, арнайы аспап, оркестрлік сынып пәндерінің оқытушысы. 2010–2019 жылдары аралығында Хабаровск өлкесінің филармониясының орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және оркестрдің көркемдік жетекшісі лауазымдарын атқарған. 2023 жылы наурызда «Хабаровск өлкесінің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері» атағын алды.<ref>{{Cite web|title=Без фальши <nowiki>|</nowiki> Словесница Искусств Ася Фурта|url=https://www.slovoart.ru/node/2857|accessdate=26.04.2026}}</ref>

* '''Ализе Леон''' ([[Франция]]) – француздық дирижëр. 2024 жылы Копенгагенде Николай Малько атындағы Халықаралық жас дирижëрлерге арналған байқауда кезеңнен өтіп, [[Дания|Данияның]] ұлттық симфониялық оркестрімен өнер көрсеткен. [[Гштаадт|Гштаадта]] өткен дирижëр [[Неэме Ярви]] академиясының екінші сыйлықтың иегері. 2026 жылы [[Франция|Францияда]] өткен Халықаралық әйел дирижëрлерге арналған «La Maestra» байқауының III орын иегері және «Prix Generation Opera» арнайы сыйлығының жеңімпазы. Orchestre National de Bordeaux, Orchestre National de Montpellier, Orchestre Colonne, Opera de Tours сынды ұжымдармен дирижëрлік еткен. Францияның «Revelation Chef d'Ochestre» номинациясының дирижëр ретінде лауреаты. <ref>{{Cite web|title=Bio — ALIZE LÉHON|url=https://alizelehon.com/about|accessdate=26.04.2026}}</ref>

* '''Айгуль Юсуповна Джумашева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Дирижëр, ҚР халық әртісі, Герберт фон Караян атындағы дирижëрлер байқауының дипломанты [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірәшевтің]] шәкірті болған. А. Джумашева [[Орал]] қаласындағы Жастар Мәдениет үйінің орыс халық аспаптар оркестрінің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі. 2018 жылы оркестр ұжымымен бірге Түркияда өткен оркестрлер байқауында I орын және Қазан қаласында өткен Халықаралық байқауда Гран-при жүлдесіне ие болды. 2024 жылы Ресейдің Санкт-Петербург қаласында өткен «Русское чудо» Халықаралық фестиваліне қатысып, Қазақстандағы орыс халық аспаптары оркестрінің кәсіби деңгейін танытты. <ref>{{Cite web|title=«Русское чудо» по-казахски: Айгуль Джумашева о балалайке, традициях и будущем оркестра - FRESH CITY - городской журнал|url=https://freshcity.info/russkoe-chudo-po-kazahski-ajgul-dzhumasheva-o-balalajke-tradicijah-i-budushhem-orkestra/|accessdate=26.04.2026}}</ref>
* '''Алия Нурланкызы Сали''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр. Елордадағы Н.Ә. Назарбаев атындағы университеттің «NU Orchestra» студенттік оркестрінің бас дирижёры және көркемдік жетекшісі. [[Алматы|Алматыдағы]] Нұрғиса Тілендиев атындағы, [[Атырау|Атыраудағы]] Рыспай Ғабдиев атындағы және [[Талдықорған|Талдықорғандағы]] Мұқан Төлебаев атындағы Республикалық дирижёрлер байқауларының жүлдегері әрі қатысушысы. 2026 жылы [[Бейбітшілік және келісім сарайы|Бейбітшілік және келісім сарайында]] өткен «Around the World» (қаз. «Дүниежүзілік саяхат») атты концерттік жоба аясында халық, классикалық және заманауи музыкалық аспаптар бір сахнада үйлесімді тоғысып, 13 мемлекеттің мәдениетін насихаттайтын 24 шығарма орындалды. Концертке 1500 көрермен жиналып, жоба үлкен аншлагпен өтті. <ref>{{Cite web|title=Юбилейная симфония студенческого духа: NU Оркестр отмечает десятилетие <nowiki>|</nowiki> Yestate|url=https://yestate.kz/news/yubilejnaya-simfoniya-studencheskogo-duha-nu-orkestr-otmechaet-desyatiletie|accessdate=10.05.2026}}</ref>
* '''Ария Каррильо Сильесар''' ([[Коста-Рика]]) – коста-рикалық дирижëр, скрипкашы. АҚШ-тың [[Миннесота]] штатында Golden Valley Orchestra және Buffalo Community Orchestra ұжымдарының көркемдік жетекшісі және дирижëрі қызметтерін атқарады. Сонымен қатар, [[Оңтүстік Дакота|Оңтүстік Дакотадағы]] симфониялық оркестрінің бірінші скрипкалар тобының тұрақты мүшесі. Қазіргі уақытта Миннесота университетінде оркестрлік дирижëрлеу мамандығы бойынша докторантурада білім алып, дирижëр [[Марк Рассел Смит|Марк Рассел Смиттің]] сыныбында оқуын жалғастыруда. <ref>{{Cite web|title=Aria Carrillo Siliezar’s - Golden Valley Orchestra|url=https://gvomusic.org/about-us/aria-carrillo-siliezar/|accessdate=20.05.2026}}</ref>
* '''Ана Эрчулий''' ([[Словения]]) – словениялық дирижëр. 2022 жылы [[Любляна]] қаласындағы Музыкалық академияда оркестрлік дирижëрлеу курсын тәмамдап, шеберлігі үшін академияның Прешерн сыйлығына ие болды. Сонымен қатар, Словенияның Радио және телехабар тарату симфониялық оркестрімен «Imago Sloveniae» фестивалінде әрі композитор және дирижëр Владимир Ловецтің 100-жылдығына арналған Копер театрындағы концерттерде дирижëрлік өткен. 2023 жылы [[Венеция|Венецияда]] [[Падуя]] және Венецияның оркестрлерімен, сондай-ақ [[Дубровник|Дубровниктегі]] симфониялық оркестрмен қызметтестік орнатқан. <ref>{{Cite web|title=Ana Erčulj » SNG Opera in balet Ljubljana|url=https://www.opera.si/sl/kdo-smo/opera/ana-erculj|accessdate=20.05.2026}}</ref>
* '''Амина Азатқызы Ибраева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық дирижëр, қобызшы. 2025 жылы Алматыдағы Жамбыл Жабаев атындағы мемлекеттік академиялық филармониясында өткен [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]] атындағы Республикалық дирижëрлер байқауының қатысушысы. Байқауда Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» фольклорлық-этнографиялық халық аспаптар оркестрімен Н. Тілендиевтің [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|Мұқағали Мақатаевтың]] өлеңіне жазылған «[[Кел еркем, Алатауыңа]]<nowiki/>» және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] шығармасын өңдеген «[[Қызыл қайың-серпер]]<nowiki/>» туындыларына дирижëрлік еткен. <ref>{{Cite web|title=Итоги VІІ республиканского конкурса «Акберен» среди творческих школьников - Новости - Cmrito SKO-Bilim Agartu|url=https://cmrito.sko-bilim.kz/news?lang=ru&pkid=1608046190711750|accessdate=13.05.2026}}</ref>

'''Ә'''

* '''Әлия Жанәбілқызы Темірбекова''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. Алматыдағы Абай атындағы ұлттық мемлекеттік академиялық опера және балет театрының (ГАТОБ) бас хормейстері. 2024 жылы 21 маусымда ҚР Мәдениет және өнер қызметкерлерінің мерекесі күнінде мемлекет басшысы [[Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев]] «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]<nowiki/>» құрметті атағын табыс етті. Ә. Темірбекова бас хормейстер болып жұмыс істеген жылдары хорды әлемнің және қазақ репертуарынан бірқатар ірі шығармаларды, соның ішінде Дж. Вердидің «Риголетто» және «Травиата», Дж. Пуччинидің «Тоска», П. Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсы, «Щелкунчик» балеті, Дж. Россинидің «Золушка», қазақ операларынан [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е. Брусиловскийдің]] «Қыз Жібек», [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А. Ж]]<nowiki/>[[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|ұбановтың]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л. Хамидидың]] «Абай», [[Мұқан Төлебаев|М. Төлебаевтың]] «[[Біржан - Сара (опера)|Біржан-Сара]]<nowiki/>», [[Сыдық Мұхамеджанов|С. Мұхамеджановтың]] «[[Жұмбақ қыз]]<nowiki/>» және басқа да көптеген спектакльдерді орындауға дайындады. <ref>{{Cite web|title=Aliya Temirbekova, Хормейстер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/aliya-temirbekova-a37714/ru|accessdate=26.04.2026}}</ref>

'''Б'''

* '''Барбара Ханниган''' (1971; [[Канада]]) – канадалық дирижëр, сопрано әнші. 2019 жылдан бастап Швециядағы Göteborgs Symfoniker оркестрдің шақырылған бас дирижëрі. 2025 жылы «Polar Music Prize 2025» музыкалық сыйлығының лауреаты атанды. Б. Ханниган сахнада бір уақытта ән айтып әрі дирижëрлік етуімен танымал. Оның репертуарында «Mysteries of the Macabre», «La Voix humaine», «The Rake's Progress», «Knoxvillie: Summer of 1915» деген шығармалары бар. 2026 жылдан бастап Исландияның симфониялық оркестрдің бас дирижëрі лауазымын атқарады. <ref>{{Cite web|title=Barbara Hannigan|url=https://www.barbarahannigan.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* '''Барбара Поплавска''' ([[Қазақстан]]) – поляк текті қазақстандық дирижëр. Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының құрметті профессоры, хор дирижëрі [[Бақыт Тұяқбаева|Бақыт Тұяқбаеваның]] шәкірті. Польшада Вроцлавтағы Кароль Липинский атындағы музыка академиясында (AMKL) опера және симфониялық дирижëрлеу мамандығын Марëк Пияровский сыныбын тәмамдаған. Үндістанның [[Мумбаи]] қаласындағы білікті кәсіби Symphony Orchestra of India (SOI) оркестрімен дирижëр ретінде қызметтес болған. 2025 жылдан бастап Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның студенттік симфониялық оркестрдің бас дирижëрі қызметін атқарады. <ref>{{Cite web|title=Classical music has survived war, the pandemic and a lot more: Barbara Poplawska - The Hindu|url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/classical-music-has-survived-war-the-pandemic-and-a-lot-more/article69015931.ece|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* '''Барбара Скоукрофт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр. 1996 жылдан бастап Utah Youth Symphony ұжымының музыкалық директоры және бас дирижëрі қызметтерін атқарады. Оның жетекшілігімен оркестр 2002 жылы Солт-Лейк-Ситиде өткен Қысқы Олимпиада ойындарының мәдени олимпиадасына қатысты. 2006 жылдың сәуірінде Солт-Лейк симфониялық оркестрінің тарихындағы алғашқы әйел дирижëрі болды. 2008 жылы Юта жастар филармониясының негізін қалап, бұл оның жетекшілігімен екінші толық кәсіби оркестрге айналды. <ref>{{Cite web|title=Barbara Scowcroft – Salt Lake Symphony|url=https://saltlakesymphony.org/barbara-scowcroft/|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* '''Бар Авни-Палентин''' (1989; [[Израиль]]) – израильдік дирижëр. 2021–2024 жылы Германиядағы Bayer Philarmoniker оркестрінің алғашқы әйел бас дирижëрі. 2024 жылы Парижде өткен La Maestra әйел дирижëрлерге арналған Халықаралық байқаудың I орын жүлдегері және қосымша арнайы сыйлықтардың Echo Prize, Arte Prize, Prize of the Pariz Mozart Orchestra әрі Prize of French concert hall and orchestras иегері. 2026 жылдың ақпанында Orchestre National Bordeaux Aquitaine оркестрімен «Symphonies in 3 Movements» сирек орындалатын шығармалардан тұратын дебюттік альбомын жазып шығарды. <ref>{{Cite web|title=Bar Avni–Pallentin <nowiki>|</nowiki> Malko Competition|url=https://www.malkocompetition.dk/conductor/2021/bar-avni-pallentin|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* '''Бақыт Жұмағалиқызы Тұяқбаева''' ([[Қазақстан]]) – қазақстандық хор дирижëр. ҚР Білім беру ісінің үздігі, еңбек ардагері, қазақстандық сазгерлердің хор жинақтарының құрастырушысы болып табылады, сондай-ақ «Краткий курс лекций по казахской хоровой литературе» оқулығының авторы. 2015 жылы 7 маусымда Пётр Чайковскийдің 175 жылдық мерейтойына арналған іс-шаралар аясында Б. Тұяқбаеваның жетекшілігіндегі П.И. Чайковский атындағы Алматы музыкалық колледжінің «Алатау» жастар хоры Ресейдің Воткинск қаласында өнер көрсетті. Ұжым Благовещенск соборында, Преображенский храмында және Воткинск музыкалық мектебінде концерттер берген. <ref>{{Cite web|title=Митрополичий хор принял участие в концерте известных музыкальных коллективов Алма-Аты - PRS|url=https://prs.kz/press/9816/Mitropolichij-hor-prinyal-uchastie-v-koncerte-izvestnih-muzikalnih-kollektivov-Alma-Ati|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* '''Беверли Эверетт''' ([[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық дирижëр, музыка ғылымдарының докторы. 2008 жылдан бастап [[Солтүстік Дакота|Солтүстік Дакотадағы]] Bismarck-Mandan Symphony Orchestra және 20 жылдан астам уақыт бойы Bemidji Symphony Orchestra-ның музыкалық директоры және дирижëрі лауазымдарын атқарады. 2010 жылы The American Prize-тан «Excellence in Music Education» сыйлығымен марапатталды. 2011 жылы дирижëр ДжоАнн Фалеттамен кәсіби дайындықтан өтуге арналған Region 2 Arts / McKnight Career advancement Fellowship стипендиясының алғашқы екі иегерінің бірі атанды. Сонымен қатар, туған қаласы [[Техас]] штатындағы Ваксахачи қаласының Бейнелеу өнері даңқ залына алғашқылардың бірі болып енгізілген. <ref>{{Cite web|title=Beverly Everett - Home page of the official Web Site of Beverly Everett|url=https://www.beverlyeverett.org/#:~:text=Beverly%20Everett%3A%20Music%20Director%20and,Creative%20Pear%20Graphic%20Design%2C%20LLC|accessdate=11.05.2026}}</ref>

'''В'''
* '''Вероника Борисовна Дударова''' (1916–2009; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], [[Ресей]]) – кеңестік және ресейлік дирижëр. [[Гиннесс рекордтар кітабы|Гиннестің рекордтар кітабына]] енген әлемдегі ірі симфониялық оркестрлерді 50 жылдан астам уақыт бойы үзіліссіз басқарған жалғыз әйел дирижёр. 1960—1989 жылдары аралығында Мәскеудің мемлекеттік симфониялық оркестрінде бас дирижёр әрі көркемдік жетекші лауазымдарын атқарған және 1991—2009 жылға дейін Ресейдің симфониялық оркестрдің негізін қалап, өмірдің соңына дейін жетекші қызметін атқарды. 1986 жылы В. Дударованың құрметіне [[астероид]] (9737) «Dudarova» есімі және Бүкілресейлік оркестрлік дирижёрлер байқауы ұйымдастырылып В. Дударованың есімі берілді. <ref>{{Cite web|title=Вероника Дударова из Баку - первая в СССР женщина-дирижер <nowiki>|</nowiki> Вестник Кавказа|url=https://vestikavkaza.ru/articles/veronika-dudarova-iz-baku-pervaa-v-sssr-zensina-dirizer.html|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* '''Виктория Леонидовна Добровольская''' (1986; [[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 2024 жылы ресейлік-бахрейндік симфониялық оркестрмен бірге [[Бахрейн]] Ұлттық театрында концерт беріп, Бахрейн Корольдігі тарихындағы концерт басқарған алғашқы әйел дирижёр атанды. 2022 жылдан бастап қытайлық дирижёр Тунжо Чжэнмен бірге (РКСО) Ресейлік-қытайлық симфониялық оркестр мен академиялық хордың көркемдік жетекшісі және бас дирижёры қызметтерін атқарады. Бұл ұжым әлемдегі әртүрлі мемлекеттерден шыққан екі бас дирижёр бірлесіп басқаратын санаулы оркестрлердің бірі болып табылады. 2024 жылы [[Эрмитаж]] театрында «Щелкунчик», «Ромео мен Джульетта» балеттерін дирижёрлеген. <ref>{{Cite web|title=Виктория Добровольская - Персоны - Санкт-Петербургская академическая филармония имени Д.Д. Шостаковича|url=https://www.philharmonia.spb.ru/persons/biography/72691/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* '''Валентина Викторовна Голубева''' ([[Ресей]]) – ресейлік дирижёр. 1987 жылы студенттік камералық оркестр негізінде құрылған Вологодск облысындағы жалғыз Череповец симфониялық оркестрінің негізін қалаушысы, көркемдік жетекшісі және бас дирижёры. Оның кәсіби қалыптасуына профессорлар Израиль Гусман мен Маргарита Саморукова ықпал етті. 2001 жылдан бастап оркестрдің қатысуымен «Үміт көктемі» атты ашық қалалық балалар музыкалық фестивалі тұрақты түрде өткізіліп келеді. Фестивальге музыкалық мектептердің үздік оқушылары, Череповец өнер колледжінің және Ресей консерваторияларының студенттері қатысады. <ref>{{Cite web|title=Симфонический оркестр<nowiki>|</nowiki>Концертный центр "Череповец"|url=https://concert-cherepovets.ru/simforkestr|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* '''Валерия Александровна Рыбинская''' ([[Беларусь]]) – белорустық дирижёр. 2021 жылдан бастап Беларусь Республикасының мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижёрі қызметін атқарады. Бұған дейін, 2018 жылы аталған оркестрдің ұрмалы аспаптар тобында солист болған. Беларусьтің Үлкен театрында А. Бородиннің «Князь Игорь» операсы және Э. Григтің «Пер Гюнт» балетінің қойылымдарына қатысқан. Сонымен қатар, ұстазы, дирижëр, Беларусьтің Халық әртісі [[Александр Михайлович Анисимов|Александр Михайлович Анисимовтың]] қасында қоюшы ассистент-дирижёрі ретінде қызмет атқарған. <ref>{{Cite web|title=Рыбинская Валерия (дирижёр) <nowiki>|</nowiki> Белорусская государственная филармония|url=https://philharmonic.by/ru/artists/rybinskaya-valeriya-dirizhyor|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* '''Витезслава Капралова''' (1915–1940; [[Чехия]]) – чехиялық дирижёр, сазгер. 1937 жылы авторлық туынды «Military Sinfonietta» симфониеттасымен Чехия филармониясының оркестріне дирижёрлік етіп, аталған ұжыммен өнер көрсеткен алғашқы әйел дирижёр болды. 1938 жылы Лондонда өткен ISCM халықаралық заманауи музыка фестивалінде BBC Orchestra оркестрімен дирижёрлік етті. В. Капралова 25 жасында [[Туберкулез|туберкулёз]] ауруынан қайтыс болды. Соған қарамастан, қысқа ғұмырында шамамен 50 музыкалық шығарма жазып қалдырды. 1946 жылы чех музыкасына қосқан ерекше үлесі үшін Чехия ғылым және өнер академиясының мүшесі болып сайланды. 1998 жылы оның құрметіне [[Торонто|Торонтода]] «Капралова Қоғамы» құрылды. Ұйым әйелдердің музыка өнеріне қосқан үлесін насихаттаумен айналысады және әйел музыканттар туралы ауқымды дерекқорлар жүргізеді. Қоғамның арнайы дерекқорында 600-ден астам әйел дирижёрлер туралы мәліметтер жинақталған. <ref>{{Cite web|title=Витезслава Капралова <nowiki>|</nowiki> Radio Prague International|url=https://ruski.radio.cz/vitezslava-kapralova-8685711|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* '''Виттория (Раффаэлла) Алеотти''' (1575–*1646; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер және ерте кезеңдегі әйел дирижёрлердің бірі. Ол [[Сан-Вито]] монастырындағы әйелдер музыкалық ансамблін басқарған және өмірінің соңына дейін монастырьдың музыкалық жетекшісі қызметін атқарған. Замандастары оның [[орган]], [[клавесин]] және үрмелі аспаптардағы шеберлігін жоғары бағалаған. 1593 жылы Сан-Вито монастырының хорына арналған «Sacrae cantiones: quinque, septem, octo & decem vocibus decantande» мотеттер жинағын жариялады. Бұл әйел автор жазған әрі баспадан жарық көрген алғашқы діни музыка шығармаларының бірі саналады. Итальяндық музыкант және ғалым Эрколе Боттригари өз еңбектерінде Алеоттидің музыкалық ансамбльді басқару қабілетін ерекше атап өткен. <ref>{{Cite web|title=Биография Виттории Алеотти <nowiki>|</nowiki> Музыка эпохи Барокко|url=https://baroquemusic.ru/encyclopedia/composers/aleotti-vittoria|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* '''Вирджиния Аллен''' (1953; [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) – америкалық әскери дирижëр, музыка ғылымының докторы. Вест-Пойнттағы Әскери академиясы оркестрінің (U.S. Military Academy Band at West Point), сондай-ақ Cadet Glee Club пен Cadet Band ұжымдарының алғашқы әйел дирижёры болды. Ол Army Bands бағдарламасында 20 жыл қызмет атқарып, лейтенант-полковник әскери шеніне дейін көтерілді. Кейін [[Вашингтон|Вашингтондағы]] АҚШ армиясының оркестрлік қызметі бойынша жауапты офицері ретінде әлемнің әртүрлі елдеріндегі 100-ден астам әскери оркестрдің жұмысын үйлестірді. Сонымен қатар, The Curtis Institute of Music және Columbia University жанындағы Teachers College оқу орындарында дирижёрлік өнер мен музыка тарихынан дәріс берген. 2005 жылы «Woman of Achievement» атағымен марапатталған. <ref>{{Cite web|title=Virginia Allen <nowiki>|</nowiki> composer / arranger - concert band Noten & Partituren - HeBu Musikverlag GmbH|url=https://www.hebu-music.com/en/musician/virginia-allen.31527/|accessdate=05,05,2026}}</ref>
* '''Вирджиния Марьяни Кампольетти''' (1869–1941; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр, сазгер. 1892 жылы Дж. Россини атындағы мемлекеттік консерваторияны тәмамдады. 1899 жылы 6 маусымда туған қаласында [[Генуя|Генуяда]] Politeama Genovese театрында «Dal sogno alla vita» (''Түстен өмірге'') атты үш актілі авторлық операсының тұсаукесеріне дирижëрлік етті. Либреттосын жазған ақын [[Фульвио Фульгонио]]. 1900 жылы сәуірде Моден қаласында Storchi театрында операның қойылымын қайта басқарды. 1976 жылы оның ұлы, дирижëр әрі сазгер [[Луиджи Кампольетти]] анасының құрметіне және естелігіне Дж. Россини атындағы консерваториясының кітапханасына шамамен 5000 том кітаптар, партитуралар, музыкалық басылымдарды сыйға тартып, консерватория тарихындағы ірі қайырымдылықтардың бірі саналады. <ref>{{Cite web|title=Virginia Mariani Campolieti Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Virginia_Mariani_Campolieti|accessdate=10.05.2026}}</ref>
* '''Вера Францевна Родэ-Чиджавадзе''' (1907–1975; [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) – француз текті кеңестік әскери дирижëр. Ресей әскери музыкасы тарихындағы алғашқы әйел әскери дирижëрлердің бірі ретінде белгілі. Мәскеу консерваториясында дирижëрлікте білім алып жүрген кезінде 1941 жылы майданға аттанып, Мәскеу халықтық жасақтарының 4-дивизиясы құрамына қосылды. Соғыс жылдарында оның әскери ұжымы Мәскеуден Шығыс Пруссия мен Кëнигсбергке дейінгі жорықтарға қатысты. Кейін музыкалық взводтың командирі болып тағайындалып, аға лейтенант әскери шенін алды. 1944 жылы «Қызыл жұлдыз» орденімен марапатталды. Соғыстан кейін консерваторияны аяқтап, Мәскеу облыстық филармониясының оркестрімен П. Чайковский 5-симфониясының финалын, «Щелкунчиктен» үзінділер, «Половецкие пляски», Евгений Онегин операсынан үзінділерді дирижëрледі. <ref>{{Cite web|title=Родэ Вера Францевна <nowiki>|</nowiki> Официальный портал программы Памяти Московского Народного Ополчения|url=https://mosopolchenie.ru/militiaman/rode-vera-francevna-3941|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* '''Вэнь Чин Лю-Янг''' ([[Малайзия]]) – қытай текті малайзиялық хор дирижëр. 2005 жылдан бастап Young Choral Academy ұйымында хормейстер, пианист және вокалдық оқытушы болып жұмыс істейді. 2022–2023 жылдары [[Иллинойс]] штатында Heritage Chorale хорының көркемдік жетекші әрі бас дирижëрі қызметтерін атқарды. Ол малайзиялық және Оңтүстік-Шығыс Азия хор музыкасын АҚШ-та белсенді насихаттап, музыкалық жобаларға қатысады. 2025 жылдың мамыр айында Нью-Йорктегі «Carnegie Hall» сахнасында Heritage Chorale және басқа хор ұжымдарымен бірге дебют жасады. Сонымен қатар, Малайзиядағы хор байқауларында қазылар алқасының мүшесі ретінде қызмет атқарып, шеберлік сыныптар өткізеді. <ref>{{Cite web|title=Malaysian-born Artistic director for Heritage Chorale chose music over medicine - Wednesday Journal|url=https://www.oakpark.com/2024/11/12/wen-chin-liu-young-heritage-chorale/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* '''Ванесса Бенелли Мозелл''' (1987; [[Италия]]) – итальяндық дирижëр. <ref>{{Cite web|title=home – Vanessa Benelli Mosell|url=https://www.vanessabenellimosell.com/|accessdate=10.05.2026}}</ref>

'''Г'''

* [[Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова]] (1956) (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Мырзабекова Гаухар Құрманбекқызы - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/structure/faculties/Gauhar-M/|accessdate=05.05.2026}}</ref>

* Галина Михайловна Кривошапко (1916–2013) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Омское музыкальное училище им. В.Я.Шебалина|url=https://shebalina.ru/pages/krivoshapko-galina-mihajlovna|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Галина Викторовна Крутикова (Галь Раше) АҚШ, Ресей <ref>{{Cite web|title=Dirigentin Gal Rasche|url=https://www.galrasche.com/v3/|accessdate=13.05.2026}}</ref>
* Гвендолен Эйврил Кольридж-Тейлор (1903–1998) [[Англия]] <ref>{{Cite web|title=Composer Spotlight: Avril Coleridge-Taylor – Classics for Kids|url=https://www.classicsforkids.com/composer-spotlight-avril-coleridge-taylor/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Глория Исабель Рамос Триано (1964) [[Испания]] <ref>{{Cite web|title=DIRIGENTIN <nowiki>|</nowiki> ramostriano.com|url=https://www.ramostriano.com/?lang=en|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Голнуш Халеги (1941–2021) [[Иран]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=WEBSITE OF WORKS BY GOLNOUSH KHALEGHI تارنمای آثار گلنوش خالقی - Home|url=https://golnava.com/index.html|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Гүлдана Жеңісқызы Баритова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Руководство и педагоги отделения|url=https://college.muscomplexpavl.edu.kz/index.php/ru/otdeleniya/otdelenie-muzykalnoe-iskusstvo-estrady/rukovodstvo-i-pedagogi-otdeleniya-emi|accessdate=10.05.2026}}</ref>
* Грете Педерсен (1960) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Artist-Portrait <nowiki>|</nowiki> Konzertdirektion Hörtnagel Berlin|url=https://hoertnagel.com/en/artists/artist-portrait/grete-pedersen|accessdate=11.05.2026}}</ref>
*

'''Д'''

* Даяна Айдаровна Гофман (1991) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Гофман Даяна Айдаровна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person.aspx?id=148423|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Дильбар Гулямовна Абдурахманова (1936-2018) КСРО, [[Өзбекстан]] <ref>{{Cite web|title=Поэтесса дирижерской палочки|url=https://uza.uz/ru/posts/poetessa-dirizherskoy-palochki-05-05-2020|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* ДжоАнн Фаллетта (1954) АҚШ <ref>{{Cite web|title=JoAnn Falletta - Biography|url=https://joannfalletta.com/biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Джулия Джонс (1961) [[Ұлыбритания]] <ref>{{Cite web|title=Macao Youth Symphony Orchestra Association|url=http://macauyso.org.mo/en/Julia_Jones.php|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Дениола Кураджа ([[Албания]]) <ref>{{Cite web|title=deniolakuraja.com <nowiki>|</nowiki> Deniola Kuraja Conductor,pianist, vocal coach|url=https://deniolakuraja.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* [[Динара Нұрғисақызы Тілендиева|Дінзуһра (Динара) Нұрғисақызы Тілендиева]] (1985) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Қайталанбас тұлғаның тұяғы <nowiki>|</nowiki> Otbasym|url=https://kz.otbasym.kz/news/bud-zdorov/2016-10-25/aytalanbas-t-l-any-t-ya-y|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Далия Атлас (1933) Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Dalia Atlas|url=https://www.dalia-atlas.com/Biography.html|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Далия Андреевна Стасевская (Украина, Финляндия) <ref>{{Cite web|title=Conductor Dalia Stasevska <nowiki>|</nowiki> Official Website|url=https://www.daliastasevska.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref>
* Джухи Бансал ([[Үндістан]], [[Гонконг]]) <ref>{{Cite web|title=Juhi Bansal – Composer, Conductor, Teacher|url=https://juhibansal.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Дана Муриева (2000) Ресей <ref>{{Cite web|title=Дана Муриева <nowiki>|</nowiki> Тольяттинская филармония|url=https://filarman.ru/murievad/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Джессика Коттис (1979) [[Аустралия]], Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=HOME <nowiki>|</nowiki> jessicacottis|url=https://www.jessicacottis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Джипсс Рут (1921–1999) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Gipps, Ruth - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/features/composers/gipps-ruth|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Джаннат Музаффаровна Хусейнзода (*2006) [[Тәжікстан]] <ref>{{Cite web|title=Первый сольный концерт Джаннат Хусейнзода - Anhor.uz|url=https://anhor.uz/culture/perviy-solyniy-koncert-dzhannat-huseynzoda/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Дебра Чеверино (1976) Италия <ref>{{Cite web|title=Divine Fulbright – Debra Cheverino – Italy 2004 – Fulbright.org|url=https://fulbright.org/2021/05/26/divine-fulbright-debra-cheverino-italy-2004/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Деляна Лазарова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Delyana Lazarova|url=https://www.delyanalazarova.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Дора Христова (Болгария) <ref>{{Cite web|title=Дора Христова: Фольклор - это всегда национальная идея - Российская газета|url=https://rg.ru/2006/05/03/hor.html?utm_referrer=https%3A%2F%2Fyandex.kz%2F|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Дина Ардақ (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=19 қараша күні Үкілі Ыбырай атындағы Ақмола облыстық филармониясының сахна төрінде симфониялық оркестрдің концерті өтті.|url=https://fil-akmol.kz/2015-02-19-07-41-59/arkhiv-novostej/47-top-stories/zha-aly-tar/965-19-arasha-k-ni-kili-ybyraj-atynda-y-a-mola-oblysty-filarmoniyasyny-sakhna-t-rinde-simfoniyaly-orkestrdi-kontserti-tti.html|accessdate=13.05.2026}}</ref>

'''Е'''

* Елизавета Петровна Кудрявцева-Мурина (1914–2004) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=КУДРЯВЦЕВА, Елизавета Петровна (1914–2004) <nowiki>|</nowiki> Санкт-Петербургская государственная консерватория имени Н. А. Римского-Корсакова|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kudryavceva-elizaveta-petrovna-1914-2004|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Еп Вин Си (1960) [[Қытай]] <ref>{{Cite web|title=Yip Wing-sie (Chinese conductor) - sin80|url=https://sin80.com/en/artist/yip-wing-sie|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Елена Евстратенко (майор) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Единственная в СНГ женщина-дирижер руководит популярным военным оркестром в Казахстане|url=https://almaty.tv/ru/news/obschestvo/1622-kazakstandagy-dgalgyz-askeri-diridger-ayel-30-dgyl-boyy-osy-kyzmettemin|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Елизавета Сергеевна Корнеева (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Special Guest. Дирижер Елизавета Корнеева «Любовь, Смерть, и..|url=https://aggrego.ru/2024/03/16/special-guest-dirizher-elizaveta-korneeva-lyubov-smert-i/#acceptLicense|accessdate=05.05.2026}}</ref>

'''Ë'''

* Ëко Мацуо (1953) [[Жапония]] <ref>{{Cite web|title=Yoko Matsuo - 松尾葉子 - KAJIMOTO|url=https://www.kajimotomusic.com/artists-projects/yoko-matsuo/|accessdate=05.05.2026}}</ref>

'''Ж'''

* Жанна (Шевалье) Эврар (1893–1984) Франция <ref>{{Cite web|title=Jane Evrard, une femme à la baguette <nowiki>|</nowiki> France Musique|url=https://www.radiofrance.fr/francemusique/podcasts/musicopolis/jane-evrard-une-femme-a-la-baguette-8096048|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Жизель Бен-Дор (1955) [[Уругвай]], Израиль, АҚШ <ref>{{Cite web|title=BIOGRAPHY – Gisele Ben-Dor Conductor|url=https://giseleben-dor.com/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Жоанидия Нуньес Содре (1903–1975) [[Бразилия]] <ref>{{Cite web|title=(PDF) Joanídia Sodré, A Maestra Sufragista - Andrea Huguenin Botelho|url=https://www.academia.edu/79291583/Joanídia_Sodré_A_Maestra_Sufragista_Andrea_Huguenin_Botelho|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Жюльетт Надя Буланже (1887–1979) Франция <ref>{{Cite web|title=О Наде Буланже|url=https://mus.academy/articles/o-nade-bulanzhe|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Жуану Карнейру (Португалия) <ref>{{Cite web|title=Joana Carneiro <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Orchestra <nowiki>|</nowiki> Gulbenkian Music|url=https://gulbenkian.pt/musica/en/biography/joana-carneiro/|accessdate=11.05.2026}}</ref>

'''З'''

* Зои Зениоди (1976) [[Грекия]] <ref>{{Cite web|title=Zoe Zeniodi - Opéra national de Paris|url=https://www.operadeparis.fr/en/artists/zoe-zeniodi|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Захия-Дихия Зиуани (1978) Франция <ref>{{Cite web|title=Zahia Ziouani|url=https://www.music-cinema.com/en/?view=article&id=558:zahia-ziouani&catid=92|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Зарифа Ахмедовна Абдуллаева (1952) [[Дағыстан]] <ref>{{Cite web|title=Музыка – она во мне… <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/3952|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Зарифа Адиба ([[Ауғанстан]]) <ref>{{Cite web|title=Zarifa Adiba ⋆ MUSE|url=https://museonline.org/profile/zarifa-adiba/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Зиада Нагиевна Накибаева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Интернет штурмуем с музыкой|url=https://kazpravda.kz/n/internet-shturmuem-s-muzykoy/|accessdate=05.05.2026}}</ref>

'''И'''

* Ирис Маргарет Элси Лемар (1902–1997) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Iris Lemare, Composer – HerStoryYork|url=https://www.herstoryyork.org.uk/iris-lemare-composer/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Инма Шара (1972) Испания <ref>{{Cite web|title=Inma Shara I Director and composer|url=https://inmashara.com/en/home/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Инджи Ëздиль ([[Түркия]]) <ref>{{Cite web|title=Turkish Culture Portal|url=https://turkishculture.org/whoiswho/music/conductor/inci-ozdil-1781.htm|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Ингрид Табита Боргхильд Берглунд (1989) Норвегия <ref>{{Cite web|title=Tabita Berglund steps in to conduct at the Festival Internacional de Música y Danza de Granada <nowiki>|</nowiki> HarrisonParrott|url=https://www.harrisonparrott.com/news/2024-06-14/tabita-berglund-steps-in-to-conduct-at-the-festival-internacional|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Иман Аль-Джунайди ([[Мысыр]]) <ref>{{Cite web|title=Exclusive <nowiki>|</nowiki> Iman Al-Junaidi, Egypt’s First Female Maestro on Breaking Barriers, The Grand Egyptian Museum, and a Meeting with President El-Sisi <nowiki>|</nowiki> NileFM <nowiki>|</nowiki> EGYPT'S#1 FOR HIT MUSIC|url=https://nilefm.com/beats/article/13544/exclusive-iman-al-junaidi-egypt-s-first-female-maestro-on-breaking-barriers-the-grand-egyptian-museum-and-a-meeting-with-president-el-sisi|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Иман Эль-Генеди (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=أول قائدة أوركسترا في مصر لـ"العين الإخبارية": أنا صعيدية أحلم بالعالمية|url=https://al-ain.com/article/iman-egypt-conductor-orchestra|accessdate=05.05.2026}}</ref>

'''Й'''

* Йоана Мальвиц (1986) [[Германия]] <ref>{{Cite web|title=Joana Mallwitz - Conductor <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.joanamallwitz.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Йозефина Аманн Вайнлих (1848–1887) [[Аустрия]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor: Josephine Amann-Weinlich Story|url=https://interlude.hk/josephine-weinlich-the-first-major-woman-conductor/|accessdate=05.05.2026}}</ref>

'''К'''

* Камилла Александровна Кольчинская (1937–2016) КСРО, Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=simfoniya_sudby_1ch.pdf Камилла Кольчинская|url=https://www.oleg-yurganov.com/sites/default/files/statyi/simfoniya_sudby_1ch.pdf|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Камелия Хоанг (Фам Ча Ми) Вьетнам, Ресей <ref>{{Cite web|title=Камелия Хоанг|url=https://gasorb.ru/orchestra/artists/guest-artists/kameliya-khoang/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Катарина Морин (1994) Германия <ref>{{Cite web|title=Katharina Morin|url=https://katharinamorin.de/biography/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Катарина Винкор (1995) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Katharina Wincor <nowiki>|</nowiki> conductor|url=https://www.katharinawincor.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Ксения Геннадиевна Жарко (КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ксения Жарко. Официальный сайт.|url=https://ksenia-zharko.ru/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Клер Жибо (1945) Франция <ref>{{Cite web|title=Клэр Гибо|url=https://alphapedia.ru/w/Claire_Gibault|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Карина Канеллакис (1981) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Karina Canellakis|url=https://karinacanellakis.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Кристиина Поска (1978) [[Эстония]] <ref>{{Cite web|title=Kristiina Poska <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.kristiinaposka.com/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Каролин Мари (Лина) Коэн (1878–1952) Франция, АҚШ <ref>{{Cite web|title=WOMAN WIELDS THE BATON.; Lina Coen Conducts a Performance of "Carmen" in Garden Theatre. - The New York Times|url=https://www.nytimes.com/1917/02/08/archives/woman-wields-the-baton-lina-coen-conducts-a-performance-of-carmen.html|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Катрине Виннес (Норвегия) <ref>{{Cite web|title=NMH <nowiki>|</nowiki> Cathrine Winnes|url=https://nmh.no/en/contact-us/employees/cathrine-winnes|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Каталин Кишш (Венгрия) <ref>{{Cite web|title=Katalin Kiss (Conductor) - Convivium Records|url=https://conviviumrecords.co.uk/artist-profile/katalin-kiss/|accessdate=13.05.2026}}</ref>
* Кэролайн Б. Никольс (1864–1939) АҚШ <ref>{{Cite web|title=The Cambridge Companion to Conducting - Google Книги|url=https://books.google.kz/books?id=rVMiAwAAQBAJ&q=Caroline+B.+Nichols&pg=PT326&redir_esc=y#v=snippet&q=Caroline%20B.%20Nichols&f=false|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Красимира Александрова Костова (1948–2022) КСРО, [[Болгария]] <ref>{{Cite web|title=Почина Красимира Костова : Черноморски фар - новини от Бургас и региона|url=https://www.faragency.bg/news/16631400888191/pochina-krasimira-kostova|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Куми Нариман Вадиа (Үндістан) <ref>{{Cite web|title=Coomi Nariman Wadia – India’s First Female Conductor of Choral Music - My Words & Thoughts|url=https://mywordsnthoughts.com/coomi-nariman-wadia-indias-first-female-conductor-of-choral-music/|accessdate=05.05.2026}}</ref>
* Кэй Джордж Робертс (1950) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Kay George Roberts Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Kay_George_Roberts|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Коллин Пак (Парк) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Kolleen Park (Kolleen Sue Park) - MyDramaList|url=https://mydramalist.com/people/115437-kolleen-park#:~:text=Kolleen%20Park%20is%20a%20South,Music%20from%20Seoul%20National%20University|accessdate=13.05.2026}}</ref>

'''Л'''

* Ламар Элиас ([[Палестина]]) <ref>{{Cite web|title=Lamar Elias - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/lamar-elias/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Людмила Александровна, Павлова-Арбенина (1916–1996; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|url=https://www.conservatory.ru/esweb/pavlova-arbenina-lyudmila-aleksandrovna-1916-1996|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Людмила Михайловна Калиновская (Беларусь) <ref>{{Cite web|title=Калиновская Людмила Михайловна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/orkestrovyj/kafedra-strunnyh-smychkovyh-instrumentov/kalinovskaya-lyudmila-mihajlovna/|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Людмила Ивановна Ханжова (1956) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Ханжова Людмила Ивановна, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Ханжова,_Людмила_Ивановна|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Летиция Труве (Франция) <ref>{{Cite web|title=Laëtitia Trouvé – Chef d'orchestre|url=https://laetitiatrouve.fr/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Лидия Янковская (1986) Ресей, АҚШ <ref>{{Cite web|title=Lidiya Yankovskaya|url=https://lidiyayankovskaya.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Лидия Валерьяновна Аксëнова (1923-2019; КСРО, [[Молдова]]) <ref>{{Cite web|title=Аксенова Лидия Валерьяновна|url=https://mus.academy/authors/aksenova-lidiya|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Лижия Амадио (1964) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Ligia Amadio|url=https://www.ligiaamadio.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Лижия О`Риордан (Ирландия, Росиия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/63022/|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Любовь Носова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Любовь Носова — Дирижер|url=https://liubov-nosova.com/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Лиса Ксантопулу (1968) Грекия <ref>{{Cite web|title=Biography <nowiki>|</nowiki> maestrox|url=https://lisaxanthopoulou.wixsite.com/maestrox/copy-of-biography-1|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Лиана Александровна Исакадзе (1946–2024; КСРО, [[Грузия]], Германия) <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/38124/|accessdate=06.06.2026}}</ref>

'''М'''

* Марин Олсоп (1956) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Marin Alsop|url=https://www.marinalsop.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Маргарита Дварëнайте (1928–2008) [[Латвия]] <ref>{{Cite web|title=Дварёнайте Маргарита, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Дварёнайте,_Маргарита|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Маргарита Львовна Хейфец (1921–1999; КСРО, Ресей) <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|url=https://www.conservatory.ru/esweb/kheyfec-margarita-lvovna-1921-1999|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Маргарита Александровна Саморукова (1925–2002) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Саморукова Маргарита Александровна, биография — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Саморукова,_Маргарита_Александровна|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Марина Николаевна Третьякова (1969) Беларусь <ref>{{Cite web|title=Третьякова Марина Николаевна - Белорусская государственная академия музыки|url=https://bgam.by/struktura-akademii/fakultety-i-kafedry/vokalno-horovoj-fakultet/kafedra-opernoj-podgotovki-i-horeografii/tretyakova-marina-nikolaevna/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Мирга Гражините-Тила (1986) [[Литва]] <ref>{{Cite web|title=Mirga Gražinytė-Tyla|url=https://mirgagrazinytetyla.com/index.htm|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Мари-Жанна Сереро (Франция) <ref>{{Cite web|title=Marie-Jeanne Serero|url=https://www.mariejeanneserero.fr/Home/view/fr/Marie-Jeanne-Serero.html|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Мария Бадстуэ (1982) [[Дания]] <ref>{{Cite web|title=MARIA BADSTUE|url=https://www.mariabadstue.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Мария Йозефина Агнес Вюрм (Мэри Вурм) (1860–1938) Британия, Германия <ref>{{Cite web|title=Mary Wurm Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Mary_Wurm|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Мария Арманда Матильда де Полиньяк (1876–1962) Франция <ref>{{Cite web|title=Armande de Polignac Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Armande_de_Polignac|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Мария Константиновна Курочкина (1989) Ресей <ref>{{Cite web|title=Московская консерватория - персоналии - Курочкина Мария Константиновна|url=https://www.mosconsv.ru/ru/person/148420|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Мария Александровна Романова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Романова Мария Александровна|url=https://www.unioncomposers.ru/composer/view/?id=978|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Мария Макраки (Греция) <ref>{{Cite web|title=Maria Makraki - Conductor|url=https://www.mariamakraki.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Мария Эклунд (1973) Россия <ref>{{Cite web|title=Home Page|url=https://mariaeklund.net/|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Марта Реммерт (1853–1941) Германия <ref>{{Cite web|title=Martha Remmert|url=https://www.fembio.org/biographie.php/frau/biographie/martha-remmert/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Марта Линц фон Кригнер (1898–1982) [[Австро-Венгрия|Аустро-Венгрия]] <ref>{{Cite web|title=Marta Linz: Birthday & Death (1898-1982), Age and Zodiac|url=https://happyhappybirthday.net/en/age/marta-linz-person_syxllyfq|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Мадлен Тереза Бушери Ле-Фор (1879–1960) Франция <ref>{{Cite web|title=Magdeleine Boucherit Le Faure Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Magdeleine_Boucherit_Le_Faure|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Михаэла Сильвия Рошка (1957–2026) [[Румыния]]<ref>{{Cite web|title=Mihaela Silvia Rosca, Дирижер <nowiki>|</nowiki> Архив, выступления, билеты и видео <nowiki>|</nowiki> Operabase|url=https://www.operabase.com/mihaela-silvia-rosca-a23399/ru|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* [[Маралжан Мырзақұлова|Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова]] (1974–2025) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазбекқызы - KazTheatre|url=https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Маргарет Хилис (1921–1998) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Margaret Hillis: University Honors and Awards: Indiana University|url=https://honorsandawards.iu.edu/awards/honoree/94.html|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Мун-ëн Хо (1960) КХДР ([[Солтүстік Корея|Корей Халық Демократиялық Республикасы]]) <ref>{{Cite web|title=Heo Moon-young (conductor) - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/허문영(지휘자)|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Муборак Бахруллаевна Лутфуллаева (1976) Өзбекстан <ref>{{Cite web|title=Браво, Муборак! - Kultura.uz|url=https://kultura.uz/view_6_r_13941.html|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Мишель Рейкерс (майор) АҚШ <ref>{{Cite web|title=— The Cleveland Orchestra|url=https://www.clevelandorchestra.com/people/michelle-rakers|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Мойца Лавренчич ([[Словения]]) <ref>{{Cite web|title=MOJCA LAVRENČIČ - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/mojca-lavrencic/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Мадинат Магометовна Яндиева (1942) [[Ингушетия]] <ref>{{Cite web|title=Ингушская прима дирижерского искусства Мадинат Яндиева не представляет свою жизнь без музыки <nowiki>|</nowiki> Ингушетия/ГIалгIайче — интернет-газета|url=https://gazetaingush.ru/kultura/ingushskaya-prima-dirizherskogo-iskusstva-madinat-yandieva-ne-predstavlyaet-svoyu-zhizn-bez|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Мадина Маратқызы Қабижанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Достойный пример|url=https://avestnik.kz/dostojnyj-primer-2/|accessdate=13.05.2026}}</ref>
* Маржена Дьякун (1981) [[Польша]] <ref>{{Cite web|title=Marzena Diakun|url=https://www.diakun.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Марлен Урбай (Куба) <ref>{{Cite web|title=Marlene Urbay|url=https://www.facecuba.org/post/marlene-urbay|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Мируерт Талапқызы Мұқанова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Талант, дисциплина и абсолютный слух|url=https://kazpravda.kz/n/talant-distsiplina-i-absolyutnyy-sluh/|accessdate=13.05.2026}}</ref>

'''Н'''

* Нил Вендитти (Түркия, Италия) <ref>{{Cite web|title=NILVENDITTI|url=https://www.nilvenditti.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Негин Хпалвак (1997) Ауғанстан <ref>{{Cite web|title=Negin Khpalwak: Afghanistan's Only Female Orchestra Conductor|url=https://www.rejectedprincesses.com/blog/modern-worthies/negin-khpalwak|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Нина Дмитриевна Кравченко (1952) КСРО, Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Алматинский Музыкальный Колледж имени П.Чайковского|url=https://music-college.kz/news/46/single/82|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Нина Ракич ([[Сербия]]) <ref>{{Cite web|title=Kad umetnost ima ime i prezime: Zašto je važno pomoći Nini Rakić - Ozon Media|url=https://www.ozon.rs/vesti/2025/kad-umetnost-ima-ime-i-prezime-zasto-je-vazno-pomoci-nini-rakic/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Ниа Имани Франклин (1993) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Nia Imani Franklin <nowiki>|</nowiki> Winston-Salem Symphony|url=https://www.wssymphony.org/guest-artists/nia-imani-franklin/|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Наталья Владимировна Базалева (1958) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Базалева Наталья Владимировна — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Базалева,_Наталья_Владимировна|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Наталья Сергеевна Вильянова (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Вильянова Наталья Сергеевна|url=https://filarmonia.kz/?p=1476&lang=ru|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Наталья Борисовна Пономарчук (Украина) <ref>{{Cite web|title=Natalia Ponomarchuk – Official website|url=https://ponomarchuk.org/|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Натали Штуцман (1965) Франция <ref>{{Cite web|title=Nathalie Stutzmann, conductor and contralto|url=https://nathaliestutzmann.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Нисан Ак (Түркия) <ref>{{Cite web|title=Nisan Ak <nowiki>|</nowiki> Conductor - Home|url=https://nisanak.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Нежат Амири ([[Иран]]) <ref>{{Cite web|title=İran’da tabuları yıkan orkestra şefi: Nezhat Amiri - Umut Gazetesi|url=https://umutgazetesi45.org/arsivler/3080|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Назанин Агахани (1980) Аустрия <ref>{{Cite web|title=Nazanin AGHAKHANI Conductor*Composer|url=https://www.nazaninaghakhani.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Николетт Элла Фрайон (1960) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Nicolette Fraillon|url=https://www.nicolettefraillon.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Наргиза Курманова ([[Қырғызстан]]) <ref>{{Cite web|title=Наргиза Курманова » Союз Композиторов Кыргызской Республики|url=http://kompozitor.kg/composers/68-nargiza-kurmanova.html|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Нурбана Эмин ([[Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы|Шыңжаң ұйғыр автономиялық ауданы]]) <ref>{{Cite web|title=Happy Women's Day. This is Xinjiang's first female conductor, Nurbana Emin, a Uyghur lady. : r/MarxistCulture|url=https://www.reddit.com/r/MarxistCulture/comments/1j5ywtn/happy_womens_day_this_is_xinjiangs_first_female/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Наоми Мунаката (1955–2020) Жапония, Бразилия <ref>{{Cite web|title=Мунаката Наоми, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мунаката,_Наоми|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Нварт Андреасян (Армения, Франция) <ref>{{Cite web|title=Нварт Андреасян: «В XXI веке дирижер – деловой человек…» :: Культура / ВЗГЛЯД|url=https://vz.ru/culture/2008/5/8/166305.html|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Нодока Окисава (Жапония) <ref>{{Cite web|title=Nodoka Okisawa — Gallery|url=https://www.nodokaokisawa.com/gallery|accessdate=13.05.2026}}</ref>

'''О'''

* Ольга Евгеньевна Вольф (1907–1992) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|url=https://www.conservatory.ru/esweb/volf-olga-evgenevna-1907-1992|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Ольга Максимилиановна Берг (1907–1991) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|url=https://www.conservatory.ru/esweb/berg-olga-maksimilianovna-1907-1991|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Ольга Власова (Ресей) <ref>{{Cite web|title=Ольга Власова ▪ Новая Опера / Балет Москва|url=https://novayaopera.ru/theatre-people/dirizhery/olga-vlasova/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Ольга Николаевна Полякова ([[Бурятия]]) <ref>{{Cite web|title=Заслуженный работник культуры Российской Федерации - Новости -|url=https://minkultrb.ru/news/news/5111-zasluzhennyy-rabotnik-kultury-rossiyskoy-federatsii/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Ольга Матильда Агнес фон Радецки (1858–1933) Латвия, КСРО <ref>{{Cite web|title=Radecki, Olga von - Sophie Drinker Institut|url=https://www.sophie-drinker-institut.de/radecki-olga-von|accessdate=13.05.2026}}</ref>
* Ольга Владимировна Сердюкова (Калмыкия) <ref>{{Cite web|title=Ольга Владимировна Сердюкова — Яндекс: нашлось 190 тыс. результатов|url=https://kalmfil.ru/index.php/kollektivy/khudozhestvennye-rukovoditeli/150-serdyukova-olga-vladimirovna|accessdate=13.05.2026}}</ref>
* Оксана Ярославовна Лынив (1978) [[Украина]] <ref>{{Cite web|title=Oksana Lyniv|url=https://oksanalyniv.com/en|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Оксана Кротик (Украина) <ref>{{Cite web|title=Oksana Krotyk - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/oksana-krotyk/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Офенце Дикеледи Кеорапетсе Пице (1992) [[Оңтүстік Африка Республикасы]] <ref>{{Cite web|title=Ofentse Pitse is first black woman to own an all-black orchestra|url=https://iol.co.za/pretoria-news/news/2023-06-05-ofentse-pitse-is-first-black-woman-to-own-an-all-black-orchestra/|accessdate=06.06.2026}}</ref>

'''П'''

* Полина Лебедева (Украина) <ref>{{Cite web|title=Polina Lebedieva - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/polina-lebedieva/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Паниз Фарьюсефи (Иран) <ref>{{Cite web|title=Паниз Фарьюсефи стала первой женщиной-дирижером в истории Тегеранского симфонического оркестра <nowiki>|</nowiki> Музыкальная жизнь|url=https://muzlifemagazine.ru/paniz-faryusefi-stala-pervoy-zhenshhino/|accessdate=06.06.2026}}</ref>

'''Р'''

* [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Құдайбергенқызы Садықова]] (1944–2020) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Раиса Садықова|url=https://qazaqculture.com/kk/cultural-objects/246ef525-7a73-4d2e-93d6-45fca37b5dd0|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Ребекка Тонг (1985) [[Индонезия]] <ref>{{Cite web|title=Rebecca Tong|url=https://www.rebeccatong.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Рахила Орынқызы Ерғалиева (Құлсариева) Қазақстан <ref>{{Cite web|title=Дирижер|url=https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Радосвета Бояджиева (1923–2018) Болгария <ref>{{Cite web|title=Персоны|url=https://100philharmonia.spb.ru/persons/18681/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Розмари Йорганджи (Албания) <ref>{{Cite web|title=Rozmari Jorgaqi passed away at the age of 83, the first Albanian Orchestra Conductor|url=https://www.ocnal.com/2020/09/rozmari-jorgaqi-passed-away-at-age-of.html|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Росила Самир (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Alexandria Opera witnesses the birth of the first female maestro in a singing concert .. - Egyptfwd.org|url=https://egyptfwd.org/Article/6/3091/Alexandria-Opera-witnesses-the-birth-of-the-first-female-maestro|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Рут Райнхардт (Германия) <ref>{{Cite web|title=Ruth Reinhardt|url=https://ruth-reinhardt.com/about/#:~:text=Ruth%20Reinhardt%20is%20the%20newly,Paulo%20State%20Symphony%20Orchestra%20(OSESP)|accessdate=11.05.2026}}</ref>

'''С'''

* Сабрие Искандеровна Бекирова (1965) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=Сабрие Бекирова - дирижер|url=https://sabrie-bekirova.ru/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Себрина Мария Альфонсо (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Biography • SFSO|url=https://southfloridasymphony.org/biography/|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Сара Колдуэлл (1924–2006) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Sarah Caldwell <nowiki>|</nowiki> Pioneer, Conductor, Producer <nowiki>|</nowiki> Britannica|url=https://www.britannica.com/biography/Sarah-Caldwell|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Сильвия Кадуфф (1937) [[Швейцария]] <ref>{{Cite web|title=Caduff, Sylvia (1937—) <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/women/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/caduff-sylvia-1937|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Сиëн Сон (1975) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Seong Siyeon - NamuWiki|url=https://en.namu.wiki/w/성시연|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Селия Томаса Торра (1884–1962) [[Аргентина]] <ref>{{Cite web|title=Celia Torrá Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Celia_Torrá|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Светлана Борисовна Безродная (1934) КСРО, Ресей <ref>{{Cite web|title=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Безродная,_Светлана_Борисовна|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Сусанна Мялкки (1969) [[Финляндия]] <ref>{{Cite web|title=Susanna Mälkki|url=https://susannamalkki.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Симона Маргарет Янг (1961) Аустралия <ref>{{Cite web|title=Янг Симона, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Янг,_Симона|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Симона Струнгару (Румыния) <ref>{{Cite web|title=Strungaru Simona|url=https://festivalenescu.ro/en/george-enescu-international-festival/artists/all/soloists/strungaru-simona-2028791847#:~:text=Simona%20Strungaru%20is%20a%20versatile,Composers%20and%20Musicologists%20of%20Romania|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* София Шарлотта Ганноверская (1668–1705) Германия <ref>{{Cite web|title=София Шарлотта Ганноверская — Рувики: Интернет-энциклопедия|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/София_Шарлотта_Ганноверская|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Сиан (Шарн) Эдвардс (1959) Ұлыбритания <ref>{{Cite web|title=Sian Edwards (born March 27, 1959), British conductor <nowiki>|</nowiki> World Biographical Encyclopedia|url=https://prabook.com/web/sian.edwards/1889120#:~:text=Sian%20Edwards%20is%20an%20English,National%20Opera%20in%20the%201990s|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Сузанна Павловски ([[Колумбия]]) <ref>{{Cite web|title=meet the maestra|url=https://suzannapavlovsky.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Стефани Роудс Рассел (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor <nowiki>|</nowiki> Stephanie Rhodes Russell|url=https://www.stephanierhodesrussell.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Севиль Иншалла кызы Гаджиева (1975) [[Әзербайжан]] <ref>{{Cite web|title=Севиль Гаджиева: Важной составляющей для любого музыкального руководителя является служение исключительно творческим интересам коллектива - ИНТЕРВЬЮ - АЗЕРТАДЖ|url=https://azertag.az/ru/xeber/sevil_gadzhieva_vazhnoi_sostavlyayushchei_dlya_lyubogo_muzykalnogo_rukovoditelya_yavlyaetsya_sluzhenie_isklyuchitelno_tvorcheskim_interesam_kollektiva____intervyu-3653007|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Сперанца Скаппуччи (Италия) <ref>{{Cite web|title=Speranza Scappucci|url=https://www.speranzascappucci.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Сьюзен Хейг (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Susan Haig - Biography|url=https://susanhaig.com/bio.html|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Сайра Сиверсон (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь: Сайра Сиверсон <nowiki>|</nowiki> Музыкальный руководитель и дирижер Молодежного симфонического оркестра Сан-Хуана — SHOUTOUT COLORADO|url=https://shoutoutcolorado.com/meet-sayra-siverson-music-director-and-conductor-of-the-san-juan-symphony-youth-orchestra/|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Соль Чин (1987) [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Sol Chin|url=https://www.sol-chin.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref>
* Сун Хи Ньюболд (АҚЩ, Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Soon Hee Newbold – Telling stories through music|url=https://www.soonheenewbold.com/|accessdate=13.05.2026}}</ref>
* Сая Жұмашева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=ЕЕ ПРИЗВАНИЕ - ДИРИЖЕР|url=https://pricom.kz/obshhestvo/ee-prizvanie-dirizher.html|accessdate=13.05.2026}}</ref>
* Сәуле Халимқызы Рахымғалиева (Қазақстан) <ref>{{Cite web|title=Карагандинский оркестр казахских народных инструментов имени Таттимбета даёт концерт|url=https://www.gov.kz/memleket/entities/karaganda/press/news/details/490384|accessdate=13.05.2026}}</ref>

'''Т'''

* Татьяна Михайловна Коломийцева (1914–1994) КСРО, Беларусь <ref>{{Cite web|title=Женщина-дирижер — Белорусский государственный архив кинофотофонодокументов|url=https://bgakffd.by/exhibition/zhenshhina-dirizher/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Татьяна Перес Эрнандес (Колумбия) <ref>{{Cite web|title=Tatiana Pérez-Hernández - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/tatiana-perez-hernandez/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Татьяна Александровна Шипулина (1950–2021) КСРО, [[Татарстан]] <ref>{{Cite web|title=Шипулина Татьяна Александровна|url=https://vrnency.ru/vol-2/ve-2-sh/b-00127-sh|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Тьянли Лу (Қытай, [[Жаңа Зеландия]]) <ref>{{Cite web|title=Tianyi Lu <nowiki>|</nowiki> Conductor|url=https://www.tianyi-lu.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* [[Томоми Нисимото]] (1970) Жапония <ref>{{Cite web|title=Home <nowiki>|</nowiki> Tomomi Nishimoto|url=https://www.tomomi-n.com/en/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Танатчая (Таня) Чанпханитпорнкит (Таиланд) <ref>{{Cite web|title=Tanatchaya “Tanya” Chanphanitpornkit - Yamaha Music|url=https://yamahaycastg.wpengine.com/music-educators/40-under-40/2025/chanphanitpornkit-tanatchaya/|accessdate=13.05.2026}}</ref>

'''У'''

* Ульяна Созанская (Украина) <ref>{{Cite web|title=От дирижера военного оркестра до десантного подразделения: история Ульяны Созанской - vinnychanka.info|url=https://vinnychanka.info/ru/eternal/ot-dirizhera-voennogo-orkestra-do-desantnogo-podrazdeleniya-istoriya-ulyany-sozanskoj|accessdate=06.06.2026}}</ref>

'''Ф'''

* Фрида Белинфанте (1904–1995) [[Нидерланд]] <ref>{{Cite web|title=Frieda Belinfante|url=https://www.fembio.org/english/biography.php/woman/biography/frieda-belinfante/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Фиона Монбет (1989) Франция, [[Ирландия]] <ref>{{Cite web|title=- Fiona Monbet|url=https://fionamonbet.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Флорика Димитриу (1915–1993) Румыния <ref>{{Cite web|title=Florica Dimitriu Discography: Vinyl, CDs, & More <nowiki>|</nowiki> Discogs|url=https://www.discogs.com/ru/artist/3341265-Florica-Dimitriu|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Фредерика Петридис (1903–1983) [[Бельгия]], АҚШ <ref>{{Cite web|title=Frédérique Petrides Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Frédérique_Petrides|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Фанни Мендельсон Бартольди (Гензель) (1805–1847) Германия <ref>{{Cite web|title=Мендельсон Фанни, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Мендельсон,_Фанни|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* [[Фаузия Хәкімбекқызы Тажина|Фаузия Тажина]] (1990; Қазақстан) – Ресейдің Түмен филармониясындағы Батыс Сібірдің ішіндегі жалғыз «Сібір Камератасы» камералық оркестрдің бас дирижëрі және көркемдік жетекшісі.<ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=06.06.2026}}</ref>

'''Х'''

* Хан На-Чанг (1982) Оңтүстік Корея <ref>{{Cite web|title=Han-Na Chang Conductor Official Website|url=https://www.hannachangmusic.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Хильдегарда Шарлотта Аврора Вернер (1834–1911) Швеция <ref>{{Cite web|title=Hildegard Werner - Discography of American Historical Recordings|url=https://adp.library.ucsb.edu/index.php/mastertalent/detail/115496/Werner_Hildegard|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Хильдегарда Бингенская (1098–1179) (шіркеудің хор маэстрасы) [[Рим империясы]] <ref>{{Cite web|title=Хильдегарда Бингенская — день памяти, житие, почитание — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Хильдегарда_Бингенская|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Хелен Куач (1940–2013) [[Вьетнам]] <ref>{{Cite web|title=Conductor Helen Quach, dragon lady of the podium; 73 <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ <nowiki>|</nowiki> Lifestyle.INQ|url=https://lifestyle.inquirer.net/119611/conductor-helen-quach-dragon-lady-of-the-podium-73/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Хелен Мэй Батлер (1867-1957) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen May Butler - Wind Repertory Project|url=https://www.windrep.org/Helen_May_Butler|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Хелен Л. Вайс (1920–1948) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Helen L. Weiss Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Helen_L._Weiss|accessdate=10.05.2026}}</ref>
* Хелен Ча Пë (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=О Хелен Ча-Пё, Биография|url=https://www.peoples.ru/art/music/conductor/helen_cha-pyo/|accessdate=13.05.2026}}</ref>
* Хатидже Инджи Чайырлы (1935–2021) Түркия <ref>{{Cite web|title=İnci ÇAYIRLI - hatirlatalimdedik.com|url=https://hatirlatalimdedik.com/inci-cayirli|accessdate=10.05.2026}}</ref>

'''Ц'''

* Цзяцзин Лай (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Jiajing Lai - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/jiajing-lai-2/?lang=en|accessdate=06.06.2026}}</ref>

'''Ч'''

* Чжэн Сяоин (1929) Қытай <ref>{{Cite web|title=Чжэн Сяоин, биография и музыкальное творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Чжэн_Сяоин|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Чонним Чо (1940) [[Солтүстік Корея|КХДР]] <ref>{{Cite web|title=First Woman Conductor – Paektu Solidarity Alliance|url=https://koreaisone.wordpress.com/2021/04/23/first-woman-conductor/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Чаовэнь Тин (Қытай) <ref>{{Cite web|title=Chaowen Ting - La Maestra Paris|url=https://lamaestra-paris.com/chaowen-ting/?lang=en|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Челси Галло (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Chelsea Gallo – Conductor|url=https://chelseagallo.com/|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* '''Чанг Бинь Нгуен''' (1933–2025; [[Вьетнам]]) – вьетнамдық дирижëр. Вьетнамның алғашқы кәсіби әйел дирижëрі, еңбек сіңірген әртісі (NSUT). [[Мәскеу|Мәскеудегі]] П.И. Чайковский атындағы мемлекеттік консерваториясын «Хор дирижëрлігі» мамандығы бойынша бітірген. Кейін [[Ханой]] және [[Хошимин]] консерваторияларында оқытушы болып жұмыс істеген әрі композиция және дирижëрлік теориясы кафедрасы меңгерушісінің орынбасары қызметтерін атқарған. Ол хор дирижëрлігі бойынша оқулықтар құрастырды, хорларға арналған шығармаларды өңдеді және симфониялық оркестрлермен концерттер өткізді. <ref>{{Cite web|title=Binh Trang, Vietnam's first female conductor|url=https://www.vietnam.vn/en/nu-nhac-truong-dau-tien-cua-viet-nam-nsut-binh-trang-vua-qua-doi|accessdate=13.05.2026}}</ref>

'''Ш'''

* Шикинья Гонзага Франсиска Эдвижес Невес (1847–1935) Бразилия <ref>{{Cite web|title=Women in Music Weekly Highlight: Chiquinha Gonzaga|url=https://www.yourclassical.org/story/2018/03/30/women-in-music-weekly-highlight-chiquinha-gonzaga|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Шогуфа Сафи (Ауғанстан) <ref>{{Cite web|title=Why Shogufa Safi and Afghanistan's first all-female orchestra have been forced to flee their country - Classical Music|url=https://www.classical-music.com/articles/why-shogufa-safi-and-afghanistans-first-all-female-orchestra-have-been-forced-to-flee-their-country|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Шайма Хусейн (Мысыр) <ref>{{Cite web|title=Egypt’s orchestra for blind women is challenging stereotypes with incredible... - Classic FM|url=https://www.classicfm.com/discover-music/egypt-orchestra-for-blind-women-challenging-stereotypes/|accessdate=06.06.2026}}</ref>

'''Ы'''

* Ын Сон Ким (Оңтүстік Корея) <ref>{{Cite web|title=Eun Sun Kim bio|url=https://www.sfopera.com/about/bios/administration/Eun-Sun-Kim/|accessdate=13.05.2026}}</ref>

'''Э'''

* Элим Чан (1986) [[Гонконг|Британдық Гонконг]] <ref>{{Cite web|title=Conductor - Elim Chan - Conductor|url=https://www.elimchan.nl/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Элизабет Йоханна Ламина Кëйпер (1877–1953) Нидерланд <ref>{{Cite web|title=Kuyper, Rediscovering a Dutch Master - Feminae Records|url=https://www.feminaerecords.com/releases/kuyper-rediscovering-a-dutch-master/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Элизабет Уолдо (Энн Денцель, 1917 немесе 1918 – 2026) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Elisabeth Waldo Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elisabeth_Waldo|accessdate=10.05.2026}}</ref>
* Элизабет Айона Браун (1941–2004) Британия <ref>{{Cite web|title=Браун Элизабет Айона, биография и творчество — РУВИКИ|url=https://ru.ruwiki.ru/wiki/Браун,_Элизабет_Айона|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Элизабет А. Бейкер (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=RECORDINGS – The Honourable Elizabeth A. Baker|url=https://elizabethabaker.com/recordings/|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Этель Легинска (1886–1970) Британия <ref>{{Cite web|title=Ethel Leginska <nowiki>|</nowiki> Encyclopedia.com|url=https://www.encyclopedia.com/history/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/ethel-leginska|accessdate=10.05.2026}}</ref>
* Эльфрида Андре (1841–1929) Швеция <ref>{{Cite web|title=Elfrida Andrée Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Elfrida_Andrée|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Эсин Айдингоз (1993) Түркия <ref>{{Cite web|title=Esin Aydingoz <nowiki>|</nowiki> Home|url=https://www.esinaydingoz.com/|accessdate=06.06.2026}}</ref>
* Эмма Роберто Стейнер (1856 –1929) АҚШ <ref>{{Cite web|title=Conductor, Composer, Philanthropist; the Life of Emma Roberto Steiner|url=https://uafs.edu/academics/academic-resources/symposium/_documents/hayden-melissa.pdf|accessdate=10.05.2026}}</ref>
* Эуджения Калоссо (1878–*1914) Италия <ref>{{Cite web|title=Eugenia Calosso Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eugenia_Calosso|accessdate=10.05.2026}}</ref>
* Элени Ламбири (1882*1883* немесе 1889–1960) Грекия <ref>{{Cite web|title=Eleni Lambiri Facts for Kids|url=https://kids.kiddle.co/Eleni_Lambiri|accessdate=10.05.2026}}</ref>
* Элена Шварц (Аустралия, Швейцария) <ref>{{Cite web|title=Elena Swartz - Henry Luce|url=https://lucescholars.org/scholar-directory/elena-swartz/|accessdate=13.05.2026}}</ref>
* Энн Ланди (АҚШ) <ref>{{Cite web|title=Conductor: The First African American|url=https://www.quaereliving.com/post/conductors-the-first-african-american|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Эмилия Робертовна Шихрагимова (Дағыстан) <ref>{{Cite web|title=Музыка – мое призвание! <nowiki>|</nowiki> ГБУ РД «Редакция республиканского журнала «Женщина Дагестана»|url=https://женщинадагестана.рф/node/11838|accessdate=11.05.2026}}</ref>
* Элиза Вегас (Вьетнам) <ref>{{Cite web|title=Elisa Vegas <nowiki>|</nowiki> Directora|url=https://www.elisavegas.com/en|accessdate=11.05.2026}}</ref>

== Статистика ==
2026 жылдың маусым айының статистикасы бойынша тізімде 250 әйел дирижёрлердің есімі берілген. Аздағы уақытта тізім жаңа есімдермен толықтырылып, мақалаға соңғы 300 есім енгізіледі.

== Әдебиет ==
* '''Орлов, Дмитрий Михайлович'''. Женщины дирижёры - в оркестрах стран мира : [16+] / Д. М. Орлов. — Москва : КнигИздат, 2023. — 273 с. : портр. : 21 см.; <nowiki>ISBN 978-5-4492-0528-5</nowiki>.
* Т.Н. Бабич «Женщины-дирижеры симфонических и театральных оркестров: Феномен музыкально исполнительского искуства» 2010 г.
* L. Hamer «Women on the Podium - Issues and Strategies of Women Conductors» , Article Version .pdf
* KAY LAWSON «Women Conductors: Credibility in a Male-Dominated Profession» 1991
* Jing Zhang «Female Orchestral Conductors: Negotiating Gender And Leadership In The Classical Music World» 2018 г.

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Елдер бойынша дирижерлер]]
[[Санат:Германия дирижерлері]]
[[Санат:Ресей дирижерлері]]
[[Санат:Әзербайжан дирижерлері]]

Абылай Тілепберген

2026-06-16T07:31:56Z

Tuttiorchestra687: /* Өмірбаяны және білімі */

{{Музыкант|Есімі=Абылай Тілепберген|Шынайы есімі=|Сурет=|Сурет ені=|Сурет тақырыбы=|Фон=non_performing_personnel|Туған кездегі есімі=Абылай Жанболатұлы Тілепбергенов|Толық аты=|Туған күні=17.03.1990|Туған жері={{туғанжері|Ақтау|Ақтауда}}, [[Маңғыстау облысы]]|Қайтыс болған күні=|Қайтыс болған жері=|Белсенділік жылдары=|Мемлекет={{Байрақ|Қазақстан}}|Мамандықтары=[[Дирижер]], домбырашы, күйші, оқытушы |Дауыс түрі=|Аспаптары=Домбыра|Жанрлары=|Лақап аттары=|Ұжымдары=Құрманғазы Сағырбайұлы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі|Қызметтес болған=|Лейблдері=|Марапаттары=[[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы]], [[Құрмет ордені]], «Серпер» сыйлығының лауреаты, Республикалық байқаулардың лауреаты|Сайты=[https://kurmangazy-orchestra.kz/ru/structure/artists// Құрманғазы оркестрі]|Commons=}}
'''Абылай Жанболатұлы Тілепберген''' (17 наурыз 1990, [[Ақтау]], [[Маңғыстау облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазКСР]]) – қазақстандық [[Дирижер|дирижëр]], [[Домбыра|домбырашы]], [[күйші]], [[Дарын мемлекеттік жастар сыйлығы|«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының]] иегері (2018), «[[Құрмет ордені|Құрмет]]<nowiki/>» орденінің иегері (2025). [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің]] бас дирижëрі. (2018 жылдың қазан айынан бастап)<ref>{{Cite web|title=Тлепберген Абылай Жанболатович — Республиканское государственное казенное предприятие «Казахский национальный оркестр народных инструментов имени Курмангазы» Комитета культуры Министерства культуры и информации Республика Казахстан|url=https://kurmangazy-orchestra.kz/ru/artists/tilepbergen-abylaj-zhanbolatovich/|accessdate=20.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Награды Президента получили артисты Мангистау|url=https://elemnews.kz/pravitelstvo/mangistauskie-artisty-otmecheny-nagradami-prezidenta|website=21.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Абылай атына лайық сый алды|url=https://ser-per.kz/zhanalyqtar/audan-tynysy/abylaj-atyna-lajy-syj-aldy.html|accessdate=23.05.2026}}</ref>

== Өмірбаяны және білімі ==
Абылай Тілепберген 1990 жылы 17 наурызда [[Маңғыстау облысы|Маңғыстау облысының]] [[Ақтау]] қаласында музыкалық отбасында дүниеге келген. Анасы — кәсіби [[музыкант]] әрі [[Пианино|пианист]], сондай-ақ әншілікпен айналысады, ал әкесі Жанболат Тілепбергенов — [[дәрігер]]-терапевт, жастайынан [[домбыра]] тартқан. Абылай бес жасынан бастап музыкаға қызығушылық танытып, домбыраны меңгеруге ден қояды. Жеті жасынан бастап [[Маңғыстау]] өнер колледжі жанындағы балалар студиясында ҚР Еңбек сіңірген әртісі, [[Алматы|Алматыдағы]] Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының «Құрметті профессоры» және белгілі [[күйші]] [[Роза Тайманқызы Айдарбаева|Роза Тайманқызы Айдарбаеваның]] домбыра сыныбында тәлім алады. Ол жерде бес жыл білім алып, оқуын үздік аяқтайды. 2007 жылы Маңғыстау өнер колледжінің халық аспаптар бөліміне түсіп, алғашқы ұстазы Роза Айдарбаеваның сыныбында оқиды. Оқу барысында дарындылығымен және күйлерді шебер орындауымен ұстаздарының назарына ілігеді. 2010 жылы Алматыдағы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясына бакалавриат бағдарламасы бойынша оқуға түсіп, Қазақстан Республикасының еңбек сінірген өнер қайраткері , [[профессор]] [[Кәрима Сахарбаева Сүндетқызы|Кәрима Сүндетқызы Сахарбаеваның]] сыныбында білім алады. 2016 жылы консерваторияның магистратурасын тәмамдады.<ref name=":0">{{Cite web|title=Взмах палочкой » Новое поколение|url=https://archive.np.kz/cultura/27041-vzmah-palochkoy.html|accessdate=21.05.2026}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Ровесник независимости: Народное творчество – наша сила и гордость|url=https://www.nur.kz/society/1933633-rovesnik-nezavisimosti-narodnoe-tvorchestvo-nasha-sila-i-gordost/|website=22.05.2026}}</ref>

Қазақтың халық әртісі, дәулескер күйші, домбырашы [[Қаршыға Ахмедьяров|Қаршыға (Қаршымбай) Ахмедияровтың]] шәкірті. Дирижëрліктен [[Базарғали Әжиұлы Жаманбаев|Базарғали Жаманбаев]], [[Жалғасбек Әмірханұлы Бегендік]], [[Айтқали Тілепқалиұлы Жайымов]], [[Рахат Бекболұлы Мадреев]] деген ұстаздардан тәлім алды. Сонымен қатар Ресейде Н. Римский-Корсаков атындағы Санкт-Петербург мемлекеттік консерваториясында және П.И. Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясында [[Юрий Темирканов]] және [[Геннадий Рождественский]] деген дирижëрлерден сабақтар алған.<ref>{{Cite web|title=Абылай ТІЛЕПБЕРГЕН, дирижер: Дирижер аспабы – оркестр <nowiki>|</nowiki> Qazaq Gazeta|url=https://aqzhelken.kazgazeta.kz/news/29894|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|title=Арпалыс, сағыныш, үміт – бәрі әуен <nowiki>|</nowiki> Qazaq Gazeta|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/64940|accessdate=23.05.2026}}</ref>

== Шығармашылық жолы ==
Абылай Тілепберген шығармашылық сапарларымен көптеген шетел мемлекеттерінде өнер көрсеткен. Атап айтқанда, [[Германия|Германияның]] [[Берлин]], [[Ганновер]] және [[Гамбург]] қалаларында, сондай-ақ [[Франция]], [[Швейцария]], [[Қытай]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Түрікменстан]], [[Біріккен Араб Әмірліктері]], [[Иордания]], [[Түркия]], [[Чехия]], [[Ливия]], [[Ресей]], [[Қырғызстан]], [[Қазақстан]], [[Өзбекстан]] және [[Норвегия]] елдерінде концерттік бағдарламаларға қатысқан. Абылайды мерекелік іс-шараларға, мәдени-көпшілік бағдарламаларға, [[Астана]] мен [[Алматы]] қалаларында өтетін мәдени шараларға, сондай-ақ үкіметтік концерттерге жиі шақырады. Домбырашының репертуарында 100-ден астам [[күй]] бар. Оның орындауындағы шығармалар қатарында Абыл, Қартбай, Есір, Құлшар, Есжан, Өскенбай, Мұрат, Шамығұл, Әлқуат, Есбай, [[Махамбет Өтемісұлы]], [[Дина Кенжеқызы Нұрпейісова|Дина Нұрпейісова]], [[Құрманғазы Сағырбайұлы]], [[Дәулеткерей Шығайұлы]], [[Сүгір Әліұлы|Сүгір Әлиұлы]], [[Тәттімбет Қазанғапұлы]], [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]], [[Қаршыға Ахмедьяров|Қаршыға Ахмедияров]] және басқа да күйшілердің туындылары бар. Сонымен қатар, репертуарында орыс және шетел композиторларының шығармалары да орын алады.<ref>{{Cite web|title=Стала известна программа Дней культуры Казахстана в Туркменистане <nowiki>|</nowiki> Культура|url=https://asmannews.ru/news/4463/stala-izvestna-programma-dnei-kultury-kazahstana-v-turkmenistane|website=21.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Первый масштабный концерт казахстанских артистов прошел в Хьюстоне|url=https://www.inform.kz/ru/perviy-masshtabniy-kontsert-kazahstanskih-artistov-proshel-v-hyustone-55d752|website=22.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Мотивы Азии в Южной Европе|url=https://time.kz/articles/grim/2023/06/19/motivy-azii-v-yuzhnoj-evrope|accessdate=22.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Садраддин, Енлик и Рауана покоряют США: Наурыз отметили в Хьюстоне|url=https://qumash.kz/news/sadraddin-enlik-irauana-pokoryayut-ssha-nauriz-otmetili-v-hyustone-cb0ffe/|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Дни культуры Республики Казахстан стартовали в Туркменистане|url=https://globalnews.kz/dni-kultury-respubliki-kazahstan-startovali-v-turkmenistane/|accessdate=23.06.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Чарующие степные мелодии - Liter.kz|url=https://liter.kz/8020-charuyushchie-stepnye-melodii/|accessdate=23.05.2026}}</ref>

=== Күйшілік қызметі ===
Орындаушылық өнерімен қатар күй шығарумен де айналысады. Абылай — онға жуық дәстүрлі күйдің авторы. Алғашқы күйін 2002 жылы, он екі жасында, Құрманғазы Сағырбайұлы кесенесіне зиярат етіп қайтқаннан кейін арнау ретінде шығарған. Күйшінің белгілі «[[Серпін]]<nowiki/>», «[[Арнау]]<nowiki/>», «[[Атамекен күй|Атамекен]]<nowiki/>» деген күйлері бар және «[[Нағашым]]<nowiki/>» әнінің авторы болып табылады.<ref name=":2" />

=== Дирижëрлік қызметі ===
* Абылай Тілепберген 2013—2018 жылдары Алматыдағы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының студенттік халық аспаптар оркестрінің [[Дирижер|дирижёрі]] қызметін атқарды.
* 2016 жылы оркестрмен бірге [[Қытай|Қытайдың]] [[Шаңхай|Шанхай]] қаласында өткен «Shanghai Spring International Music Festival» Халықаралық фестивалі аясындағы гастрольдік сапарға аттанады. Оркестр «Shanghai Oriental Art Center» концерт залында Құрманғазы Сағырбайұлының, [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбановтың]], Қаршыға Ахмедияровтың, Нұрғиса Тілендиевтің және заманауи қазақстандық композиторлардың шығармаларын орындады.<ref>{{Cite web|title=Қазақтың күйлері Шанхайдағы халықаралық фестивальде күмбірлейді|url=https://kaz.inform.kz/news/kazaktyn-kuyleri-shanhaydagy-halykaralyk-festival-de-kumbirleydi_a2902749|website=21.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Казахские народные кюи прозвучат на международном фестивале в Шанхае - «Qazaqstan» Ұлттық телеарнасы|url=https://qazaqstan.tv/news/109792/|accessdate=23.05.2026}}</ref>
* 2014 жылы Құрманғазы консерваториясының (КНК) 70 жылдығына арналған Гала концертін Алматы қаласының Республика сарайында және Астанада «Қазақстан» ЦКЗ-де дирижёрлеген.<ref>{{Cite web|title=Қазақ халық аспаптар оркестрі - www.conservatoire.kz|url=https://conservatoire.edu.kz/kz/creativity/teams/the-orchestra-of-kazakh-folk-instruments/-/|accessdate=23.05.2026}}</ref>
* 2015 жылы Құрманғазы консерваториясында «Piano Competition» Халықаралық фестивалінде «Фольклордан джазға» дейін жобасын дирижёрледі.
* 2017 жылы Астанада ЭКСПО-да Гала концерт «Мәдени жобасында» дирижёрлеген.
* 2018 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің бас дирижёрі етіп тағайындалды. Дирижёр оркестрмен «Адай», «Балбырауын», «Сарыарқа», «Серпер», «Махамбет», «Топан», «Орақ, Мамай», «Балқадиша», «Көңілді бикеш», «Әсем қоңыр» және т. б. шығармаларды орындаған.
* 2021 жылы «Aljazz Symphony» Алматы қала әкімдігінің эстрада-симфониялық оркестрімен және Құрманғазы атындағы Қазақ оркестрімен «Оркестрлер фестивалі» концерт аясында Т. Мұхамеджанов композитордың «Махаббат бекеті» кинофильмінен саундтрек, А. Пьяццоланың «Либертанго», Түркештің күйі «Көңілашар», «Алдар көсе» және «Мадагаскар 2» мульфильмдерінің саундтректерін дирижёрледі.
* 2020—2022 жылдары арылығында қазақстандық пианист [[Жақия Әубәкіров|Жания Әубәкірова]] «Самғау» атты авторлық жобасын ұйымдастырды. Концерттер Алматыдағы [[Республика сарайы (Алматы)|Республика сарайында]] және Астанада өткізілді. Абылай Тілепберген Ж. Жабаев атындағы мемлекеттік академиялық филармониясының Т. Әбдірәшев атындағы мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің шақырылған дирижёрі болды. <ref>{{Cite web|title=Концерт «Самғау» - Концерт - расписание, цены, ☎ контакты, адреса <nowiki>|</nowiki> Давай Сходим!|url=https://sxodim.com/almaty/event/kontsert-sam-au|accessdate=23.05.2026}}</ref>
* 2019 жылы «Құрманғазы оркестрінің 85-жылдығына арналған концерт» дирижëр [[Айсын Жексен|Айсын Жексенмен]] бірлесіп, мерекелік концерт өткізді.
* 2019 жылы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың]] «Ұлы даланың жеті қыры» мақаласы аясында және Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрінің 85 жылдығына орай, Алматы қаласында 29 наурыз күні Құрманғазы оркестрі және [[Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры|Ғабит Мүсірепов атындағы балалар және жасөспірімдер театрының]] бірлескен жобасы «Аманат» концерт-спектаклінің тұсаукесері аншлагпен өтті.<ref>{{Cite web|title=Қос өнер ордасының ерен жобасы|url=https://madeniportal.kz/news/qos-oner-ordasynyn-eren-zobasy|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт “Самғау“ в Алматы: новое звучание любимых казахских мелодий: 07 ноября 2022 09:30 - новости на Tengrinews.kz|url=https://tengrinews.kz/culture/kontsert-samgau-almatyi-novoe-zvuchanie-lyubimyih-kazahskih-482217/|accessdate=23.05.2026}}</ref>
* 2019 жылы «Вечер классической музыки» еуропалық классикалық музыка концертін дирижëрледі.<ref>{{Cite web|title=В Алматы пройдет «Вечер классической музыки»|url=https://massaget.kz/blogs/v-almatyi-proydet-vecher-klassicheskoy-muzyiki-25375/|accessdate=22.06.2026}}</ref>
* 2019 жылы «Оркестр түні» концертін аншлагпен өткізді.<ref>{{Cite web|title="ОРКЕСТР ТҮНІ" КОНЦЕРТІ АНШЛАГПЕН ӨТТІ|url=https://madeniportal.kz/article/2424|accessdate=22.05.2026}}</ref>
* 2024 жылы «Құрманғазы оркестрінің 90-жылдығына арналған концерт» жобасында дирижëрледі.<ref>{{Cite web|title=Мы вам устроим!|url=https://time.kz/articles/blitz/2023/06/26/my-vam-ustroim|website=22.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Алматы на международном уровне отметили 90-летие оркестра Курмангазы|url=https://vapress.kz/ru/article/v-almaty-na-mejdunarodnom-urovneotmetili-90-letie-orkestra-kurmangazy.html|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ музыка өнерінің қарашаңырағы - Құрманғазы оркестріне 90 жыл|url=https://kaz.inform.kz/news/kazak-muzika-onernn-karashaniragi-kurmangazi-orkestrne-90-zhil-b1e6e5|accessdate=23.05.2026}}</ref>
* 2025 жылы [[Ақтау|Ақтауда]] «Ақтау – 2025 жылғы түркі әлемінің мәдени астанасы» жобасы аясында түрксой опера күндерінде [[Абыл Тарақұлы]] атындағы қазақ халық аспаптар оркестрмен дирижëрлік етті.<ref>{{Cite web|title=В Актау прошёл грандиозный оперный вечер тюркского мира|url=https://turanews.kz/ru/news/v-aktau-proshyol-grandioznyj-opernyj-vecher-tyurkskogo-mira/|accessdate=23.05.2026}}</ref>
* 2026 жылы [[Дінмұхаммед Қанатұлы Құдайбергенов|Димаш Құдайбергенмен]] бірлесіп «Серпін» атты авторлық концертін өткізді.<ref>{{Cite web|title=Концерт СЕРПІН в Алматы с Димашем и Абылаем Тлепбергеном|url=https://biznescentr.kz/govnews/ministerstvo-kultury-i-informacii-rk/145280-koncert-serpin-v-almaty-s-dimashem-i-abylaem-tlepbergenom.html|accessdate=22.05.2026}}</ref>
* 2026 жылы «Ахмет Жұбановтың 120-жылдығына» орай Қазақ концертте «Ғасырлар пернесі» концертін дирижëрледі.
* 2026 жылы «Қаршыға Ахмедияровтың 80-жылдығына» арналған концертін дирижëрледі.

=== Педагогикалық және қоғамдық қызметі ===
Абылай Тілепберген Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызмет атқарады. Сонымен қатар домбырашылар арасындағы байқауларда («Домбыра-дастан» республикалық байқауы, 2022 жыл) және дирижёрлер байқауларында (Р. Ғабдиев атындағы ІІІ Республикалық дирижёрлер байқауы, Атырау қаласы, 2024 жыл) қазылар алқасының мүшесі болған. 2025 жылғы 20 ақпанда Алматыдағы Нұрғиса Тілендиевтің мемориалдық үй-мұражайында студенттерге арналған «Күй мен симфония: Нұрғиса Тілендиев өнері» атты дәріс өткізді.<ref>{{Cite web|title=Рыспай Ғабдиев атындағы ІІІ республикалық дирижерлар конкурсы қорытындыланды|url=https://dina-orkestr.kz/zhanalykhtar/ryspaj-gabdiev-atyndagy-iii-respublikalyk-dirizherlar-konkursy-k-orytyndylandy|accessdate=21.05.2026}}</ref>

== Tasqyn Studio-мен әріптестігі ==
2023 жылы қазақстандық тәуелсіз «[[Tasqyn Studio]]<nowiki/>» анимациялық студиясы «[[Дала шырқауы]]<nowiki/>» атты мультсериал жобасын шығарды. Мультсериал қазақтың ұлы күйшісі Құрманғазы Сағырбайұлы өміріндегі оқиғаларға негізделген. Студия өкілдерінің айтуынша, жоба ұлттық өнерді анимация арқылы танытудың алғашқы қадамдарының бірі ретінде әзірленген. Жобаның ұзақтығы 3–5 минуттық 9 пилоттық бөлімі қазақ тілінде жарық көрді. Әр бөлімде композитордың өмірбаянынан үзінділер баяндалып, оның күйлері орындалған. Жобаға Абылай Тілепберген күй орындаушы ретінде қатысып қана қоймай, Құрманғазы туралы ақпараттарды бөлісуімен атсалысқан. Мультсериал бөлімдерінде Құрманғазының:

* '''1-бөлімде «Ұзақ»'''
* '''2-бөлімде «Кішкентай»'''
* '''3-бөлімде «Төремұрат»'''
* '''4-бөлімде «Бозқаңғыр»'''
* '''5-бөлімде «Ман''' '''ата»'''
* '''6-бөлімде «Балқаймақ»'''
* '''7-бөлімде «Қайран шешем»'''
* '''8-бөлімде «Машина»'''
* '''9-бөлімде «Серпер»'''

Деген күйлері орындалған.<ref>{{Cite web|title=Талантты жастар «Дала шырқауы» анимациялық туындысын жарыққа шығарды: 24 наурыз 2023, жаңалықтар Turkystan.kz|url=https://turkystan.kz/article/217837-talantty-zhastar-dala-shyr-auy-animaciyaly-tuyndysyn-zhary-a-shy-ardy|website=21.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=В Казахстане вышел мультсериал про историю создания кюев Курмангазы — The Village Казахстан|url=https://www.the-village-kz.com/village/city/news-city/29689-v-kazahstane-vyshel-multserial-pro-istoriyu-sozdaniya-kyuev-kurmangazy|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Группа молодых и талантливых художников Казахстана <nowiki>|</nowiki> Давай Сходим! Алматы|url=https://smartik.ru/almaty/post/185550362|accessdate=23.05.2026}}</ref>

== Марапаттары ==
# Алғашқы домбырадан байқауы 2001 жылы ел ішінде «Біз – Тәуелсіздіктің құрдастарымыз» деген Республикалық конкурс-фестиваль өтті. Абылай он бір жасында «Дипломант» дәрежесін жеңді.<ref name=":2" />
# 2006 жылы Ж. Нәжімеденов шығармашылығына арналған республикалық «Дүбірлі домбыра» конкурсында Гран-при лауреаты
# Мұрат Өскінбайұлы атындағы ІІ республикалық күйшілер сайысында Гран-при лауреаты
# 2007 жылы Есір Ашуақұлы атындағы ІІ республикалық домбырашылар конкурсында Гран-при лауреаты
# 2007 жылы Республикалық тұңғыш телевизиялық «Әлем-Арт» байқауында Гран-при лауреаты
# 2009 жылы «Дәулескер дәстүр» атты Сержан Шәкірат орындайтын күйлердің республикалық конкурсында Гран-при лауреаты
# Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында өткен республикалық Музыка олимпиадасында «халық аспаптар» аталымы бойынша бас жүлде иегері
# 2012 жылы Атырау қаласында өткен Р. Ғабдиев атындағы «Күй қағаны» І республикалық фестивалінде Гран-при лауреаты
# 2012 жылы Ә. Есқалиев атындағы «Алтын домбыра» ІІ республикалық конкурсында Гран-при лауреаты
# 2012 жылы ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы Қорының лауреаты атағын жеңіп алды.
# 2013 жылы өткен С. Құсайынов атындағы республикалық дирижерлер конкурсында бас жүлде иегері
# 2013 жылы Н. Тілендиев атындағы «Өз елім» атты республикалық дирижерлер конкурсында ең үздік орындаушылық шеберлігі үшін бас жүлдені иеленді.
# 2013 жылы Қазақстан Жастар одағының «Серпер» сыйлығының лауреаты атанды.
# 2019 жылы Талдықорған қаласында І. Жансүгіров атындағы Мәдениет сарайында Алматы облыстық мәдениет, архивтер және құжаттама басқармасының ұйымдастыруымен М. Төлебаев атындағы ІV Республикалық «Алтын таяқша» дирижерлер байқауында ІІ орын иегері.<ref>{{Cite web|title=ІV Республикалық «Алтын таяқша» дирижерлер, «Кестелі орамал» вокалистер байқауы жеңімпазы анықталды|url=https://abai.kz/index.php/post/52264|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Күйші Абылай <nowiki>|</nowiki> Qazaq Gazeta|url=https://anatili.kazgazeta.kz/news/17799|accessdate=23.05.2026}}</ref>
# 2019 жылы Өзбекстанда өткен «Bahor Nafasi» Халықаралық өнер фестивалінде сертификат алған.

== Шабыт көздері ==
Әртүрлі сұхбаттарында Абылай Тілепберген өз шығармашылығына әсер еткен тұлғалардың қатарында дирижёрлер [[Евгений Мравинский]], [[Юрий Темирканов]], [[Герберт фон Караян]], [[Бернард Хайтинк]], сондай-ақ [[Шамғон Сағаддинұлы Қажығалиев|Шамғон Қажығалиев]], [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиев]], [[Арман Жүдебаев]] сынды тұлғаларды атап өткен. Күйші өзінің тұрақты шабыт көздері ретінде Құрманғазы Сағырбайұлы, Дина Нұрпейісова мен Тәттімбет Қазанғапұлын көрсеткен. Сонымен қатар ол шетелдік композиторлар [[Людвиг ван Бетховен|Бетховен]], Бах, [[Волфганг Амадей Моцарт|Моцарт]], Дворжак, Чайковский және [[Николай Андреевич Римский-Корсаков|Римский-Корсаков]] шығармашылығын жоғары бағалайтынын айтқан.<ref name=":0" /><ref name=":1" />

== БАҚ-тағы қызметі ==
Абылай Тілепберген әртүрлі жылдары қазақстандық телеарналардың мәдени-ағартушылық бағдарламаларына қатысқан. Ол «[[Jibek Joly (телеарна)|Jibek Joly TV]]<nowiki/>», «[[Khabar TV]]<nowiki/>», «[[Abai TV]]<nowiki/>» теларнасында (Сарасөз, Вечные ценности және Әндіground бағдарламалары), «[[Таң нұры]]<nowiki/>» бағдарламасында және «[[Алматы телеарнасы|Алматы телеарнасында]]<nowiki/>» Мәдениет саласының үздігі [[Медет Қуанышев|Медет Қуанышевпен]] бірлескен сұхбаттар, «[[Таңшолпан (бағдарлама)|Таңшолпан» бағдарламасында]], «[[Qazaqstan (телеарна)|Qazaqstan телеарнасы]]<nowiki/>» (Бір күн жобасы) және басқа да жобаларда сұхбат беріп, қазақтың дәстүрлі музыкасы мен күй өнерін насихаттауға атсалысқан.<ref>{{Cite web|title=Абылай Тілепберген. Қазақстандық жас күйші, дирижер - jjtv.kz-те эк...|url=https://jjtv.kz/kk/abylaj-tilepbergen-kazakstandyk-zhas-kujshi-dirizher|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=ӘндіGround. Әндіground. Абылай Тілепбергенов - «AbaiTV» телеарнасы|url=https://abaitv.kz/kz/videos/951|accessdate=23.05.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Бір күн. Абылай Тілепбергенов - «Qazaqstan» Ұлттық телеарнасы|url=https://qazaqstan.tv/videos/118700|accessdate=23.05.2026}}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Домбырашылар]]
[[Санат:Дирижерлер]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Күйшілер]]

Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова

2026-05-26T20:46:23Z

Tuttiorchestra687: «Қазақстан дирижерлері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Музыкант
|Есімі = Гауһар Мырзабекова
|Толық аты = Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова
|Туған күні = 23.02.1956
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Фон = non_vocal_instrumentalist
|Мемлекет = {{USSR}} {{KAZ}}
|Мамандығы = скрипкашы, [[профессор]]
|Ұжымдары = «Қазақстан Камератасы» мемлекеттік классикалық музыка ансамбльінің көркемдік жетекшісі
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}[[Сурет: KZ Premium.png|20px|Қазақстан мемлекеттік сыйлығы]]
{{!}}}

}}
'''Гауһар Құрманбекқызы Мырзабекова''' ([[23 ақпан]] [[1956 жыл]], [[Алматы]]) – қазақстандық әлемге әйгілі скрипкашы, дирижёр, педагог, профессор, [[Қазақстанның халық әртісі]], [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның лауреаты. «Қазақстан Камератасы» классикалық музыка ансамбльінің негізін қалаушысы әрі көркемдік жетекшісі және дирижёрі. Құрманғазы атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның [[профессор]]ы және Қазақ Ұлттық музыка академиясының академигі.

== Өмірбаяны ==
Ол кішкентай кезінен бастап [[опера ариялары]]н жадына қағып алып, орындайтын. Оның музыкалық есте сақтау қабілеті ерекше болды. Сәби кезінен-ақ «''Шехеразада''» және басқа да опералардан үзінділер орындайтын.

* Гауһардың жеті жасында әке-шешесі оны бірден [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова|Күләш Байсейітова]] атындағы дарынды балалар мектебіне оқуға тапсырды. Қызды [[скрипка]]дан шыққан үн еліктіре түсті. Алғаш рет сахнаға Гауһар екінші сыныпта шықты. Түймедей келген ол өзін тыңдармандар алдында батыл ұстады. Сол жылы [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбановтың]] «''Ария''» атты шығармасын орындады. Гауһар алтыншы сыныпта толық концертті атқара алды, ал он бірінші сыныпта [[Тимур Мыңбаев]]тың басқаруымен Қазақ мемлекеттік симфониялық оркестрімен бірге Ян Сибелиустың шығармасын орындап, Бүкілодақтық концертке қатысты. Бұл жолы Гауһар скрипкада шебер орындаушылығымен көзге ілінді.
* Оның оныншы сыныпта оқып жүргенінде Владимир Спиваковтың ұстазы Юрий Янкелевич оқуды [[Мәскеу]]дегі музыка мектебінде жалғастыруға шақырды. Бірақ Гауһар сүйікті ұстазы Нина Михайловна Патрушевадан айырылғысы келмеді, мектепті Алматыда бітіруді мақсат етті. Ұстаз Н.М.Патрушева Гауһарды мектепаралық, қалааралық, республикалық фестивальдерге қатыстырды.
* Н.М.Патрушева Гауһар музыка мектебін бітірген соң Мәскеудегі П.И.Чайковский атындағы консерваторияда ұстаз, әйгілі скрипкашы [[Давид Ойстрах]]тың сыныбына ертіп әкелді де, одан Гауһардың скрипкада қалай ойнайтындығын тыңдап көруін өтінді. Осылайша 1974 жылы консерваторияға үздік бағамен қабылданды. Алайда қараша айында Давид Ойстрах қайтыс болды. Әрі қарай ұстаздықты оның шәкірті, ассистенті [[Олег Крыса]] жалғастырды. Гауһар консерваторияда оқып жүргенінде [[Святослав Рихтер]]мен оның ансамблінде скрипкада ойнады, екі жыл бойы онымен бірге шетелдерде гастрөлдік сапарларға шығып жүрді.
* Гауһар Құрманбекқызы консерваторияны қызыл дипломмен аяқтаған соң, сонда 1982 жылдары ассистентурада О.В.Крысаның класында орындаушылық шеберлігін одан әрі қарай шыңдады. Сонымен қатар қала филармониясының скрипка солисті қызметін атқарды.
* Алматы консерваториясының ректоры [[Ғазиза Ахметқызы Жұбанова|Ғазиза Жұбановадан]]: «Еліңе орал», – деген жедел хат алғаннан кейін осы ұжымға келіп ұстаздық қызметіне кірісті. Ол жұмысқа қызу араласты, шәкірттерге скрипка аспабынан сабақ берді. Сол тұста пианист [[Жания Жақияқызы Әубәкірова|Жания Әубәкіровамен]] бірігіп, халықаралық фестивальдерге және конкурстарға қатысты. Мұндай іс-әрекеттерді ол студенттік шағында-ақ [[Қазақстан]] қалаларында гастрөлдік сапарлармен өнерін таныстыра бастады.
* 1985 жылы Гауһар және [[Жания Жақияқызы Әубәкірова|Жания]] [[Париж]]де өткен камералық оркестр жарысына қатысқанында екеуі де екінші орынға ие болды. Камералық оркестрді 1997 жылдың қыркүйек айында ұйымдастырды. «''Камерата''» ұжымының сандаған концерттерінде В.А. [[Волфганг Амадей Моцарт|Моцарт]], Д.Д. Шостакович, Пахельбель, Й.Гайдн, [[Георг Фридрих Гендель|Г. Ф. Гендель]] секілді музыка тарландарының күрделі шығармаларымен қатар Крейслердің «''Махаббат мехнаты''» тыңдармандарды жоғары руханилыққа жетеледі.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Марапаттары==
* 1985 жылы Парижде өткен Халықаралық камералық ансамбльдер байқауының лауреаты;
* 1982 жылы [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы|Қазақстан Ленин Комсомолы сыйлығының]] лауреаты;
* 1986 жылы «[[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]]» құрметті атағы;
* 1995 жылы «[[Қазақстан халық әртісі|Қазақстанның халық әртісі»]] құрметті атағы;
* 2010 жылы «[[Құрмет ордені]]»
* 2012 жылы [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның лауреаты;
* 2016 жылы елбасының қолынан «[[Парасат ордені]]» мен марапатталды.
* [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның [[профессор]]ы.
* Қазақ Ұлттық музыка академиясының академигі.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан академиялық музыканттары]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:23 ақпанда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан скрипкашылары]]
[[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессорлары]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]

Жеңіс Сейдоллаұлы

2026-05-26T20:44:26Z

Tuttiorchestra687: «Қазақстан дирижерлері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Музыкант
|Есімі = Жеңіс Сейдуллаұлы
|Толық аты =
|Сурет = Жеңіс Сейдуллаұлы.jpg
|Туған күні = 14.05.1962
|Туған жері = [[Қызылорда облысы]] {{туғанжері|Қармақшы ауданы|Қармақшы ауданында}}
|Мемлекет = {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Мамандығы = {{әнші|Қазақстан}}, [[композитор]]
|Ұжымдары = [[Гүлдер (ансамбль)|Гүлдер ансамбльі]] [[Алматы эстрада-цирк өнері колледжі|Ж.Елібеков атындағы Республикалық эстрда-цирк колледжі]] [[Қазақ мемлекеттік филармониясы|Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы]]ның директоры (2016-2018) "Қазақконцерт" мемлекеттік концерттік ұйымының директоры (2018 жылдан бастап)
|Белсенділік жылдары = [[1984 жыл]]дан
|Марапаттары = {{{!}}
{{!}}{{Құрмет ордені}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл}} {{!}}{{!}}{{Еңбек ардагері медалі}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
}}
'''Жеңіс Сейдуллаұлы''' ([[1962 жыл]]ы [[14 мамыр]]да [[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]]нда туған) — [[әнші]], [[композитор]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2006).[[Қазақконцерт|«Қазақконцерт» мемлекеттік концерттік ұйымының директоры]] (2018 жылдан бастап), "[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденінің иегері. [[Қармақшы ауданы|Қармақшы ауданының Құрметті азаматы]] (2007). [[Қызылорда қаласының құрметті азаматы]] (2018)

== Толығырақ ==
* Жеңіс Сейдуллаұлы [[1962 жыл]]ы [[14 мамыр]]да [[Қызылорда облысы]], [[Қармақшы ауданы]]нда дүниеге келген.
* 1978-1982 – Шымкенттік музыкалық училище, «Музыка теориясы» бөлімі, «Хор дирижері» мамандығы
*1982-1985 – Республикалық эстрада өнер студиясы, «Эстрадалық вокал» бөлімі;
* 2000-2005 – Тараз қаласындағы «Әулие-Ата» университеті, «Экономика және менеджмент» бөлімі, «Экономист» мамандығы;
*2012 – [[Қазақ ұлттық өнер академиясы|Т.Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық өнер академиясы]], «Эстрадалық өнер» мамандығы бойынша магистр академиялық дәрежесі.

Еңбек жолы
* 1984-1987 – «Гүлдер» мемлекеттік ансамблінің оркестр әртісі;
* 1989-1994 – Сүйінбай атындағы Облыстық филармония оркестрінің әртісі;
* 1994-1997 – «Гүлдер» мемлекеттік ансамблінің бас дирижері;
* 1998-2004 – Сүйінбай атындағы Алматы облыстық филармониясының әншісі және ұйымдастырушысы;
* 2005 – «Отан» Республикалық саяси партиясының Орталық аппаратында «Идеология» бөлімі меңгерушісінің орынбасары;
* 2006-2013 – «Қазақ әуендері» АҚ филиалы «Гүлдер» ансамблінің директоры;
* 2013 – «Қазақ әуендері» АҚ Алматы қаласындағы Аймақтық директоры;
* 2013-2014 – Т. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық өнер академиясында шығармашылық жұмыстар және сыртқы байланыстар жөніндегі проректоры;
* 2014 – «Ж. Елебеков атындағы Республикалық эстрада-цирк колледжі» РМҚК директоры;
* 2016-2018 – Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясының директоры;
* 2018 жылдың ақпан айынан бастап «Қазақконцерт» мемлекеттік концерттік ұйымының директоры болып еңбек етуде.

=== Жетістіктері ===
* 2006 жылы 8 желтоқсанда елбасының жарлығымен [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағымен марапатталған.
* 2007 жылы [[Қармақшы ауданы|Қармақшы ауданының Құрметті азаматы]]
* 2010 жылы Қазақстанның "Еңбек ардагері" медалі
* 2011 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі
* 2015 жылдың 3 желтоқсанындағы елбасының жарлығымен [[Құрмет ордені]] мен марапатталды.
* 2015 жылы "Қазақстан конститутциясына 20 жыл" медалі
* 2015 жылы Алматы облысы, Қаратал ауданының құрметті азаматы атағы
* 2015 жылы "Қазақ хандығына 550 жыл" алтын медалі
* 2016 жылы "Қазақстан тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі
*2018 жылы «Астана 20 жыл» мерекелік медалі
*2018 жылы «Қылмыстық іздестіру қызметіне 100 жыл» мерекелік төс белгісімен марапатталған.
* 2019 жылы ҚР Президентінің жеке алғыс хатымен марапатталған.

[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]

Орын Құлсариев

2026-05-26T20:42:46Z

Tuttiorchestra687: «Қазақстан дирижерлері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Тұлға
|Есімі = Орын Құлсариев
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 1.01.1932
|Туған жері = [[Маңғыстау облысы]], {{туғанжері|Түпқараған ауданы|Түпқараған ауданында}}
|Мансабы = мәдениет қызметкері
|Азаматтығы = {{USSR}} → {{KAZ}}
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні = 2019 26 желтоқсан
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары = {{{!}}
{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}[[Сурет:SU Medal In Commemoration of the 100th Anniversary of the Birth of Vladimir Ilyich Lenin ribbon.svg|40px|Ленин 100 жыл]]{{!}}{{!}} [[Сурет:VeteranLaborRibbon.png|40px|КСРО Еңбек ардагері медалі]]{{!}}{{!}}[[Сурет: RUS Medal 70 Years of Victory in the Great Patriotic War 1941-1945 ribbon.svg|40px|Ұлы отан сығысына 70 жыл медалі]]
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Мәдениет қайраткері}}
{{!}}}
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Орын Құлсариев''' ([[1 қаңтар]], [[1932 жыл]]ы [[Маңғыстау облысы]], [[Түпқараған ауданы]], Таушық ауылында - 2019 26 желтоқсан) – кеңестік және қазақстандық мәдениет қызметкері. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мәдениет қызметкері]] (1967). Қазақстан Республикасының Мәдениет Қайраткері (2000). [[Құрметті азамат|Маңғыстау облысының Құрметті азаматы]]. Қазақ КСРнің Халық ағарту ісінің Үздігі.

==Өмірбаяны==
Орын Құлсариев [[1932 жыл]]ы қазіргі [[Таушық]] ауылында дүниеге келген.

[[Ақтөбе]] қаласындағы мәдени-ағарту училищесін бітірген.

[[1975]] жылы [[Алматы]] қаласында Қазақтың мемлекеттік академиялық халық аспаптары оркестрі жанынан ұйымдастырылған курстан ([[Шамғон Сағаддинұлы Қажығалиев|Ш.Қажығалиевтің]] жетекшілігімен) өткен.

[[Маңғыстау ауданы|Маңғыстау]] мен [[Қарақия ауданы|Қарақия аудандағы]] халық театрын, ұлт аспаптар оркестрі және «Маңғыстау маржандары» ансамблін ұйымдастыру жұмысына қатысты.

Құлсариев халық күйшілері ''[[Дина]], [[Қазанғап Тілепбергенұлы|Қазанғап]], [[Есір Айшуақұлы|Есір]], Өскенбай мен [[Мұрат]]тың'' музыкалық шығармаларын нотаға түсіріп, насихаттаған.Жетібай кентіндегі балалар музыка мектебінің директоры болып жұмыс істеген.

Оның қызы [https://dina-orkestr.kz/orkestr-khuramy/dyryzher Рахила Құлсариева (Ерғалиева)] әкесінің жолын [[Атырау облысы|Атырауда]] [https://dina-orkestr.kz/ Д.Нұрпейісова атындағы академиялық қазақ халық аспаптар оркестрінің] [[Дирижер|дирижëрі]] болып жұмыс істеп жалғастырып жүр.

==Мемлекеттік марапаттары==
* 1967 жылы «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мәдениет қызыметкері]]» құрметті атағы берілді.
* 1970 жылы «Қажырлы еңбегі үшін Лениннің туғанына 100жыл» медалі
* 1991 жылы Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздігі (құрметті атағы);
* 2000 жылы «Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері» құрметті белгісі;
* 2001 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі;
* Тәуелсіз Қазақстан Республикасының жоғарғы мемлекеттік марапаты «[[Құрмет ордені]]»мен елбасының жарлығымен марапатталды.
* 2011 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі
* Қазақстанның мемлекеттік марапаты «Ерен Еңбегі үшін» медалі
* [[Құрметті азамат|Маңғыстау облысының Құрметті азаматы]]
* 2015 жылы «Қазақ хандығына 550 жыл» алтын медалі
* 2015 жылы «Ұлы отан соғысына 70 жыл» медалі
* "Маңығстау облысына 40 жыл" мерекелік медалі
* [[Мәскеу]] қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне (1958) қатысқан. 10- Халықаралық фестивалінің дипломанты, Бүкілодақтық фестивальдардың лауреаты ([[1977]] – [[1979]], [[1983]] – [[1985|85]]).

[[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]]
[[Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері]]
[[Санат:Маңғыстау облысының құрметті азаматтары]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]

Михаил Михайлович Иванов-Сокольский

2026-05-26T20:42:23Z

Tuttiorchestra687: «Қазақстан дирижерлері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Infobox Biography
|subject_name = Иванов-Сокольский Михаил Михайлович
| image_name =
| image_size =
| image_caption =
| date_of_birth = [[1899]]
| place_of_birth =
| date_of_death = [[1984]]
| place_of_death =
| occupation = [[композитор]]
| spouse =
}}
'''Иванов-Сокольский Михаил Михайлович''' (1899-1984) - [[композитор]], дирижер. ҚазССР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері. Ол [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] «Сұрғылт тұмандым бүркіп», «Желсіз түнде жарық ай», «Біреуден біреу артылса» деген әндерін өндеп, оларға фортепианолық сүйемел жазды. .<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]

{{Bio-stub}}

Кеңес Дүйсекеұлы Дүйсекеев

2026-05-26T20:40:24Z

Tuttiorchestra687: «Қазақстан дирижерлері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Музыкант
|Есімі = Кеңес Дүйсекеұлы Дүйсекеев
|Атауы =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон = non_performing_personnel
|Туылған кездегі есімі =
|Толық аты =
|Туған күні = 10.02.1946
|Туған жері = [[ҚазКСР]], [[Қызылорда облысы]], {{туғанжері|Қазалы ауданы|Қазалы ауданыда}}, [[Пірімов]]
|Қайтыс болған күні = 09.07.2020
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = {{KAZ}}
|Мамандықтары = сазгер
|Дауыс түрі =
|Аспаптары =
|Жанрлары =
|Лақап аттары =
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
|Сайты =
}}
'''Кеңес Дүйсекеұлы Дүйсекеев ''' ([[10 ақпан]] [[1946 жыл]], [[Қызылорда облысы]], [[Қазалы ауданы]], [[Пірімов]] ауылы - [[9 шілде]] [[2020 жыл]], [[Алматы]]) — [[композитор]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері]] ([[1994]]). [[парасат ордені|Парасат]], [[құрмет ордені|Құрмет]] ордендерінің иегері. [[Қазақ ұлттық өнер академиясы]]ның [[профессор]]ы.

== Өмірбаяны ==
Кеңес Дүйсекеұлы Дүйсекеев 1946 жылы 10 ақпанда Қызылорда облысында дүниеге келген. [[Әлімұлы]] тайпасының [[Төртқара]] руынан шыққан.<ref>{{cite web | url=https://aqmeshit-zhastary.kz/zanalyk/6684-men-sazger-emes-kompozitormyn.html | title="Ақмешіт жастары" Қызылорда облыстық жастар газеті МЕН САЗГЕР ЕМЕС, КОМПОЗИТОРМЫН}}</ref> Композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1994 ж.). Алматы консерваториясын бітірген (1974 ж.). 1974-1976 жылдары “Гүлдер” ансамблінің бас дирижері және музыка жетекшісі, 1976-1979 жылдары “Қазақконцерт” гастрольдік-концерт бірлестігінің музыка жетекшісі, 1975-1984 жылдары Қазақ теледидары музыка редакциясының бас редакторы болып қызмет атқарған. Дүйсекеевтің жетекшілігімен “Тамаша”, “Халық — талант қайнары”, “Шабыт”, “Жастарға арналған музыкалық кештер”, “Музыка әлемінде”, т.б. теледидарлық бағдарламалар шығарылды. 1984- 1997 жылдары Қазақстан мемлекеттік телерадио комитеті эстрадалық-симфония оркестрінің көркемдік жетекшісі және бас дирижері болды. 1997 жылдан “Қазақконцерт” гастрольдік-концерт бірлестігінің көркемдік жетекшісі. Ол – “Толғау” симфониясының (1984), “Жалаңтөс батыр” симфония поэма-картинасының (1996), “О, дүние” кантатасының (1997), “Жыл мезгілдері” романстар циклінің (1991), “Мәди”, “Аққу Жібек” мюзиклінің, “Алдар көсе” опереттасының, симфония-концерттер, аспаптарға арналған концерттер, камералық оркестрге шығармалар, соната, рапсодия, вариациялар және 200-ден астам әндердің авторы. Дүйсекеев әндерін [[Роза Қуанышқызы Рымбаева|Р. Рымбаева]], [[Нағима Қабылқызы Есқалиева|Н. Есқалиева]], [[Мақпал Мұхамедиярқызы Жүнісова|М. Жүнісова]], [[Ақжол Нұсқабекұлы Мейірбеков|А. Мейірбеков]], [[Нұрлан Әлтайұлы Өнербаев|Н. Өнербаев]], [[Майра Тұрлыбекқызы Дәулетбақова|М. Дәулетбақова]] т.б. әншілер орындап жүр.

== Марапаттары ==
* 1994 жылы "Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген өнер қайраткері" құрметті атағымен марапатталды.
* 2005 жылы "Құрмет" орденімен марапатталды.
* 2014 жылы "Парасат" ордені берілген.
* Қазақ Ұлттық Өнер университетінің профессоры.
* 2016 жылғы ҚР тұңғыш президенті - Елбасының мәдениет саласы бойынша мемлекеттік степендия иегері.

== Отбасы ==
Жұбайы - Дүйсекеева Баян Кеңесқызы (1947 ж.т.), республикалық медициналық училищесі педагогы. Ұлы - Дүйсекеев Нұркен Кеңесұлы (1976 ж.т.). Немерелері - Дүйсекеев Дәурен Нұркенұлы (2001 ж.т.), Дүйсекеев Дінмұхамед Нұркенұлы (2008 ж.т.).<ref>{{cite web | url=http://alashainasy.kz/omir/kenes-duysekeulyi-duysekeev-49111/ | title=Алаш айнасы. Кеңес Дүйсекеұлы Дүйсекеев}}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
{{бастама}}

[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]

Рысбай Хисметұлы Ғабдиев

2026-05-26T20:39:56Z

Tuttiorchestra687: «Қазақстан дирижерлері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Рысбай Хисметұлы Ғабдиев''' ([[05.02.1936]], [[Ресей]], [[Астрахан]] облысы [[Қызылжар]] - 2004 жылы) - [[домбырашы]], [[дирижер]], [[Қазақстан]]ның халық артисі ([[1996]]).[[1953]] ж. [[Алматы]]да өткен жасөспірімдердің респ. өнер байқауында Құрманғазының "Төремұрат" күйін орындал, бірінші орын алған. Алматы музыка училищесін (1958), [[Шымкент]] өнер институтын бітірген ([[1979]]). [[1954]] - [[1961]] ж. Қазақ халық аспаптар оркестрінің домбырашысы, қонцертмейстері, [[1961]] - [[1962]] ж. [[Атырау]] муз. училищеде оқытушы, [[1962]] - [[1980]] ж. Доссор музыка мектебінің директоры, [[1980]] - [[1990]] ж. [[Атырау]] пед. ин-тының муз.-пед. ф-тінің деканы болды. 1990 жылдан Атырау облысы халық аспаптар оркестрінің көркемдік жетекш. және бас дирижері. Ғ. [[1994]] ж. [[Анталия]] ([[Түркия]]) қаласында өткен дүниежүзілік өнер фестивалінің, [[1998]] ж. Алматыда өткен "Құрманғазы және ұлы дала музыкасы" халықаралық фестивалінің бас жүлделерін жеңіп алды. Ғ-тің репертуарында Құрманғазының "Терісқақпай", "Төре-мүрат", "Байжұма", "Адай", "Аман бол, шешей", "Қайран шешей", "Машина"; Динаның "Бұлбұл", "Бай-жұма"; Дәулеткерейдің "Байжүма", "Қос ішек", "Көркем ханым", "Кербез Ақжелең", "Кәроғлы", Сейтектің "Ақсақ құлан", Есбайдың "Ел айы-рылған", Ерғалидің "Қоштасу", сон-дай-ақ, Қазанғаптың, Абылдың күйлері, халық күйі "Қарасай", т.б. бар. Оның орындауындағы күйлер 3 күйтабаққа және "Байжұма" деген атпен үнтаспаға жазылды. Ғ. - "Балалар оркестрімен жұмыс", "Домбырадан сабақ беру тәсілі", т.б. кітаптардың авторы.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

«Парасат» орденімен марапатталған.

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]

Марат Сәметұлы Бисенғалиев

2026-05-26T20:39:21Z

Tuttiorchestra687: «Қазақстан дирижерлері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Тұлға
|Есімі = Марат Сәметұлы Бисенғалиев
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 15.03.1962
|Туған жері = [[Алматы]]
|Мансабы = скрипкашы
|Азаматтығы =
|Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі =
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}
'''Марат Сәметұлы Бисенғалиев '''— скрипкашы. 1962 ж. [[Алматы]] қаласында туған.Мараттың әкесі Сәмет Бисенғалиевтің ата тегі Батыс Қазақстан облысының Орда ауданын мекендеген. Ол институтта жоғары білім алған соң [[Қырғызстан]]ның [[Жалалабад]] облысының қаржы бөлімін басқарды. Кейін отбасы [[Алматы]]ға қоныс аударғасын Сәмет Бисенғалиев қаладағы [[Калинин ауданы]]ның қаржы бөлімінің төрағасы қызметінде болды.

Мараттың анасы – Арухан көршілес [[Астрахан облысы|Астрахань облысынан]], мамандығы – мұғалім. Сәмет пен Аруханның ұрпақтары – Ғалия, Райхан, Батима, Ғанимат, Сағадат. Олардың кенжесі – Мараттың [[Алматы]]да [[1962]] жылы 13 наурыз күні кіндігі кесілді. Егер де оның анасы Маратты Алматыға қонаққа келгенінде босанбаса, жолшыбай туып қалар еді.

Сәмет Бисенғалиев [[домбыра]] аспабында тамаша ойнайтын. Жерлестері ортасында үлкен құрметке ие-тұғын. Оның орындаушылығында [[Дәулеткерей]] мен [[Сейтек Оразалыұлы|Сейтек]] күйлері әуен фирмасында кезінде таспа-ланғанды. Мараттың музыкалық қабілеті кешірек оянды. Мектепте жүрген шағында оны алда музыка өнерпазы болады деп ешбір жан ойламаған. [[1969]] жылы [[Күләш Жасынқызы Бәйсейітова|Күләш Байсейітова]] атындағы музыкалық үчилищенің скрипка класында оқуды бастайды. Ол 8 сыныпта Нина Михайловна Патрушевнаның тәрбиесінде нағыз ұстазын табады. Сонда ғана скрипкада беріле ойнайды.

Училищені бітірген соң ол Құрманғазы атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның профессоры, ардақты Н.М.Патрушеваның класына қабылданды.
Үшінші курста П.И. Чайковский атындағы [[Мәскеу мемлекеттік консерваториясы]]ның профессоры Борис Владимирович Беленькийдің класына ауысты. Көптеген халықаралық конкурстардың лауреаты.1988 жылы Қазақстанға келіп «Алтын алма» атты жеке батыс-тық музыка ұжымдарымен тайталаса алатын камералық концерт құрды. Дирижер Құрманғазы атындағы консерваторияның профессоры Я.Фудиман, Р.Хисматуллин, Я.Мавриди, С.Бисенғалиева, М.Бекмағанбетов сынды өнерпаздарды шақырды. Бұл Мараттың өзі үлкен қанағаттанушылықпен есіне алатын оркестрді басқару тәжірбиесі еді. Бастама Мараттың Англияға кетуіне орай тоқтап қалды. 1990 жылдан [[Англия]]да тұрады. Осы уақыттан бастап, белсенді концерт берумен айналысады.1990 жылы [[Англия]] корольдігінің оркестрімен үлкен концерт атқарды. Оның скрипкашылық өнері таныла түсті. Осы жылы «Наксос» фирмасының менеджері оны байқап, осы фирмамен бірге жұмыс істеуге шартқа отыруды ұсынады. Мұның өзі скрипкашы алдында батыстың көптеген концерттік залдарының есіктері айқара ашыларына және әлемдік жетекші маңыздағы оркестрлерде орындауына жол ашылды. Ол әлемнің ең үздік, әркімнің қолына түсе бермейтін «Карнеги Холл» және «Барбикен Холл», «Альберт Холл», «Гивен Хауз» залдарында өнерімен тамсандырды.

Осылардың арқасында Марат Сәметұлының орындауындағы шығармалар жазылған үнтаспалар сатылымы молая түсті. Оның көптеген дискілері ағылшын журналы «Граммофонның» үздігі аталды. 1989 жылы Мәскеудегі «Мелодия» фирмасы да оның орындауындағы шығармаларды үнтаспалады. Оның репертуарына 80 скрипкалық концерттері мен 1,5 сағаттық камералық музыкаға арналған бағдарламалары енді.

[[1996]] жылы [[Нью-Йорк]]тің Барбикан Холында Англияның камералық оркестрімен берген концерті оның халықаралық скрипка жұлдызы ретінде қалыптасуындағы шешуші кезең болды. Ол ірі әлемдік музыка жазбаларымен айналысатын компаниялармен тұраҚты келісім шарт жасасады. Қазіргі кезде Марат Бисенғалиевті әлемнің танымал сыншылары мойындап отыр. Оны “[[Қазақстан]]ның бейбітшілік елшісі” деп атайды.Марат Бисенғалиевтің тікелей ұйымдастыруымен құрылған Батыс Қазақстандық симфониялық оркестр Астана, Алматы және Орал қалаларында көмеймен ән салатын өнерпаз Еділ Құсайыновтың Финляндия хоры мен Ұлыбританиялық орындаушыларының қатысуымен өткен екі сағаттық концерті тамаша өтті. Karl jenkins Music ltd дискіде музыкалық поэманы жарыққа шығарды. Оны таспалауды Sony classic фирмасының студиясы мойнына алды. Бұл оркестрде кеңесші дирижер болуға кезінде [[Фуат Шәкірұлы Мансұров]] пен ағылшындық дирижер Джон Андерсон қатысқан-ды.Марат Бисенғалиевке ҚР еңбек сіңірген қайраткері атағы 2008 жылы берілді. Бұл хабарды Қазақстанның Англиядағы төтенше және өкілетті елшілігінен естиді.

Аса шебер өнерлі скрипкашыны 2005 жылы Англияда өткен концерттің аяқталғанында үндістандық менеджер сахна сыртына көтеріліп, оған үлкен ұсыныс жасайды. Мақсаты – Марат Бисенғалиевтің тікелей көмегімен Үндістанда симфониялық оркестр құру. Бұл күндері Үндістанда сондай оркестр қанатын жая түсуде. Енді ол Францияның мәдениет министрлігінің сұранысымен Парижге қоныс аудармақшы.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref><ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002
ISBN 9965-607-02-8</ref><ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан скрипкашылары]]
[[Санат:Скрипкашылар]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]

Александр Викторович Беляков

2026-05-26T20:38:44Z

Tuttiorchestra687: «Қазақстан дирижерлері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Infobox Biography
|subject_name = Александр Викторович Беляков
| image_name =
| image_size =
| image_caption =
| date_of_birth = 08.10.1967
| place_of_birth = [[Алматы облысы]], [[Талғар]] қаласы
| date_of_death =
| place_of_death =
| occupation = әскери дирижер
| spouse =
}}
'''Александр Викторович Беляков''' (1967) – әскери дирижер, полковник (2004), [[ҚР]]-інің еңбек сіңірген қайраткері (2005). 1990 жылы [[Мәскеу]] мемлекеттік консерваториясының әскери дирижерлік бөлімін бітірген. Сол жылдан бұрынғы Орта Азия әскери округіне қарасты Алматы қаласындағы И.В. Конев атындағы жоғары әскери командалық училищесінің (кейіннен Алматы әскери гарнизонының) дирижер бастығы болды; 1994 жылдан ҚР [[Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі]] қарамағындағы оркестрінің дирижер бастығы ретінде жұмыс істейді. 2001 жылдан Қазақ ұлттық консерваториясында педагог қызметпен де (2006 жылдан аға оқытушы, 2007 жылдан доценті) айналысады. [[Алматы]] және [[Астана]] қалаларында өткізілген 6-әскери парадтың оркестріне дирижерлік еткен. Гастрольдік сапармен [[Тайвань]]да (1997 – 98, 2000 – 01) болған. [[Азия]] және [[Тынық мұхиты]] аймағы әскери музыка қауымдастығының Үрлемелі [[оркестр]] жетекшілері ассоциациясының мүшесі (ІMS; 1998 жылдан). [[Ресей]]дің Ұлы Петр ордені (2005) және медальдармен марапатталған.<ref>Қазақстан Республикасында Кімнің Кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref>
<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>
==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

{{Bio-stub}}

[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]

Асқар Исмайылұлы Бөрібаев

2026-05-22T18:28:47Z

Tuttiorchestra687:

{{Мемлекеттік қайраткер
| Қазақша есімі = Асқар Исмайылұлы Бөрібаев
| Шынайы есімі =
| Суреті =
| Сурет ені =
| Атауы =
| Титулы = [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]ның директоры
| Реті = 5
| Ту =
| Ту2 =
| Басқара бастады = [[2014 жыл]]дан
| Басқаруын аяқтады =
| Ізашары =
| Ізбасары =
| Титулы_2 = {{KAZ}} ҚР Мәдениет, спорт және ақпарат вице - министрі
| Ту_2 =
| Ту2_2 =
| Реті_2 =
| Басқара бастады_2 = [[2008 жыл]]дан
| Басқаруын аяқтады_2 = [[2014 жыл]]ға дейін
| Ізашары_2 =
| Ізбасары_2 =
| Президент = [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Нұрсұлтан Назарбаев]]
| Титулы_3 = [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы|Ә.Қастиеев атындағы мемлекеттік өнер муражайының бас директоры]]
| Ту_3 =
| Ту2_3 =
| Реті_3 = 5
| Басқара бастады_3 = [[2008 жыл]]дан
| Басқаруын аяқтады_3 = [[2008 жыл]]ға дейін
| Ізашары_3 =
| Ізбасары_3 =
| Титулы_4 = {{KAZ}} ҚР Мәдениет және ақпарт вице - министрі
| Ту_4 =
| Ту2_4 =
| Реті_4 =
| Басқара бастады_4 = 11.03.2007
| Басқаруын аяқтады_4 = 27.02.2008
| Ізашары_4 =
| Ізбасары_4 =
| Туған күні = 17.04.1956
| Туған жері = [[Түркістан облысы]] {{туғанжері|Шардара ауданы|Шардара ауданында}}
| Қайтыс болған күні =
| Қайтыс болған жері =
| Жерленді =
| Діні = [[мұсылман]]
| Әкесі = Исмайыл
| Анасы =
| Жұбайы =
| Балалары = [[Алан Асқарұлы Бөрібаев|Алан Бөрібаев]]
Элмар Асқарұлы Бөрібаев
| Партиясы = [[Нұр Отан ХДП|«Нұр Отан»]]
| Білімі = [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]] Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясы
| Қолтаңбасы =
| Сайты =
| Commons =
| Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}{{!}}{{!}}{{ҚР Конституциясына 20 жыл}}
{{!}}}
{{{!}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
}}
'''Асқар Исмайылұлы Бөрібаев''' ([[1956 жыл]]ы [[17 сәуір]]де [[Түркістан облысы|ОҚО]] [[Шардара ауданы]]нда туған) - қазақстандық [[музыкант]], мемлекет қайраткері. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]]. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]. [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]ның директоры (2014 жылдан).

== Толығырақ ==
* Асқар Исмайылұлы [[1956 жыл]]ы [[17 сәуір]]де [[Түркістан облысы|ОҚО]] [[Шардара ауданы]]нда дүниеге келген.
* Күләш Байсейітова атындағы республикалық музыка мектебін бітірген.
* 1979 жылы [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]н концерттік орындаушы, педагог мамандығы бойынша бітірген.
* 1979 - 1981 жылдары П. Чайковский атындағы Мәскеу мемлекеттік консерваториясының аспирантурасын бітірген.

== Еңбек жолы ==
* 1979 1988 жылдары [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның оқытушысы, аға оқытушысы, доценті.
* 1988 - 1991 жылдары [[Қазақ мемлекеттік филармониясы|Жамбыл Жабаев атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы]]ның солисті.
* 1991 - 2002 жылдары – «Солист Патры» (Грекия) оркестрінің солисі әрі дирижері және онымен қатар Афины консерваториясының профессоры.
* 2002 - 2006 жылдары “Демалыс” қазыналық кәсіпорын директоры, Астана қаласы мәдениет департаментінің директоры.
* 2006 жылдан 2007 жылдың наурыз айына дейін - Оңтүстік Қазақстан облысы мәдениет басқармасының бастығы.
* 2007 - 2008 жылдары Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат вице-министрі.
* 2008 жылдың наурыз айынан бастап 2008 жылдын қыркүйек айына дейін [[Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы|Ә.Қастиеев атындағы мемлекеттік өнер муражайының бас директоры]]
* 2008 - 2014 жылдары Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат вице-министрі.
* 2014 жылдан [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]ның директоры.

== Шығырмашылығы ==
* Асқар Исмайылұлы мәдениет саласындағы өзінің қызметі барысында ішекті аспаптар квартетін, «Кончертоне» камералық оркестрінің негізін қалады, «Сон в летнюю ночь» атты классикалық музыка, джаз музыкасының «Астана блюз», «Сарыарқа» халықтық музыка, халықтық би өнеріне арналған «Қос алқа» және «Театр әлемі» секілді фестивальдердің ұйымдастырушысы. Әлемнің 30 елінде концерттік бағдарламамен өнер көрсеткен.

== Марапаттары ==
* Халықаралық конкурстардың лауреаты
* [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] құрметті атағының иегері.
* [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағының иегері.
* [[Құрмет ордені]]
* 2015 жылы "ҚР Конститутциясына 20 жыл" медалі
* 2016 жылы [[Парасат ордені]]

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
* [http://mk.gov.kz/showarticle.php?lang=kaz&id=2784 А.И. Бөрібаевті Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат вице-министрі қызметіне тағайындау туралы]{{Deadlink|date=December 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}

[[Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақстан вице-министрлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]
[[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]]
[[Санат:Қазақстан музыканттары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]

Раиса Құдайбергенқызы Садықова

2026-05-22T18:24:45Z

Tuttiorchestra687: «Баяншылар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Раиса Құдайбергенқызы Садықова''' (18.7.[[1944 жыл|1944]], [[Алматы облысы]], Мүқыр-Мұсабек ауданы) — қазақтан шыққан тұңғыш кәсіби әйел [[дирижер]], Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. [[1963]] жылдан Алматы музыкалық училищесін, [[1969]] жылдан Алматы консерваториясын (қазіргі Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясы) [[1975]] жылдан Ленинград (қазіргі [[Санкт-Петербург]]) консерваториясында И.А. Мусинның дирижёрлік сыныбын бітірген. [[1964]] жылдан Қазақ ұлт аспаптар оркестрінің құрамында әртіст, [[1975]] жылдан Абай атындағы Қазақ опера және балет театрында дирижер.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}
{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Баяншылар]]

Шамғон Сағаддинұлы Қажығалиев

2026-05-22T18:24:11Z

Tuttiorchestra687:

{{Ғалым
|Есімі = Шамғон Сағаддинұлы Қажығалиев
|Шынайы есімі =
|Суреті = Қажығалиев Шамғон Сағаддинұлы.jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Туған күні = 15.6.1927
|Туған жері = [[КСРО]], [[Қазақ АКСР]]і, [[Орал губерниясы]], [[Бөкей уезді]], [[Ұялықұм]] ауылы
|Қайтыс болған күні = 3.5.2015
|Қайтыс болған жері = [[Қазақстан]], [[Алматы]] қаласы
|Азаматтығы = {{Flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан]] {{Flagicon|USSR}} [[КСРО]] (1927-1991)
|Ғылыми аясы =
|Жұмыс орны =
|Ғылыми дәрежесі = [[Профессор]]
|Ғылыми атағы =
|Альма-матер =
|Ғылыми жетекші =
|Атақты шәкірттері = А.Мырзабеков М.Әубәкіров Д.Ботпаев О.Байділдаев
Ж.Бегендіков
|Несімен белгілі =
|Марапаттары = {{Отан ордені}}
{{Парасат ордені}}
[[Сурет:Orderredbannerlabor rib.png|40px]] [[Сурет:Order badge of honor rib.png|40px]] [[Сурет:Order friendship of peoples rib.png|40px]] [[Сурет:People Artist of the USSR1.jpg|40px]]
|Қолтаңбасы =
|Қолтаңба ені =
|Сайты =
|Уикиқайнар =
}}
'''Шамғон Сағаддинұлы Қажығалиев''' ([[15 маусым]] [[1927 жыл|1927]], [[Жаңақала ауданы]], бұр. Карл Маркс атынд. ұжымшар - [[3 мамыр]] [[2015 жыл|2015]], [[Алматы]]) — [[дирижер|дирижёр]], домбырашы, Қазақстанның (1967) және КСРО-ның халық әртісі, [[профессор]] (1980).

[[Төлеңгіт]] руынан шыққан.<ref>https://alashainasy.kz/shezhire/shejre-tolengt-62103/</ref> 1950 жылы Құрманғазы атындағы Алматы консерваториясының халық аспаптар факультетін ([[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|А.Қ. Жұбанов]] пен Л.М.[[Леонид Матвеевич Шаргородский|Шаргородский]] сыныптары бойынша, сонымен қатар скрипкадан профессор И.А. Лесманнан, домбырадан Қазақстанның Халық әртісі [[Қали Жантілеуов|Қали Жантілеуовтен]] сабақ алды), ал 1964 жылы Ленинград консерваториясының (қазіргі Н. Римский-Корсаков атындағы [[Санкт-Петербург]] консерваториясы) опера және симфония дирижёрі факультетін (профессор Эдуард Грикуровтың сыныбы бойынша) бітірді. Алғаш халық аспаптар оркестрінің домбырашысы, жетекші домбырашысы, кейін дирижёрі қызметін атқарды. 195060,1964-68 және 1971-89 ж. Қазақтың халық аспаптар оркестрінің, 1968-71 ж. Қазақ симфониялық оркестрінің көркемдік жағын басқарушы әрі бас дирижері. Шамғон Қажығалиев оркестр музыканттарының ансамбльдік орындаушылық мәдениетін көтеріп, кәсіби шеберлігін шыңдай түсті. Оркестр құрамындағы халық музыкасы аспаптарын жаңалап, олардың дыбыс бояуын байытып, жетілдіруге ықпал етті. Сондай-ақ [[оркестр]] репертуарын әлемдік классика шығармаларымен толықтырып, эстетикалық тәрбие беруге зор үлес қосты.Ш. Қажығалиев халық аспаптар оркестрін бастап көптеген шетелдерде өнер көрсетті. 70-80 жылдары Алматы консерваториясында педагогикалық қызметпен шүғылданады.

Шәкірттері: дирижёрлер [[Алдаберген Қайырбекұлы Мырзабеков|Алдаберген Мырзабеков]], [[Малғаждар Әубәкіров]], [[Жалғасбек Әмірханұлы Бегендік|Бегендік Жалғасбек]], [[Орақ Жауыров]], [[Орын Құлсариев]]; домбырашы, композитор [[Дүнгенбай Ботбаев]], музыка зерттеушісі [[Өмірбек Байділдаев]], т.б.

Ш.Қажығалиев 1953 ж. Бухарестте өткен Жастар мен студенттердің дүниежүзілік фестивалінің лауреаты. Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1982, 1980-82 жылдардағы концерттік бағдарламасы үшін). [[Еңбек Қызыл Туы ордені|Еңбек Қызыл ту]], Халықтар достығы және ''«Құрмет Белгісі»'' ордендерімен марапатталған.<ref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002 жыл. ISBN 9965-607-02-8</ref>

=== Отбасы: ===

* [[Жаңылсын Қажығалиева]] – жұбайы.

* Ұлы – [[Тілес Шамғонұлы Қажығалиев|Тілес Қажығалиев]] (1949—1996) – қазақстандық композитор.
* Ұлы – [[Нарын Қажығалиев]] (1993) – қазақстандық дирижëр, пианист, Халықаралық және Республикалық байқаулардың лауреаты.
* Қызы – [[Ақмарал Қажығалиева]] (1980) – қазақстандық композитор, пианист.
* Қызы – [[Қарлығаш Қажығалиева]] (1950) – филология ғылымының кандидаты.
* Қызы – [[Гүлмира Емқұлова]] (1953) – филология ғылымының кандидаты.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Жаңақала ауданында туғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Профессорлар]]
[[Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері]]
[[Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері]]
[[Санат:Домбырашылар]]

Алан Асқарұлы Бөрібаев

2026-05-22T18:23:14Z

Tuttiorchestra687: «Скрипкашылар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Музыкант
|Есімі = Алан Асқарұлы Бөрібаев
|Атауы =
|Сурет = Alan Buribayev.jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туылған кездегі есімі =
|Толық аты =
|Туған күні = 30.05.1979
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет =
|Мамандықтары = [[дирижер]]
|Дауыс түрі =
|Аспаптары = [[скрипка]]
|Жанрлары = [[классикалық музыка]]
|Лақап аттары =
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары =
|Сайты =
}}
'''Алан Бөрібаев''' — әйгілі [[дирижер]], Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, көптеген еуропалық байқаулардың жеңімпазы.<ref>{{cite web | url=http://bnews.kz/kk/persons/show/14104/ | title=БӨРІБАЕВ Алан}}</ref>

1979 жылы [[Алматы қаласы]]нда туған. Күләш Байсейітова атындағы Республикалық мамандандырылған музыкалық колледжді скрипка сыныбы бойынша бітіргеннен кейін, опера және симфониялық дирижёрлік бойынша (профессор [[Төлепберген Әбдірәшев|Төлепберген Әбдірашевтің]] сыныбы) және скрипка (профессор Р. Мұсақожаеваның сыныбы) мамандығына Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына оқуға түседі. Оқуын Қарағанды филармониялық оркестрінің екінші дирижері мен Астана қаласындағы Қазақ ұлттық академиялық оркестрінің шақырылған дирижері қызметтерімен ұштастырады. Халықаралық байқаулар мен фестивальдар дипломанты. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестріне, Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының оркестріне, «Солисттер Академиясы» Мемлекеттік камералық оркестріне дирижерлік етті. Бүгінгі таңда Ирландия елінің Ұлттық симфониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі болған. Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның түлегі қазірде Еуропалық оркестрлермен жұмыс атқарады. Сонымен қатар, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері Нидерланд елінің Брабанд оркестрінің бас дирижері болған.

== Мансабы ==
[[2003]]—[[2007]] жылдары Астана Мемлекеттік Филармониясы симфониялық оркестрінің бас дирижері, сонымен қатар [[2004]]—[[2007]] жылдары [[Майнинген]]нің бас музыка директоры. [[2007 жыл]]дан бастап Норчёпинг симфониялық оркестрін, [[2007 жыл]]дан нидерландтық Брабант оркестрін, ал [[2009 жыл]]дан бастап Ирландияның Ұлттық симфониялық оркестрін басқарған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Дирижерлер]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Скрипкашылар]]

Динара Нұрғисақызы Тілендиева

2026-05-22T18:18:58Z

Tuttiorchestra687: «Пианисттер» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[Сурет:Динара Тлендива.jpg|thumb]]
'''Динара Нұрғисақызы Тілендиева''' - [[Отырар сазы]] оркестірінің дирижері. Әкесі - [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев]], [[Халық қаһарманы]], КСРО Халық әртісі, композитор. Анасы - [[Дариға Тілендиева|Тілендиева Дариғ]]а, Қазақстан Республикасы Еңбек сіңірген әртісі, актриса. [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Құрманғазы атындағы қазақ ұлттық консерваториясының]] дирижерлік факультетін бітірген ([[2008]]), халық оркестрінің дирижері. қазақ және орыс тілдерін біледі. [[2009]] жылдан бері - Н.А. Тілендиев атындағы «Отырар сазы» оркестрінің көркемдік жетекшісі - бас дирижері. Діни көзқарасы - [[мұсылман]].
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның салыстырмалы алғанда, аз уақытта қол жеткізген жетістіктері, ерекше құрметке тұрарлық. Біздің елдің бұдан әрі де гүлденетініне сенемін!» Хоббиі - йога, киноға түседі. Сүйіп оқитын әдебиеті - романдар, тарихи әдебиет.Қызы бар

<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Bio-stub}}

[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Пианисттер]]

Мүсілім Әмзе

2026-05-22T18:17:04Z

Tuttiorchestra687: «Домбырашылар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Тексерілмеген мақала|date=шілде 2018}} 
{{толықтыру}}
'''Мүсілім Балтабайлы Әмзе''' ([[1977]] жылы [[23 қаңтар]], [[Келес ауданы]], [[Түркістан облысы]]) — [[Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрі]]нің және Н.Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлық-этнографиялық [[Отырар сазы]] оркестрінің [[дирижер|дирижерлері болған,]] [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]].

* [[2000]] жылы [[Құрманғазы]] атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын халық аспаптары факультетін [[домбыра]] мамандығы және [[оркестр]] факультетін контрабас мамандығы бойынша қатар тәмәмдаған.
* [[2010]] жылы консерваторияны опера және симфония дирижері мамандығы бойынша аяқтаған.
* [[2014]] жылы профессор [[Базарғали Әжиұлы Жаманбаев]]тың сыныбынан «Өнертану магистрі» академиялық дәрежесін алып шыққан.
* [[2016]] жылдан [[Құрманғазы]] атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның докторанты.
* [[2017]] жылдан [[Қазақстан композиторлар одағы]]ның мүшесі.
* [[2008]]-[[2014]] жылдары А.Жұбанов атындағы РҚМММИ [[симфониялық оркестр]]інің көркемдік жетекшісі және дирижері.
* [[2008]] жылы дирижер Ваг Папянның жетекшілігімен Ашдод симфониялық оркестрінде ([[Израиль]]) және [[2009]] жылы Гнесиндер атындағы Ресей музыка академиясында тәжірибеден өтті.
* [[2017]] жылы Мюнхен Симфоникер оркестрінде ([[Германия]]) дирижер Георг Фритш өткізген мастер-классқа қатысып, тәжірибеден өткен.
* [[2008]] жылдан Н. Тілендиев атындағы академиялық фольклорлы-этнографиялық «[[Отырар сазы]]» оркестрінің дирижері. [[Токио]]ның Персимон-Холл сахнасында өнер көрсеткен.
* [[2009]] жылдан ҚР мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрінің дирижері. Алғашқы дебюттік концертін Израильдің Ришон ле-Зион және Ашдод қалаларында өткізді.
* [[2011]] жылдан 2023 жылға дейін П. Чайковский атындағы [[Алматы музыка колледжі]]нің студенттік симфониялық және эстрада-симфониялық оркестрлерінің көркемдік жетекшісі және дирижері.
* [[2010]]-[[2012]] жылдары Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының дирижері қызметін атқарды.
* «Мәңгілік сарын» атты домбыра күйлері антологиясының ([[2007]] ж.), «Қазақтың дәстүрлі 1000 күйі» ([[2009]] ж.), «Шаһнама» ([[2013]] ж.) антологиялық жинақтарының құрастырушысы, «Қазақстанның музыкалық мұрасы», «Қазақстандағы этностардың музыкалық мұралары» ([[2015]] ж.) антологиялық жинақтарының музыка редакторы.
* Республикалық жас орындаушылар байқауының ([[Алматы]], [[1994]]), [[Қаршыға Ахмедияров]] атындағы күйшілер байқауының лауреаты (Алматы, 1996) және I Халықаралық Н. Тілендиев атындағы дирижерлер байқауының ([[Астана]], [[2008]]) дипломанты. М.Төлебаев атындағы республикалық «Алтын таяқша» дирижерлер байқауының ([[Талдықорған]], [[2013]]) лауреаты.
* Құрманғазы атындағы студенттік академиялық халық аспаптар оркестрімен 2012 жылы «Ғасырлар пернесі», Нұрғиса Тілендиев атындағы Академиялық фольклорлы-этнографиялық "Отырар сазы" оркестрімен 2012 жылы «Сырлы сарын», 2013 жылы «Сырлы саз», 2014 жылы «Аңсау», 2016 жылы «Гүлден, елім», ҚР Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестрімен 2015 жылы «Тарихын тасқа таңбалап» атты жеке концерттері өткен.

== Марапаттары ==
* «Құрмет» ордені (2023)<ref>СЫР ЕЛІ. Энциклопедия / Бас ред. Б.С. Каримова. 2-басылым. – Алматы: «Тау-Қайнар» ЖШС, 2023</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Домбырашылар]]

Нұрлан Салауатұлы Жарасов

2026-05-22T18:16:33Z

Tuttiorchestra687:

{{Музыкант
|Есімі = Нұрлан Жарасов
|Толық аты = Нұрлан Салауатұлы Жарасов
|Туған күні = 03.11.1953
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Фон = non_performing_personnel
|Мемлекет = {{USSR}} {{KAZ}}
|Мамандығы = дирижер, [[доцент]]
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}} {{Құрмет ордені}}{{!}}{{!}}{{ҚР тәуелсіздігіне 10 жыл медалі}}
{{!}}} {{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
}}

'''Нұрлан Салауатұлы Жарасов''' ([[3 қараша]], [[1953 жыл]], [[Алматы]] қаласында туған) - қазақстандық дирижер. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] . [[Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры]]ның бас дирижері. Құрманғазы атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның доценті.

==Жалпы мәліметтер==
Әкесі - Жарасов Салауат Абдоллаұлы, марқүм. Анасы -
Жарасова Күлбадан Әзімбайқызы, зейнеткер, қазақ тілі мен
әдебиетінің оқытушысы болып жұмыс істеген.

Н.А. Римский-Корсаков атындағы [[Ленинград]] (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік
консерваториясының опера және симфониялық дирижëрлеу кафедрасын
бітірген (1986), опера және симфониялық оркестрінің дирижері.

1975 жылдан - [[Абай]] атындағы Мемлекеттік академиялық
опера және балет театры режиссерінің көмекшісі. 1977 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1979 жылдан - [[Абай]] атындағы Мемлекеттік академиялық опера
және балет театры дирижерінің ассистенті. 1981 жылдан -
Н.А. Римский-Корсаков атындағы [[Ленинград]] (қазіргі Санкт-Петербург) мемлекеттік
консерваториясының студенті. 1984 жылдан - [[ҚазКСР]] Мемлекеттік симфониялық оркестрінің дирижері. 1989 жылдан -
[[Құрманғазы]] атындағы [[Алматы]] мемлекеттік консерваториясының оркестр дирижері және кафедрасының меңгерушісі.

1997 жылдан бері - [[Абай]] атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының бас дирижері.

«Қорқыт» қамқорлық қорының мүшесі.

==Марапаттары==
*2002 жылы «ҚР тәуелсіздігіне -10 жыл» мерекелік медалі;
*2005 жылы «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]]» құрметті атағы;
* «[[Құрмет ордені]]» марапатталған.
* [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның доценті.

==Жеке қасиеттері==
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]].

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстанның
болашағына нық сенімді».

Хоббиі - балық аулау.

Сүйіп оқитын әдебиеті - А.С. Пушкин.

Үйленген. Жұбайы - Көпсадықова Ш.А. (1961 ж.т.), [[Абай]]
атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет
театрының концертмейстері.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Дирижерлер]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]

{{Bio-stub}}

Маралжан Мырзақұлова

2026-05-22T18:10:53Z

Tuttiorchestra687: «Домбырашылар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Музыкант
|Есімі = Маралжан Мырзақұлова
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон = non_performing_personnel
|Туған кездегі есімі = Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова
|Толық аты =
|Туған күні = 20.07.1974
|Туған жері = {{туғанжері|Астана|Астанада}}
|Қайтыс болған күні = 08.04.2025
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Астана|Астанада}}
|Белсенділік жылдары = 2001–2025
|Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}}
|Мамандықтары = [[Дирижер]], домбырашы, оқытушы
|Дауыс түрі =
|Аспаптары =
|Жанрлары =
|Лақап аттары =
|Ұжымдары = Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльі
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары = [[Мәдениет саласының үздігі]]
|Сайты = [https://kaztheatre.kz/priests/мырзақұлова-маралжан-қазбекқызы/ Қаллеки театрдың ресми сайты]
|Commons =
}}
'''Маралжан Қазыбекқызы Мырзақұлова''' ([[20 шілде]] [[1974 жыл|1974]], [[Астана]] – [[8 сәуір]] [[2025 жыл|2025]], [[Астана]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[домбыра]]шы, [[Қазақ халық аспаптар оркестрі|қазақ халық аспаптар оркестрінің]] негізін қалаушысы, [[оқыту]]шы, Халықаралық байқаулардың лауреаты, [[Мәдениет саласының үздігі]].<ref name=":0">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы|url=https://kaztheatre.kz/collective/мырзакулова-маралжан-қазыбекқызы/|accessdate=20.04.2026}}</ref>

== Білімі ==
1982–1987 жылдары [[Астана]] қаласы әкімдігінің Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебінің МКҚК-нің түлегі. Атақты оқытушы, [[домбыра]]шы, «[[Балдәурен оркестрі|Балдәуре]]н<nowiki/>» оркестрінің жетекшісі [[Керейбаева Күляш Орынбекқызы|Керейбаева Күләш Орынбекқызы]]ның төл шәкірті болған.<ref name=":1">{{Cite web|title=Мырзақұлова Маралжан Қазыбекқызы - Роза Бағланова атындағы №2 Балалар музыка мектебі|url=https://dmsh2.edu.kz/myrza%D2%9B%D2%B1lova-maralzhan-%D2%9Bazybek%D2%9Byzy/|accessdate=20.04.2026}}</ref> Күләш Орынбекқызы шәкіртіне тек [[Домбыра|домбыра аспабын]] ғана емес, сондай-ақ [[мандолина]], [[домра-прима]], [[шертер]], [[бас домбыра]], [[шаңқобыз]] сынды бірнеше [[Музыкалық аспаптар|музыкалық аспаптарда]] ойнауды үйретті.<ref name=":2">{{Cite web|title=Қаллеки театр ансамбльі|url=https://el.kz/alleke_teatry_ansamblmen_toly-ty_40687/|accessdate=20.04.2026}}</ref>

1992 жылы [[Ақмола|Ақмоладағы]] музыкалық училищеде (қазіргі Біржан сал атындағы музыкалық колледжі) домбырадан [[Айсұлу Бекмағанбетовада]] және дирижёрліктен [[Сазгер|композитор]] [[Мұхаметқали Тінәлин|Мұхаметқали Тінәлиннен]] білім алады.<ref name=":2" />

1996 жылы [[Алматы]] қаласындағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияға «Домбыра» мамандығы бойынша профессор [[Біләл Ысқақовтың|Біләл Алпанұлы Ысқақовтың]] сыныбында және «Дирижёрлеу» кафедрасында дирижёр [[Анвар Ізбасарұлы Нүсіппаев|Анвар Ізбасарұлы Нүсіппаевтың]] сыныбында оқиды.<ref name=":0" />

1999 жылы Қазақ ұлттық музыка академиясына (қазіргі [[Қазақ ұлттық өнер университеті|К.Байсейітова атындағы өнер университеті]], [[Қазақ ұлттық өнер университеті|ҚазҰӨУ]]-ға) ауысып, оны 2001 жылы бітірді. «Оркестр әртісі»; «Қазақ халық аспаптар оркестрінің дирижëрі»; «Концерттік орындаушы»; «Оқытушы» деген біліктілерді алды.<ref name=":0" />

== Мансабы және шығармашылық қызметі ==
* 2001–2025 жылдар аралығында [[Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ ұлттық музыкалық драма театры|Қалибек Қуанышбаев атындағы Қазақ Ұлттық музыкалық драма театрының РМҚК]]-ның бас дирижëрі қызметін атқарды.<ref name=":0" />
* 2001 жылдың қыркүйек айынан бастап Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясында композиция және оркестрлік дирижëрлеу кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істеді. Сонымен қатар колледждегі қазақ халық аспаптар оркестрінде жетекшілік етті.<ref name=":1" />
* 2021 жылдың 1 ақпанында Маралжан Мырзақұлова театрда халық аспаптар [[Ансамбль|ансамблін]] ұйымдастырып, оның көркемдік жетекшісі және дирижëрі болды және аз уақыт ішінде ансамбль жоғары кәсіби ұжым ретінде қалыптасып, [[театр]] [[Актёр|актëрлерімен]] тығыз шығармашылық байланыс орнатты.<ref name=":0" />
* 2021 жылдың 2 маусымында Қаллеки театрының халық аспаптар ансамбльінің тұсаукесер концерті өтті.<ref name=":1" />
* 2022 жылы қазан айында Қазақстан Республикасы мәдениет және спорт министрлігі жарлығымен Маралжан Мырзақұловаға «[[Мәдениет саласының үздігі|Мәдениет саласын]]<nowiki/>[[Мәдениет саласының үздігі|ың үздігі]]<nowiki/>» төсбелгісі берілді.
Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен театрда бірнеше ірі қойылымдар жүзеге асырылды, оның ішінде:
* [[Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов|Ғабит Мүсіреповтің]] «[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|Баян Сұлу – Қозы Көрп]]<nowiki/>[[Қозы Көрпеш – Баян Сұлу (пьеса)|еш]]<nowiki/>» музыкалық драмасы (қоюшы режиссер – [[Гүлназ Балпейісова]], [[Сазгер|композитор]] – [[Олег Синкин]]). 2023 жылы [[Қырғызстан|Қырғызстанның]] [[Бішкек]] астанасында өткен «ART – ORDO – 2023» халықаралық театр фестивальінде Гран-при жүлдесін жеңіп алды.<ref>{{Cite web|title=«Баян сұлу - Қозы көрпеш» спектаклі «АРТ ОРДО – 2023» халықаралық театр фестивалінен гран-при жүлдесімен оралды|url=https://adebiportal.kz/kz/news/view/baian-sulu-qozy-korpes-spektakli-art-ordo-2023-xalyqaralyq-teatr-festivalinen-gran-pri-zuldesimen-oraldy__24972|accessdate=20.04.2020}}</ref>
* [[Мұхтар Омарханұлы Әуезов|Мұхтар Әуезовтің]] «[[Айман-Шолпан]]<nowiki/>» музыкалық комедиясының жаңа заманауи нұсқасы (қоюшы режиссері әрі композиторы – [[Олжас Жақыпбек]], [[Хореография|хореографы]] – [[Шырын Мұстафина]]).<ref>{{Cite web|title=Қаллеки театры «Айман-Шолпан» қойылымын жаңаша форматта ұсынады|url=https://madeniportal.kz/theatre/qalleki-teatry-aiman-solpan-qoiylymyn-zanasa-formatta-usynady1|accessdate=20.04.2026}}</ref>

Сондай-ақ ансамбльдің сүйемелдеуімен «Үйлену» музыкалық комедиясы (режиссері – Нұрлан Жұманиязов, композиторы – Серікжан Әбдінұров)<ref>{{Cite web|title=Спектакль Үйлену|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/үйлену/|accessdate=20.04.2026}}</ref> «Кеш» драмасы (режиссері – Болат Ұзақов)<ref>{{Cite web|title=Кеш спектакль|url=https://kaztheatre.kz/spektakl/кеш/|accessdate=20.04.2026}}</ref> және басқа да спектакльдер көрсетілді. Маралжан Мырзақұлова театрдың концерттік бағдарламаларын да жетекшілік етті. Олар «Әз Наурыз келгенде...»; «Күзгі сезім»; «Татулық – ел тірегі»; «Ғажапқа толы әуен» және т.б).<ref>{{Cite web|title=Көңілдің көктем әуені|url=https://admin.egemen.kz/article/360738-konhildinh-koktem-aueni|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Концерт сезім|url=https://24.kz/ru/tv-projects/novosti-kultury/567871-kontsert-k-zgi-sezim-provjol-teatr-imeni-k-kuanyshbaeva-kultura|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Татулық ел тірегі|url=https://ticketon.kz/event/tatulyk-el-tiregi|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref name=":3" />

== Репертуары ==
Маралжан Мырзақұлованың дирижëрлігімен орындалған негізгі шығармалар қазақ халық музыкасы мен [[Күй|күйлерінен]], [[Классикалық музыка|классикалық]] және заманауи композиторлардың туындыларынан тұрады. Ансамбль және қазақ оркестрі репертуарында: [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазының]] күйлері («[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»; «[[Сарыарқа (Құрманғазының күйі)|Сарыарқа]]<nowiki/>»; «[[Адай күйі|Адай]]<nowiki/>»; «[[Серпер (күй)|Серпер]]<nowiki/>»; «Машина»; «Сарыкөл самар» және басқалары); [[Мұхаметқали Тінәлиннің]] «Тау ішінде»; Халық күйі «[[Ақсақ құлан]]<nowiki/>»; [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Нұрғиса Тілендиевтің]] «Махамбет»; «Сарыжайлау» әні, сөзі [[Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев|М.Мақатаевтікі]]; Мұрат Бердіғұловтың «Шахристан»; «Ақсауыт» күйлері; [[Абай Құнанбайұлы|Абай Құнанбайұлының]] әні «[[Көзімнің қарасы...|Көзімнің қарасы]]<nowiki/>»; Темірлан Шөкеновтың «Нұр Ақжелең»; Сахы Нұрболаттың «Асыл мұра»; «Өрлеу»; Ришар Гальяноның «Танго для Клода»; Андрей Петровтың «[[Берегись автомобиля]]<nowiki/>» [[Кино|киносынан]] [[вальс]]; Жорж Бизенің «Кармен» [[Опера (музыка)|операсынан]] прелюдиясы (увертюра) және т.б. Ансамбль және оркестр қазақ халық әндері мен күйлерін, әлемдік музыканың үздік туындыларын, сирек орындалатын шығармалар мен заманауи композицияларды орындады.<ref name=":3">{{Cite web|title=Ғажапқа толы әуен|url=https://rolld.ru/event/azhap-a-toly-uen|accessdate=20.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=Қазақ театры коллектив|url=https://kaztheatre.kz/collective/халық-аспаптар-оркестрі/|accessdate=20.04.2026}}</ref>

== Байқаулар және фестиваль ==
* '''1999''' жылы Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясының жастар симфониялық оркестрі дирижёрлері байқауының лауреаты (Алматы)
* '''2000''' жылы «Домбыра» номинациясы бойынша «Шабыт» III Халықаралық шығармашыл жастар фестивальінің лауреаты (Астана)
* '''2001''' ж. — Шамғон Қажығалиев атындағы І Республикалық дирижëрлер байқауының лауреаты (Орал)
* '''2004''' ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Республикалық дирижëрлер байқауының лауреаты (Алматы)
* '''2008''' ж. — Нұрғиса Тілендиев атындағы I Халықаралық дирижëрлер байқауының лауреаты (Астана)
* '''2011''' ж. — Боздақ Рзаханов атындағы І Республикалық дирижëрлер байқауының лауреаты (Ақтау)<ref>{{Cite web|title=Московская филармония|url=https://meloman.ru/performer/maralzhan-myrzakulova/|accessdate=20.04.2026}}</ref>
* '''2016''' жылы 29 маусымда «Москва встречает друзей» (Мәскеу достарды күтіп алады) дирижëр Владимир Спиваковтың Халықаралық қайырымдылық қорының 13-фестивальінде Ресейде «Коломенское» мұражай-қорығында «Ақ сиса» халық аспаптар ансамбль орындауында [[Сазгер|композитор]] [[Е. Нұрымбетов|Е. Нұрымбетовтың]] «Струны столетий» (''Ғасырлар сазы'') және [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы Сағырбайұлының]] күйі «[[Балбырауын (күй)|Балбырауын]]<nowiki/>»<nowiki/> деген шығармалары шырқалды. Жетекшілері Маралжан Мырзақұлова және оның жұбайы дирижëр [[Ерлан Бейсембаев]].<ref>{{Cite web|title=Коломенское фестиваль|url=https://spivakov.ru/wp-content/uploads/2015/12/29-%D0%BC%D0%B0%D1%8F-%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B5.pdf|accessdate=20.04.2026}}</ref>

== Қайтыс болуы ==
2025 жылы 8 сәуірде 50 жасында дүниеден өтті.<ref>{{Cite web|title=Мәдениет саласының үздігі өмірден өтті|url=https://kaz.nur.kz/society/2234114-madeniet-salasynyng-uzdigi-qazaqstandyq-dirizher-omirden-otti/|accessdate=20.04.2026}}</ref>

== Дереккөздер ==
{{Дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан домбырашылары]]
[[Санат:Қазақстан әйел дирижёрлері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Домбырашылар]]

Ізбасар Өтешұлы

2026-05-22T17:54:40Z

Tuttiorchestra687: «Қазақстан хор дирижерлері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Ізбасар Өтешұлы''' (15.1. 1937 ж.туған, [[Қазығұрт ауданы]] Жаңабазар ауылы ) – дирижëр, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері (1980), профессоры. 1958 ж. [[Мәскеу]]де өткен Қазақстан мәдениетінің онкүндігіне қатысқан. 1958 – 64 ж. [[Құрманғазы]] атындағы ұлттық консерваторияның хор дирижері факултетін бітіріп, Қазақтың мемлекеттік ән-би ансамблінде бас хормейстер-дирижер қызметін атқарды. 1970 – 72 ж. Мәскеуде мамандығы бойынша білімін көтерді. 1972 – 81 ж. ән-би ансамблінде бас дирижер болды. 1981 – 2004 ж. [[БАЙСЕЙІТОВА КҮЛӘШ|К. Байсейітова]] атындағы арнайы республикалық. музыка мектебінің директоры, П.И. Чайковский атындағы музыка училищесінің директоры. Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның аға оқытушысы. Қазақстан музыка қайраткерлері одағының мүшесі және төрағаның орынбасары, [[Астана]] қаласындағы [[Гумилев Лев Николаевич|Л.Н. Гумилев]] атындағы [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия университеті]]нің профессоры.

Ізбасар Өтешұлы зейнетке шыққан соң Астана қаласында тұрды. 2021 жылы Алматыға қоныс аударды. Отбасылы, жұбайы 2020 ж. дүние салды.

==Сілтемелер==
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1937 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Қазақстан хор дирижерлері]]

{{stub}}

Алдаберген Қайырбекұлы Мырзабеков

2026-05-22T17:46:12Z

Tuttiorchestra687:

[[Сурет:Алдаберген Мырзабеков.tif|thumb|right|200px|Алдаберген Қайырбекұлы Мырзабеков]]
'''Алдаберген Қайырбекұлы Мырзабеков''' ([[14 қараша]], [[1930 жыл|1930]], [[Қарағанды облысы]] [[Жаңаарқа ауданы]] [[Түгіскен (Ұлытау облысы)|Түгіскен]] ауылы-[[6 ақпан]], [[2018]]) – [[дирижер]], педагог, ҚР халық әртісі (1984), публицист.

== Өмірбаяны ==
* [[Алматы мемлекеттік консерваториясы|Алматыдағы Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік консерваториясы]]ның халық аспаптар факультетін бітірген (1955).
* 1956 жылы [[Құрманғазы атындағы Қазақтың Мемлекеттік халық аспаптар оркестрі]]не дирижëрлік қызметке тағайындалып, 1968 – 1971 жылы оркестрдің бас дирижері әрі көркемдік жетекшісі болған.
* 1971 – 1988 жылы дирижері болып еңбек етті.
* 1962 жылдан [[Моңғолия]]ның [[Баян-Өлгей аймағы]]нда қазақ музыкалық драма театрының көркемдік жетекшісі және бас дирижері міндетін атқарып, оркестрдің орындаушылық, кәсіби деңгейін көтеруге де атсалысты.

== Ойнаған музыкалары ==
* Оның оркестрге арнап түсірген [[Тәттімбет Қазанғапұлы|Тәттімбет]]тің, [[Сүгір Әліұлы|Сүгір]]дің, [[Әшімтай Қарымсақұлы|Әшімтай]]дың шертпе күйлері, [[Ықылас Дүкенұлы|Ықылас]]тың қобыз күйлері, тағы басқа халық композиторларының ән-күйлері, орыс және шет ел классиктерінің туындылары бар.

== Шығармалары ==
* [[Моңғолия]]ның Баян-Өлгей аймағында қазақ музыкалық драма театрында қойылған “Тұлбанор шайқасы” спектакліне музыка жазды.
* Өзінің де ән, күйлері, күрделі увертюра, поэма жанрында жазылған төл туындылары көптеп саналады. Мырзабековтің “''Қоңырқаз''”, “''Көкейкесті''” сияқты оркестрге арналған партитура таңдамалы жинақтары жарық көрді (1982, 1988).

== Марапаттары ==
Шығармашылық еңбегі үшін [[Моңғолия]]ның “''Алтын жұлдыз''” орденімен марапатталды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref><ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Жеке өмірі ==
Алдаберген Қайырбекұлы Мырзабековтың 2 қызы, 1 ұлы бар. Қызы Мырзабекова Светлана Алдабергеновна Нұр-Сұлтан қаласында Қазақ ұлттық өнер университетінде жұмыс істейді. Екінші қызы Мырзабекова Алма Алдабергеновна көп жылдар бойы Қазақстанның Ұлттық банкінде қызмет атқарған. Ұлы Мырзабеков Нұрлан Алдабергенұлы Алматыда талантты фотосуретші болған.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:14 қарашада туғандар]]
[[Санат:1930 жылы туғандар]]
[[Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Қазақстан музыка педагогтары]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:6 ақпанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2018 жылы қайтыс болғандар]]

Жалғасбек Әмірханұлы Бегендік

2026-05-22T17:33:36Z

Tuttiorchestra687:

'''Бегендік Жалғасбек Әмірханұлы''' (28 ақпан, [[1953]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]] [[Шетпе]] ауылы) – [[дирижер|дирижёр]], профессор, педагог.

[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] ([[1994]]).

"[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденінің кавалері (2023 ж.)

* Алматыдағы Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясын дирижëрлік кафедраны [[профессор]] [[Қажығалиев Шамғон Сағаддинұлы|Шамғон Қажығалиевтің]] сыныбы бойынша, [[1978]]) бітірген.
* [[Қазақ халық аспаптар оркестрі]]нің әртісі, дирижёрі, Қазақ мемлекеттік консерваториясының дирижёрлік сыныбының оқытушысы, осындағы халық аспаптары оркестрінің жетекшісі, доценті, [[Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры]]ның дирижёрі ([[1973]] – [[1978|78]]) болды.

Қазақстан өнер шеберлері қатарында шет елдерде ([[Франция]], [[Дания]], [[Ресей]],[[Португалия]], [[Швеция]], [[Қытай]], т.б.) елдерде өнер көрсеткен.<ref>«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы, Алматы, 2002</ref>

Осымен қоса Нұрғиса Тілендиев, Валерий Руттер, Арнольд Кац ұстаздарының шәкірті болған.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1953 жылы туғандар]]
[[Санат:Шетпеде туғандар]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ халық аспаптар оркестрі тұлғалары]]
[[Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]]

Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков

2026-05-22T17:29:59Z

Tuttiorchestra687:

{{Музыкант
|Есімі = Секен Кәрімұлы Тұрысбеков
|Толық аты =
|Сурет =
|Суреттің өлшемі = 800x450px
|Фон = non_vocal_instrumentalist
|Туған күні = 22.03.1961
|Туған жері = [[Шығыс Қазақстан облысы]] {{туғанжері|Үржар ауданы|Үржар ауданында}}
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = {{KAZ}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Мамандығы = [[күйші]], [[композитор]], [[домбыра]]шы, [[профессор]]
|Аспаптары = [[домбыра]]
|Жанрлары = [[күй]]
|Ұжымдары = "Ақ жауын", "Сазген сазы" ансамбльдері
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Парасат ордені}}{{!}}{{!}}{{Құрмет ордені}}
{{!}}}
}}
'''Секен Кәрімұлы Тұрысбеков''' ([[1961 жыл]]ы [[22 наурыз]]да [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Үржар ауданы]]нда туған) — қазақ күйшісі, [[домбыра]]шы. [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]] ([[1992]]). [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты ([[1989]]). [[Парасат ордені|Парасат]] және [[Құрмет ордені|Құрмет]] ордендерінің иегері.<ref>{{cite web | url=http://press.mediaovd.kz/kz/?p=12437 | title=ҚР еңбек сіңірген әртісі, күйші Секен ТҰРЫСБЕКОВ: Күй – аударманы қажет етпейді | date=08.10.2015 | author=Айгүл ӘЖІБАЕВА}}</ref> Белгілі «[[Көңіл толқыны (күй)|Көңіл толқыны»]] күйінің авторы.

== Толығырақ ==
* Секен Кәрімұлы Тұрысбеков [[1961 жыл]]ы [[22 наурыз]]да [[Шығыс Қазақстан облысы]] [[Үржар ауданы]]нда дүниеге келген. Шыққан тегі - [[Найман]] тайпасының [[Қаракерей]] руынан.
* Сәкеннің азан шақырып қойған аты - Серікболсын.<ref>{{cite web | url=http://press.mediaovd.kz/kz/?p=12437 | title=ҚР еңбек сіңірген әртісі, күйші Секен ТҰРЫСБЕКОВ: Күй – аударманы қажет етпейді | date=08.10.2015 | author=Айгүл ӘЖІБАЕВА}}</ref>
* Семей музыка училищесінде оқып, содан кейін, [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Алматы консерваториясын]] (қазіргі Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы, М. Әубәкіров жетекшілігімен) бітірді. Консерваторияны бітіргеннен кейін «Сазген» ансамблі кұрамында еңбек етті. 2001 ж. [[Еуразия ұлттық университеті|Еуразия университеті]] жанындағы «Қоңыр қаз» ансамблінің көркемдік жетекшісі болып тағайындалды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Шығармалары ==
* Сәкен Тұрысбеков - "Көңіл толқыны", "Боздақ", "Өкініш", "Ақжарма", "Ақ жауын", "Балауса", "Дарабоз", "Ұлы дала" және т.б. күйлерінің және "Аққу сазы", "Ерке құсым", "Көктемім менің", "Қоңыр қаз", "Шағала" ән мен күйлердің авторы.

== Марапаттары ==
* [[1989]] — [[Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты
* [[1992]] — [[Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі]], Қазақстанның Халық әртісі
* [[2011]] — [[Құрмет ордені]]
* [[2017]] — [[Парасат ордені]]
* 2023 - Абай атындағы Мемлекеттік сыйлықтың иегері

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Домбырашылар]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]

Фаузия Хәкімбекқызы Тажина

2026-05-22T17:25:25Z

Tuttiorchestra687:

{{Музыкант
|Есімі = Фаузия Хәкімбекқызы Тажина
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон = non_performing_personnel
|Туған кездегі есімі = Фаузия Хәкімбекқызы Тажина
|Толық аты =
|Туған күні = 13.07.1990
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары = 2022 жылдан бастап
|Мемлекет = {{Байрақ|Қазақстан}} {{Байрақ|Ресей}}
|Мамандықтары = [[Дирижер]], скрипкашы, оқытушы
|Дауыс түрі =
|Аспаптары = Скрипка, ұрмалы аспаптар, блокфлейта
|Жанрлары =
|Лақап аттары =
|Ұжымдары = «Сібір Камератасы» камералық оркестрі
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары =
|Сайты = [https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/ Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония]
|Commons =
}}
'''Фаузия Хәкімбекқызы Тажина''' ([[13 шілде]] [[1990 жыл|1990]], [[Алматы]]) — қазақстандық [[Дирижер|дирижёр]], [[Скрипка|скрипкашы]], «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрдің көркемдік жетекшісі және бас дирижёрі, Халықаралық деңгейде өнер көрсететін музыкант.<ref name=":0">{{Cite web|title=Фаузия ТАЖИНА — Томская Областная Государственная Филармония|url=https://tomskfil.ru/kollektivi_i_solisti/fauziya-tazhina/|accessdate=26.04.2026}}</ref>

== Өмірбаяны және білімі ==
Фаузия Тажина [[1990 жыл]]ы [[Алматы]] қаласында қарапайым отбасында дүниеге келген. Бес жасынан бастап [[скрипка]]да ойнауға құштарлық танытқан. 1998–2003 жылдары Алматыдағы М.Төлебаев атындағы №5 Балалар музыка мектебінде білім алған. 2003–2005 жылдары [[Астана|Астанадағы]] Қазақ ұлттық музыка академиясында ([[Қазақ ұлттық өнер университеті|қазіргі К. Байсейітова атындағы өнер университеті]]) оқыған. 2005–2009 жылдары А.Ф.Муров атындағы [[Жаңасібір]] музыкалық колледжінде [[профессор]], скрипкашы, Ресей Федерациясының еңбек сіңірген өнер қайраткері, «[[Жылтыр ысқыштар]]<nowiki/>» (''Блестящие смычки'') камералық оркестрінің жетекшісі [[Марина Александровна Кузина]]ның сыныбында тәлім алады. 2009–2017 жылдары М.И. Глинка атындағы [[Жаңасібір]]дің мемлекеттік консерваториясында (академияда) [[скрипка]] мамандығы бойынша бакалавр және магистратураны, сондай-ақ ассистентура-тағылымдаманы аяқтаған. [[Скрипка]] бойынша оқытушысы — [[Марина Кузина]]. Сонымен қатар [[Опера (музыка)|опера]] және [[Симфониялық музыка|симфониялық]] дирижёрлеу мамандығы бойынша кәсіби қайта даярлаудан өткен ([[доцент]] [[Вячеслав Иванович Прасолов]] сыныбы).<ref name=":0" /><ref>{{Cite web|title=ФАУЗИЯ ТАЖИНА – ЧЕЛОВЕК-ОРКЕСТР? - Тюменская правда - Общественно-политическая газета Тюменской области|url=https://tyum-pravda.ru/2022/02/02/04fauziya-tazhina-chelovek-orkestr/|accessdate=26.04.2026}}</ref>

=== Шеберлік сыныптары ===
* [[Скрипка]] аспабы бойынша: профессор [[Эдуард Шмидер]] ([[Temple University]], [[Филадельфия]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]]) және [[Борис Гарлицкий]] курстары;
* Камералық орындаушылық: [[Д.Шрайбер|Д. Шрайбер]];
* Дирижёрлеу: [[Алексей Шатаний]], профессор [[Владимир Понькин]] ([[Томск]], 2022 жыл, желтоқсан).<ref name=":0" />

== Мансабы ==
Фаузия Тажина кәсіби мансабын скрипкашы және камералық орындаушы ретінде бастады. Жаңасібірдегі оқуын аяқтағаннан кейін ол [[скрипка]] аспабында жеке орындаушы және әртүрлі камералық ұжымдардың мүшесі ретінде белсенді өнер көрсетті. [[Жаңасібір]] мемлекеттік консерваториясының студенттік және камералық оркестрлерімен, сондай-ақ «[[Жылтыр ысқыштар]]<nowiki/>» камералық оркестрімен жұмыс істеді. Кейін [[Томск]] академиялық [[Симфониялық оркестр|симфониялық оркестрімен]] тығыз ынтымақтастық орнатып, «Балалар оркестрмен ойнайды» жобасын басқарды. Бұл жоба [[Томск]] облысындағы дарынды жастарды қолдауға бағытталған концерттік бағдарламалар сериясынан тұрады. Сонымен қатар оның шығармашылық қызметінде ішекті аспаптар [[квартет]]ін басқару тәжірибесі бар.<ref name=":1">{{Cite web|title=Музыка как иллюзия полета|url=https://stolnick-tmn.ru/articles/muzyka-kak-illyuziya-poleta/|accessdate=26.04.2026}}</ref>

2021 жылдың қазан айында «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» ({{lang-ru|Камерата Сибири}}) негізін қалаушысы және ұзақ жылдар бойы көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болған [[Антон Георгиевич Шароев]] қайтыс болды. Осыдан кейін [[оркестр]] бірнеше ай бойы [[Дирижер|дирижёр]] мен көркемдік жетекшісіз қалды. 2022 жылдың ақпан айынан бастап «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрінің көркемдік жетекшісі әрі бас дирижёрі болып Фаузия Тажина тағайындалды. Оның басшылығымен оркестрдің концерттік бағдарламалары байып, жаңа шығармалармен толықты. Оркестр құрамына 13 әйел [[музыкант]]тар қосылып, [[Бұқаралық ақпарат құралдары|БАҚ]]-та ''«Әйел камералық оркестрі»'' деп таныла бастады. 2022 жылғы 9 ақпанда Фаузия Тажина «[[Сібір Камератасы]]<nowiki/>» камералық оркестрмен алғашқы дебютін жасап, «1685: Туған күн» атты концерттік жобаны ұсынды. Аталған жоба [[Иоганн Себастьян Бах]] пен [[Георг Фридрих Гендель|Георг Фридрих Гендельдің]] шығармашылығына арналды.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|title=Знакомьтесь, Фаузия Тажина: оркестр «Камерата Сибири» с новым лицом|url=https://tgf.kto72.ru/news/23417/|accessdate=26.04.2026}}</ref><ref>{{Cite web|title=О коллективах проекта «Культурное сотрудничество»|url=https://культурноесотрудничество.рф/coll|accessdate=26,04.2026}}</ref>

=== Концерттік қызметі ===
Фаузия Тажина әртүрлі елдердің сахналарында өнер көрсетті. Ол [[Қазақстан]] ([[Алматы]], [[Астана]]), [[Ресей]] ([[Жаңасібір]], [[Барнауыл|Барнаул]], [[Омбы|Омск]], [[Томск]], [[Кемерово]], [[Түмен (қала)|Түмен]], [[Абакан]], [[Мәскеу]]), [[Украина]] ([[Киев]]), [[Аустрия]] ([[Вена]]), [[Италия]] ([[Лониго]]), [[Финляндия]] ([[Йювяскюля]]), [[Корея Республикасы|Оңтүстік Корея]] ([[Сеул]], [[Пусан]]), [[Израиль]] ([[Тель-Авив]]), [[Франция]] ([[Париж]]) және [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]] ([[Нью-Йорк]]) қалаларында концерттер өткізді.<ref name=":0" />

Фаузия Тажина қысқа уақыт ішінде кәсіби [[Дирижер|дирижëр]] ретінде қалыптасып, [[Ресей]] мен халықаралық музыкалық кеңістікте танымал бола бастады.

== Байқаулар ==
2007 ж. – «Жас таланттар-облыстың мерейтойы» мәдениет оқу орындары студенттерінің өнер фестивалінің лауреаты;

2009 ж. – «Музыкалық өнер» номинациясы бойынша «Ресейдің жас дарындары» Бүкілресейлік байқауының 1-кезең жеңімпазы;

2009 ж. – «ХХІ ғасырдың өнері мен білімі» халықаралық байқауы, Лониго, Италия (1 премия);

2010 ж. – «ХХІ ғасырдың өнері мен білімі» халықаралық байқауы, Киев, Украина (1 премия).<ref name=":0" />

== Шығармашылық ерекшелігі ==
Фаузия Тажина музыкалық-ағартушылық қызметпен белсенді айналысып, [[барокко]], минимализм және [[Сазгер|композиторлардың]] өмірі тақырыптарында дәрістер мен шығармашылық кездесулер өткізеді. Дирижёрлік тәжірибесінде ол оркестрді көбінесе дәстүрлі [[Дирижëрлік таяқша|дирижëрлік таяқшасыз]], тек қол қимылдары арқылы басқарады.<ref>{{Cite web|title=Чем уникальна дирижер из Тюмени Фаузия Тажина: про единственную в Тюмени женщину-дирижера сняли фильм — видео и подробности - 14 мая 2024 <nowiki>|</nowiki> 72.ру|url=https://72.ru/text/gorod/2024/05/14/73569566/|accessdate=26.04.2026}}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Д.М. Женщины-дирижеры — в оркестрах стран мира. — М.: КнигИздат, 2023. – 274 с. Тираж 116. ISBN 978-5-4492-0528-5.

[[Санат:Қазақстан скрипкашылары]]
[[Санат:Қазақстан музыканттары]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]

Сыбызғы

2026-05-22T17:22:09Z

Tuttiorchestra687:

{{Музыкалық аспап
|Аты=Сыбызғы
|Басқаша аты=
|Суреті=Sybyzǵy (made of copper).jpg
|Сурет тақырыбы=
|Жіктелуі=[[Қазақтың саз аспаптары]], [[үрмелі музыкалық аспап]]
|Туыстас аспаптары= [[Қурай сыбызғы]], [[Флейта]]}}
[[Сурет:Sibizgi.jpg|thumb|50px|Сыбызғы]]
'''Сыбызғы''' — қазақтың үрмелі музыкалық аспабы. Қурайдан, ағаштан, кейде жезден де жасалады. Ұзындығы 600 – 650 мм немесе 700 – 800 мм болады; 3 – 4 ойықты. Дыбыс қатары диатоникалық, көлемі 2 1/2 октава. [[Үрмелі аспаптар]] арасында сыбызғы - халық үшін ең сүйікті аспаптардың бірі болып саналады. Ол халық музыка өнерінің ажырамас бөлігіне айналды.

==Тарихы==
Ежелгі заманнан бері сыбызғы шопандар арасында сүйікті аспап болған. Олар оны жайылым кезінде жалғыздықты сіңірмейтін құрал ретінде қолданды, ал кешкі үзіліс кезінде музыканттар оны ескі аңыздар - әндерді оқуға пайдаланды. Сыбызғышылар барлық үйлену тойларында және мерекелерде құрметке ие болды. Ысқырықтың кең қолданылуы оның қарапайымдылығымен байланысты.

XVIII—XIX ғасырлардағы этнографиялық еңбектерде сыбызғы жиі ауызға алынады. Ал мұның өзі сыбызғының сол кезде халық тұрмысында кеңінен қолданылғанына дәлел. Сыбызғы жайында капитан [[Иван Григорьевич Андреев|И. Андреев]]тің 1795 жылы жарық көрген кітабында айтылады. XIX ғасырдың екінші жартысына шейін сыбызғының барлық жерге кең тарағаны жайында белгілі зерттеуші [[Алексей Ираклиевич Левшин|А. Левшиннің]] жазбаларында да бар. Этнограф И. Липаевтың да мәлімдеуі көңіл аударарлық.
{{Start citation }}
«Семей облысындағы қырғыз музыканттардың қолынан сыбызғыны көресің,— деп жазды ол.— Сыбызғы тал шыбықтан немесе басқа да сондай ағаштан жасалады. Ұш жағына, тегінде сәндік үшін болса керек, терінің жұп-жұқа қыртысымен керілген жіңішке арқан жіп байланады. Түтіктің іші жақсылап ойылып, асқан шеберлікпен өңделген. Дыбыс шығаратын тесік үшеу ғана, ойнаған кезде саусақтың ұшымен ашылып-жабылады».
{{End citation}}
Өткен ғасырдың аяғына қарай Қазақстанның бір қатар өңірлерінде бұл аспап тым сиреп кетеді. Сыбызғының әр түрлі облыс тұрғындарының арасында бір мезгілде емес, біртіндеп жоғалғанын этнографтардың көптеген мәліметтерінен аңғаруға болады. Мысалы, [[Түркістан]] өлкесін жете зерттеген этнограф П. Тихов былай деп мәлімдейді:
{{Start citation }}
«Түркістанда он екі жыл тұрып, сыбызғыны бір-ақ рет көре алдым, онда да тек көзім шалып қалғаны болмаса...»
{{End citation}}
Бұл өлкеде сыбызғының жоғалуын ол екі түрлі себеппен байланыстырады: жергілікті жердің табиғатында сыбызғы жасайтын өсімдіктің болмауы және онда ойнаудың қиындығы.

XVIII ғасырдың екінші жартысында атақты ғалым [[Иван Иванович Лепехин|И. Лепехин]] өзі Орал қазақтарынан көрген бір тамаша сыбызғы жайында жазып қалдырыпты:
{{Start citation }}
«Ол түтікті, қалмақтар цур, татарлар курай, ал Жайық қазақтары (бұл аспап оларда да бар) осы күнбағыс сабағын сыбызғы деп те атайды... Бұл аспаптың жіңішке ұшында үш ойық бар, оларды музыкант бір қолының үш саусағымен кезекпе-кезек ашып-жауып тұрады, ал екінші қолымен, қажет болған кезде түтіктің төменгі жағындағы сопақша ойықты жабады. Түтіктің кең аузын жоғарғы тіске тақайды да жоғарғы ерін мен тілге тигізеді. Мұндай аспапта ойнау үшін ерекше жаттығу керек: егер оны шебер күйші тартса, онда даусы шағын флейтравестінен аумай шығады».
{{End citation}}
Бұл суреттеудің біз үшін бағалылығы сол, мұнда ойнау тәсілдері айтылған. Әсіресе, түтіктің төменгі ойығын ашып-жабу арқылы қосымша дыбыс шығаруға болады дегені назар аударарлық, өйткені біз мұндай тәсіл сыбызғы ойнағанда қолданылатынын білеміз.

[[Александр Константинович Гейнс|А. Гейнс]] сирек кездесетін құбылысты — сыбызғының сүйемелдеуімен ән салғанды көрген. Бұл жайында ол былай деп жазады:
{{Start citation }}
«...Қоңыр салқын кешкі мезгілде, сондай-ақ түнгі айдың жарығында уақыттарын әрдайым үй іші болып әңгіме-дүкен құрып, сауық-сайран салумен өткізеді, мұндайда олар ара-арасында өздері жақсы көретін аспап «джабьязгының» көбінесе тамылжыта салған әнмен сүйемелдейтін мұңды сазына рахаттана құлақ түреді».
{{End citation}}
[[КСРО]] халықтары этнографиясының мемлекеттік музейінде қорабы бар екі сыбызғы сақтаулы. Олардың бірін [[Шоқан Уәлиханов]] сыйға тартқан екен.

[[Семей]]дегі [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] Республикалық әдеби-мемориалдық музейінде инвентарлық № 415 кітапта былай делінген:
{{Start citation }}
«Қазақтың флейтаға ұқсас бұл музыкалық аспабы екі шағын ағаш науадан жасалынған, науалардың қуыс жақтары бір-біріне қаратылып, сыртынан қойдың немесе ешкінің өңешімен қапталған. Түтік төменгі ойыққа қарай жіңішкере түседі, төменгі ұшында үш ойық бар».
{{End citation}}
Сыбызғы бақташылардың ең сүйікті аспабы болған. Оны жасау көп уақыт алмайды: тәжірибелі шебер 10—15 минутта жасап алады. Бұл үшін ұзындығы 500—700 мм қурай кесіп алынады, оның үш-төрт жерін тесіп ояды. Бірінші ойық түтіктің ұшынан алақанның еніндей жерден ойылады. Келесі ойықтың аралығы одан гөрі тарлау алынады, яғни бір-бірінен төрт елі қашықтықта болады. Алайда мұндай өлшем дыбыстың анық шығуын жеткізбейді, сондықтан күйші ойнаған кезде дыбыстың тазалығын ерінді қимылдату арқылы реттеп отырған. Қурайдан немесе ағаштан жасалған. Ауа толқыны жақсырақ таралу үшін түтіктің кең ұшын сүйірлеген. Даусы жақсы шығатын болуы үшін ойнар алдында сыбызғының ішін сулайды.

==Өндіріс==
Бұл үшін ұзындығы 500—700 мм, қурай кесіп алынады, оның үш-төрт жерін тесіп ояды. Бірінші ойық түтіктің ұшынан алақанның еніндей жерден ойылады. Келесі ойықтың аралығы одан гөрі тарлау алынады, яғни бір-бірінен төрт елі қашықтықта болады. Алайда мұндай өлшем дыбыстын, анық шығуына жеткізбейді, сондықтан күйші ойнаған кезде дыбыстың тазалығын ерінді қимылдату арқылы реттеп отырған. Қурайдан немесе ағаштан жасалған. Ауа толқыны жақсырақ таралу үшін түтіктің кең ұшын сүйірлеген. Даусы жақсы шығатын болуы үшін ойнар алдында сыбызғының ішін сулайды.Орындаушылық шеберліктің артуы нәтижесінде аспаптың құрылысы өзгертіледі. Бүйірлік ойықтар пайда болды.
[[Сурет:Sybyzǵy (Made of cane).jpg|thumb|Сыбызғы(Қамыстан жасалған)|left|278x278px]]
Аспапты қурай мен ағаштан жасаумен бірге темірден де жасаған. Металдан жасалған сыбызғыны этнографтар 1860 жылдары-ақ тапқан.

Аспапты бір жағы ұзына бойына қуыс бюлып келетін екі ағашты беттестіріп жасалған қорап ішіне сақтаған. Беттестірілген екі ағаш не темір шеңбермен немесе ағаштың қабығымен құрсауланған. Қораптың бір жақ ұшы былғары белбеу тағылған тығынмен жабылады. Өне бойы ат үстінде жүрген шақта сыртындағы мықты қабы нәзік аспапты сынып қалудан сақтаған.
Орындаушылық шеберліктің артуы нәтижесінде аспаптың қүрылысы өзгертіледі. Бүйірлік ойықтар пайда болды.
Бұл күндері сыбызғышыны тек [[Шығыс Қазақстан облысы]]нан ғана кездестіруге болады. Сыбызғы [[Қазақстан]]ның Батыс аудандарында ертерек жоғалған, онда белгілі сыбызғышыларды [[1930]] жылдары ғана көруге болатын еді. Бұдан байқайтынымыз, біздің ғасырымыздың басында-ақ бүл өңірде сыбызғы жоғалып біткен.

==Құрылымы==
Сыбызғының диатоникалық дыбыс құрылысы түтіктің ұзындығына, ойықтардың саны мен орналасуына байланысты. Үш ойығы бар аспаптың негізгі төрт тоны болады. Ол түтіктің өзінен және үш ойығынан әрқайсысынан бес-бестен қосымша дыбыс шығады. Сөйтіп, үш ойықты сыбызғы жиырма түрлі дыбыс шығаруға мүмкіндік береді екен. Сыбызғының диапазоны үш регистрге бөлінеді: төменгі, орта және жоғарғы. Халық күйлері көбіне орта регистрде орындалады.Дыбыстың өзгеруі түтіктегі ойыққа және үрлеуге байланысты. Төменгі регистрдегі дыбыстарда ауа толқыны бәсеңдейді, ал орташа және жоғарғы регистрдегі дыбыстарда күшейеді. Сыбызғыда төменгі дыбыстар ақырын шығады, тембрі жүмсақ келеді, ал жоғарғы ноталар — қатты да ащы естіледі.
==Нота жазуы==
[[Сурет:Сыбызғы түрі.tif|thumb|right|200px]]
Дыбыстың өзгеруі түтіктегі ойыққа және үрлеуге байланысты. Төменгі регистрдегі дыбыстарда ауа толқыны бәсеңдейді, ал орташа және жоғарғы регистрдегі дыбыстарда күшейеді. Сыбызғыда төменгі дыбыстар ақырын шығады, тембрі жүмсақ келеді, ал жоғарғы ноталар — қатты да ащы естіледі.
Сыбызғының диатоникалық дыбыс қүрылысы түтіктің үзындығына, ойықтардың саны мен орналасуына байланысты. Үш ойығы бар аспаптың негізгі төрт тоны болады. Ол түтіктің өзінен және үш ойығынан әрқайсысынан бес-бестен қосымша дыбыс шығады. Сөйтіп, үш ойықты сыбызғы жиырма түрлі дыбыс шығаруға мүмкіндік береді екен. Сыбызғының диапазоны үш регистрге бөлінеді: төменгі, орта және жоғарғы. Халық күйлері көбіне орта регистрде орындалады.
Сыбызғыда ойналатын күйлер аспаптын, диапазоны мен техникалық мүмкіндіктеріне тығыз байланысты болады. [[Күй]]лер негізінен әуезді. Әдетте қысқа фраза әр түрлі нүсқада бірнеше рет қайталанып отырады.
*Төменгі регистрдің дыбыс қатары: кіші октаваның ля, си нотасы, бірінші октаваға до-диез, ре-диез нотасы.
*Орта регистрдің дыбыс қатары: бірінші октаваның ля, си; екінші октаваның до-диез, ре-диез, ми, фа-диез, соль-диез, ля нотасы.
*Жоғарғы регистрдің дыбыс қатары: екінші октаваның ля, си; үшінші октаванын, до-диез, ре-диез нотасы.

Аталған аспаптың, яғни сыбызғының негізгі дыбыстары мен дыбыс қатары әр түрлі болып келетіні оның ішкі құрылысына байланысты болады. Сыбызғының регистрі неғүрлым төмен болса, соғүрлым жоғары регистрдің дыбыстарын алу жеңіл келеді де, ал төменгі [[регистр]] соғұрлым баяу естіледі. Және керісінше, [[регистр]]і неғұрлым жоғары болса, соғүрлым жоғарғы дыбыстарды алу қиындайды, ал төменгі регистрі күштірек естіледі. Шығыс Қазақстан облысынан әкелінген үш ойығы бар сыбызғының дыбыс қатары мынадай: бірінші октаванық до, ре, ми, фа-диез нотасы.
[[Батыс Қазақстан облысы|Батыс Қазақстандағы]] төрт ойықты сыбызғының дыбыс қатары: кіші октаваның ля, си, бірінші октаванын, до-диез, ре-диез, фа ноталары болады.
==Күй==
[[Шығыс Қазақстан облысы]]нан бізге жеткен күйлер көбінесе әнге үқсас. Батыс Қазақстанның сыбызғыда ойналатын күйлері формасының күрделілігімен, диапазонының кеңдігімен ерекшеленеді және аспаптық күйге жақынырақ болып келеді.

Халық музыканты бүл аспапта ойнау кезінде кейде төменгі регистрде бурдон сияқты болып естілетін дыбыс шығара алған. Сонда өзгеше тембр пайда болады.

[[Домбыра]] мен [[қылқобыз]] секілді халық ішінде жиылмалы сыбызғы да кездескен. Иесі Ысқақ Уәлиев болған нақ осындай сыбызғы жайында. [[Жұбанов Ахмет Қуанұлы|А. Жұбановтың]] «Ғасырлар пернесі» еңбегінде айтылады.

Сыбызғышылар өзгеше тәсіл қолданған, яғни түтіктің төменгі ойығын алақанымен немесе саусақтың жұмсақ етімен басып түрған, сондықтан аспаптың көлемі орындаушының қолының үзындығымен де байланысты болған. Төменгі бірінші ойықты оң қолдық бас бармағымен басқан, екінші және үшінші ойықтары сол қолдың сүқ саусағымен және шынашақпен басылған. Түтіктегі төртінші ойық оның сыртқы жағынан ойылған және сол қолдың бас бармағымен жабыдады. Кейбір орындаушылар аспапты сол қолына алып ойнайтын болған, ондай шақта ойықтардың саусағымен жабылатыны тиісінше өзгереді.

Бүйірінде ойықтары жоқ түтікпен үрлеу арқылы бірнеше обертонды дыбыстарды шығаруға боладьь Түтік ұзын әрі жуан болған сайын обертонды дыбыстары көбірек болады. Үзындығы 720 мм, жерде диаметрі 175 мм түтікті үрлегенде мынадай дыбыстар шығады: октаваның ля, бірінші октаваның ля, екінші октаваның ми, ля, үшінші октаваның до-диез, ми ноталары.

Бүдан басқа, төменгі ойығын саусақпен жауып түру арқылы түтіктен тағы бірнеше обертонды дыбыс алуға болады. Бүйірлік ойықтар пайда болғанға дейін қолданылған бүл ескі тәсілді сыбызғышылар күні бүгін де қолданады.

Бұл дыбыс қатары қарапайым әуенді ойнауға мүмкіндік береді.
==Заманауи қолдану==

[[1934]] жылы Қүрманғазы атындағы оркестрдің құрамына Халық орындаушыларының Бірінші бүкіл Қазақстандық слетіне қатысқан музыканттар алынды. Қазақстанның түрлі аудандарынан, орындаушылық дәстүрлері әр қилы, музыкалық білімдері жоқ және өзгелермен қосылып ойнап көрмеген музыканттардан оркестр коллективін үйымдастыру жас жетекші [[Жұбанов Ахмет Қуанұлы|А. Жұбановқа]] оңай бола қойған жоқ. Оның үстіне аспаптар да ансамбльмен орындауға икемделмеген болатын. Сыбызғыда Ысқақ Уәлиев ойнады. Ысқақ сегіз жасынан бастап сыбызғы тартуды үйренген екен. Онын, әкесі Уәли атақты сыбызғышы Сарымалайдың шәкірті болыпты. Ысқақтың репертуарына мына күйлер енді: «Қара жорға», «Қоңыр», «Шонай», «Мүңды кыз», «Сансызбай» және басқалар. Талантты музыкант Ысқақ өзі де күй шығарған. Олар: «Толқын» және «Кербез».

Сыбызғыны оркестрлік аспап ретінде пайдаланған шақта музыкант бүл аспаптың тым қара дүрсінділігі салдарынан көп қиыншылыққа кездескенін айту керек. Ал бұл шақта домбыра мен қобыз оркестрге қосылған соң-ақ тез дамып, жетіле түсті. Олардың техникалық мүмкіндіктері өскен сайын оркестрдің репертуары да күрделілене берді. Осының бәрі сыбызғыны қайта жетілдіріп жасауды талап етті.

Осы кезеңде сыбызғыны жетілдіруде алғашқы қадамдар жасалынады. Белгілі музыка шебері И. Романенко бұл аспапты оркестрде ойнау үшін жетілдіру ісімен айналысты. Бүл мақсатқа жету үшін ең әуелі сыбызғының оркестр репертуарына сәйкес болуын қарастыру керек болды. Бірақ оркестрдің бүрауы ол кезде әлі белгіленіп болған жоқ еді. Оркестрдің жалпы даусын күшейту үшін алдымен домбыраның жалпы даусын күшейту қажет
болды.
Әуелгі кезде сыбызғыны оркестрде пайдаланғанда тек халық күйлерінде қолданды. Ал Қазақстан композиторлары шығармаларының партитурасына келгенде іс қиынға айналдьі. Ы. Уәлиев негізінен қурайдан жасалған сыбызғымен ойнаған-ды. Ол сыбызғыны жай ғана тыңдай отырып күйге келтіретін. И. Романенко оған ағаштан бірнеше сыбызғы жасап берген еді, алайда олар қазір ені жерде жоқ. Бұл шебердің 1936 жылы металдан бес ойықты етіп жасалған бір сыбызғысы бүл күнде Мәскеуде М. Глинка атындағы музыкалық мәдениеттің орталық музейінде сақтаулы.

1939 жылы бес ойықты етіп жасалған тағы бір сыбызғы Алматыда Орталық мемлекеттік музейде сақтаулы тұр. Бүл аспап өзінің үнімен 1936 жылғы жасалған нұсқаға келеді. Бүйірдегі ойықтардың диаметрі—10 мм. Ол сыбызғының дыбыс қатарын анықтағанымызда былай болып шықты. Кіші октаваның ля, си, бірінші октаванық до-диез, ре, ми, соль ноталары.

Төмендегі регистрдің өзгеше тембрі бар, бірақ үні тым баяу шығады. Бірінші октаваның ре мен соль дыбыстарынан басқасы таза естіледі. Сыбызғының даусы ортаңғы регистрде күштірек шығады. Тембрі жүмсақ. Жоғарғы ноталар үшінші октаваның ми, фа, соль ноталары ащы дауыс шығара бастайды.

Сөйтіп, бес ойықты сыбызғының дыбыс қатары мынандай: Аспапты жаңғыртып қайта жасағанда ойықтары, дыбыс қатары неғүрлым жүйелі болып келетіндей етіп орналастыру қажет. Зерттеу барысында төрт ойығы бар сыбызғыда дыбыстардың мынадай жүйесі белгілі болды: кіші октаваның ля, си; бірінші октаваның до-диез, ре, ре-диез ноталары.

Аспаптардың қолда бар нүсқаларын зерттей отырып, біз төмендегідей қорытындыға келдік, [[1939]] жылға дейін сыбызғы [[оркестр]]де ойнау үшін жеткілікті түрде жетілдірілмеген.

[[Ысқақ Уәлиев]]1941 жылы майданға аттанғанда өзімен бірге мыстан жасалған сыбызғыны ала кеткендігі белгілі. Бірақ ол сыбызғы туралы бізде ешқандай мәлімет жоқ.

Қүрманғазы атындағы консерваторияда 1945 жылы қазақтың халық аспаптары факультеті ашылғаннан кейін [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов]] сыбызғы сыныбын ашпақшы болған. Алайда сыбызғышы маманнын, жоқ болуына байланысты іс нәтиже көрсетпеді. 1961 жылы оқытушылыққа халық сыбызғышысы О. Қожабергенов шақырылады, ол кісі өз өнеріне студенттерді 2 жыл бойы үйретеді.

Сыбызғы ойнауды үйренудің анағүрлым күрделі процестерінің бірі одан майда қоңыр әрі ашық дыбыс шығара білу. Ойнаған кезінде түтіктің кең жағындағы тесігін үстіңгі тіске тигізеді. Жоғарғы ерін ауаны сыртқа шығармай тісті жауып тұрады. Тілдің үшын түтікке тигізгенде онымен жоғарғы тістердің арасында сәл саңылау болуы қарастырылады. Осы саңлауға келген ауа толқыны түтіктің шет-шетіне соғылады да қайта серпіле отырып дыбысқа айналады. Егер ойықтын, диаметрі 13—20 мм төңірегінде болса дыбыс оңай шығады. Неғүрлым қолайлы диаметрі — 17-18 мм.

Дыбыстың асқақ естілуі ауа толқынының күшіне байланысты, сондықтан орындаушының тынысы кең болуы шарт. Егер ойналатын ойықты жартылай ашық ұстаса дыбыс жарты тонға көтеріледі.

Ағаш сыбызғыны көптеп жасап шығару үшін көлемі жағынан стандартты түтіктерді көптеп өндіретін өндіріс орны қажет. Ойықтардың белгілі бір бірыңғай жүйесін жасап шығару сонда ғана мүмкін болмақ.

Қурайдан сыбызғыны көптен жасап шығару бір есептен мүмкін емес, өйткені қурай сыбызғының ішкі қуысы біркелкі болып келмейді ғой. Мұндай жағдайда түйықтан шығудың бір жолы жез түтіктен сыбызғы жасау.

Біз нақ осындай түтіктен бірнеше сыбызғы жасап тексеріп көрген едік. Олардың үзындығы —503 мм, ішкі диаметрі —13,6 мм болып келген бірінен екінші октаваның ми-бемоль дыбысы алынды. Оны 49 мм-ге кішірейткенде дыбыс күшейіп, екінші октаваның фа нотасына дейін көтеріледі. Осы тәжірибенің нәтижесінде көлемі әлгіндей түтіктердегі ойықтардың ара қашықтығы қандай болуға тиісті екені анықталды.

Түтіктен дыбыс шығаруда сыбызғының бүйіріндегі ойықтар диаметрінің ролі айрықша. Сыбызғыда жеңіл ойнау, дыбыстын, тазалығы, тембрдің жағымдылығы көбінесе осыған байланысты. Алғаш рет тәжірибе жүргізілгенде ойықтардың диаметрі 5 мм болғанды. Бүл жағдайда орта регистрден дыбыс алу қиынға соқты, ал жоғарғы регистрде дыбыс мүлде өшіп қалды. Ойықтың диаметрі кіші болған сайын ауа тасқынын күштірек беру қажет.
Ал мүның өзі ерін аппараты бұлшық еттерінің ширығуын, туғызады, тембрді күрт қатайтып жібереді, дыбыстың таза болуын бұзады. Кейбір дыбыстар шықпай қалатыдықтан шапшаң келетін пассаждарды орындау мүмкін емес. Егер ойықтың диаметрі 7 мм-ге дейін кеңейтілсе ойнау жеңілдейді, тембр жұмсарады, демді қатты-қаттышығарудың қажеті болмай қалады. Бұдан әрі ойықтардың диаметрі 11 мм-ге дейін кеңейтілді. Сонда жоғарғы регистрдегі дыбыс жүмсақ естілді, аспап дем шығарудағы сәл-пәл өзгерістердін, өзіие де ыңғай білдіріп ырыққа көніп отырды. Жүргізілген тәжірибелер сыбызғыда шебер ойнау оның ойықтарының көлеміне байланысты болатынына көз жеткізді.

Аспапты күйге келтіруді орта регистрден бастаған жөн. Сонда жоғарғы регистрдің дыбысы интонациялық жағынан біршама жоғары шығатын болады, ал төменгі регистрдікі төменірек болады. Бүл регистрлердің тазалығы ерінді қимылдату арқылы реттеледі. Күйге келтірудің бүл әдісі барлық регистрлерде де интонацияның тазалығына қол жеткізеді.

Егер түтіктің төменгі тесігін алақанмен немесе ортаңғы саусақпен жауып ойнаса, онда бүйірдегі ойықтарға бас бармақ қана қалатын болғандықтан біраз қиыншылықтар туары сезсіз. Тәжірибе жүргізіп көру үшін түтіктін, төменгі тесігі жабық етіп жасалынды. Мүндай жағдайда бүйірдегі төменгі ойығы түтіктін, төменгі тесіктің ролін атқарады. Айырмашылық мынада ғана, бүйірдегі бұл ойықты жабу төменгі түтіктің тесігін жабудан гөрі әлдеқайда оңай. Жабық түтіктің үзындығын таңдағанда бүйірдегі төменгі ойықты ашып-жапқан кезде аспаптың дыбыс қатарын байытатын обертонды дыбыстар пайда болуын қарастыру керек. Мысалы, егер түтіктегі бірінші ойықты_ кіші октаваның ля, ал ашық түтікті сольға келтірсе, онда түтікті ашып-жапқан кезде кіші октаваның ля, ал ашық түтікті сольға келтірсе, онда түтікті ашып-жапқан кезде кіші октаваның ми дыбысы алынады, яғни, ля-дан жоғары квинта пайда болады.

Бұрынырақта сыбызғыда орындалған көптеген күйлер «шертпе» мәнінде тартатын домбырашылардың репертуарында сақталып қалғанын көреміз. Мүны сол орындаушылардын, өз аузынан естідік. Әдетте сыбызғышы мұндай күйлерді тек домбырамен ғана тартылатын күйлерден оп-оңай ажыратады. Сыбызғымен орындалатын күйлер өте әуезді, диапазоны шағын болып келеді. Халық ішінде сыбызғының күйлерін домбырамен қосылып орындаған. Бүлайша қосылып орындағанда домбыраны сыбызғыда тартылатын күйдің ыңғайына келтіріп бүрауын өзгертеді. Бұл ретте көбінесе домбыраны квинтаға келтірген жөн.

[[1967]] жылы Таулы Алтай автономиялы облысының Қосағаш ауданындағы қазақтардың арасында болып, халық музыкасы мен музыкалық аспаптарын жинағанымызда Монғол Халық Республикасының Баянүлгі аймағынан осында келіп концерт қойып жүрген қазақ артистерін кездестірдік. Олардың халық аспаптары оркестрі домбырашылар, қобызшылар, сондай-ақ сыбызғышылардан құралған екен. Біз сыбызғышы Калек Қумақаев пен домбырашы Ахмет Ыбыраевтың қосылып тартқан дуэтін алғаш рет осында еетідік. Олар орындаған халық күйлері: «Кербез қыз», «Фатима», «Бөкен жарғақ» және А. Ыбыраевтың «Ой толқыны». Ертеде сыбызғышы Ы. Уәлиев пен қылқобызшы Д. [[Мықтыбаев Дәулет|Мықтыбаев]]тың қосылып тартқаны белгілі. Олардың репертуарында қазақтың халық әндері «Saypern» (???) , «Ахау Бикем» және басқалар бар.

Жоғарыда айтылғандай көп уақыт үмыт болып, тоқтап қалғаннан кейін ақыры әр түрлі музыкалық аспапта қосылып ойнау дәстүрі қайта өмірге келді. Бұл жолы Д. Мықтыбаев пен осы кітаптың авторы дуэт қүрады. Бұрынғыдағыдан бір өзгешелігі, біз күйлерді тартып үйрене бастадық. Алғаш [[1970]] жылы Алматы облысына гастрольдық сапарға шыққанымызда [[Ықылас Дүкенұлы|Ықыластың]] «Қамбар батыр» күйін орындаған едік. Кейінірек Ықыластың және бір күйін «Кер толғауды» дуэтке салдық. Тембрі, әуені, ойнау тәсілі, дыбыстың күші жағынан сыбызғы мен қылқобыз жақсы үйлесім табады. Оларда орындалатын күйлердіқ сипаттары жағынан бір-біріне үндес болып келуі де осы екі аспапты ойдағыдай дуэтке қосуға жағдай жасайды.

Сыбызғы мен шаңқобыздың дуэті де жарасымды. Бұрын мүндай дуэттің болған-болмағаны жайында біздің қолымызда ешқандай дерек жоқ. Бүл екі аспаптың үнін үйлестіру тіптен оңайға да түспеді. Шаңқобыз, сыбызғыда ойналатын мелодияның регистріне қарай күйге келтірілуі тиіс. Қосылып ойнағанда сыбызғы жетекші ролін атқарады да, шаңқобыз сүйемелдеу қызметін атқарады. Әсіресе, ырғағы ашық-айқын күйлер мен әндер бүл дуэтке
жақсы келеді.

Профессор [[Жұбанов Ахмет Қуанұлы|А. Жұбановтың]] айтуына қарағанда, сыбызғышы Ысқақ Уәлиев оркестрде түтігі кіші октаваның сибемольіне келтірген және дыбыс қатары минорлық болған сыбызғымен ойнаған көрінеді. Біз тәжірибеде көз жеткізу үшін нақ осылайша күйге келтірілген сыбызғы жасадық. Аспаптың қүлақ күйін әр түрлі тонда тексеріп көргеннен кейін халық күйлерін оркестрде орындау үшін бұдан қолайлысы жоқ екен деп таптық.

Сонымен қатар оркестрде негізгі тонын кіші октаваның фа дыбысына келтіруге болады.

Сыбызғыны жасау процесін баяндай кетелік. Ұзындығы—797 мм, жуан жақ ұшынық диаметрі—17 мм, жіңішке жақ үшының, диаметрі—11 мм, ішкі қуысы тазартылған қурайды алып, оның жуан жақ үшын сүйірледік. Сонда түтіктің негізгі дыбысы кіші октаваның соль дыбысы болып шықты. Қүлан күйін си-бемольға дейін көтеру үшін түтікті жіқішке жағынан 121 мм қысқарту жәнетөрт ойық жасау қажет болды. Ойықтардың ара қашықтығын тәжірибе жүргізіп барып анықтадық.

Негізгі дыбысы — кіші октаваның ля дыбысы болып келетінін, бүрынғыларына қарағанда, бүл сыбызғы төменгі регистрде күштірек және жоғары регистрде анығырақ дыбыс береді. Аспаптың диапазоны кіші терцияға ұлғайтылды. Ойнаған кезде түтіктің үшы тіске тигеннен қайрылып қалуы мүмкін, ал енді мүны болдырмау үшін түтіктің үшына мүштік кигізіп қойған жөн.

[[Оркестр]]де негізгі тондары әр түрлі бірнеше сыбызғыны пайдалануға болады.

Егер сыбызғының бүйіріне бес ойық ойылатын болса, онда бесінші ойықты бірінші мен екіншінің аралығына жасау керек, сонда бірнеше қосымша дыбыс алынатын болады. Бес ойықты түтік орта және жоғарғы регистрлерде дыбысты хроматикалық түрғыда жүйелеп шығарады. Алты ойығы бар түтік тек *'орта регистрден ғана хроматикалық, дыбыс қатарын туғызады. Алтыншы ойық бірінші ойықтан төменірек жасалмақшы.
[[Моңғолия]]дағы қазақтардың ішінде күні бүгін де сыбызғы ойнайтындары көп көрінеді.

Сыбызғының төменгі регистрінен бастап хроматикалық дыбыс қатарын алу үшін, он бір ойық керек, ол үшін клапандар болуы шарт. Осылайша бүл аспаптың оркестрдегі техникалық мүмкіншіліктерін кеңейтуге әбден болады.<ref>Мәдениеттану негіздері: Окулық. - Алматы: Дәнекер, 2000. ISBN 9965-485-34-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:Қазақтың саз аспаптары]]

Сазсырнай

2026-05-22T17:16:58Z

Tuttiorchestra687:

'''Сазсырнай''' — үрлемелі аспап. Сазсырнай ысқырып ойналатын [[Флейта|флейталар]] тобына жатады. Кейбір сазсырнайдың ысқырғыш тетігі болмайды. Оған [[Қазақтар|қазақ]] халқының [[сазсырнай]]<nowiki/>ы мысал. Сазсырнайға ұқсас аспаптар көптеген халықтарда кездеседі. Атауы әр халықтың өз тілінде айтылатын аспаптың пішіні де әр түрлі. Оның пішінін шеберлер құсқа, балыққа, көп басты атқа, жұмыртқаға ұқсатып жасай берген. Сазсырнайдың дыбыс диапазоны [[терция]], кейде [[Октава|октаваға]] шейін барады. '''1971''' жылы [[Отырар|Отырарда]] жүргізілген қазба жұмыстарда саздан жасалған қаздың жұмыртқасындай музыкалық аспап табылған. Аспаптанушылардың зерттеуінен өткен бұл сазсырнай үш дыбыс шығарады. Олар екінші октаваның “ми-бемоль”, “[[Фа (нота)|фа]]”, “[[Соль (нота)|соль]]” диапазон ноталарын құрайды.
<ref>Қазақ энциклопедиясы, 7 - том</ref>
<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақтың саз аспаптары]]

Мұрат Өскенбаев

2026-05-22T16:59:48Z

Tuttiorchestra687:

{{Тұлға
|Есімі = Мұрат Өскенбаев
|Шынайы есімі =
|Сурет = Мұрат Өскенбаев.jpeg
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Туған кездегі есімі =
|Туған күні = 1.1.1904
|Туған жері = [[Қарақия дөңі]], [[Қарақия ауданы]], [[Маңғыстау облысы]], [[Ресей Империясы]]
|Мансабы = [[күйші]]-[[композитор]] [[домбыра]]шы [[сазгер]] [[ақын]]
|Азаматтығы = {{USSR}} {{flagicon|RUS}} [[Ресей Империясы]] (1904-20)
|Ұлты = [[қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні = 1.1.1982
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Өскенбай
|Анасы =
|Жұбайы =
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Басқалары =
|Commons =
}}

'''Өскенбаев Мұрат''' ([[1 қаңтар]] [[1904]], Қарақия дөңі, [[Қарақия ауданы]], [[Маңғыстау облысы]] - [[1 қаңтар]] [[1982]], [[Қарақия ауданы]], [[Маңғыстау облысы]]) – күйші-композитор, домбырашы, сазгер, ақын.

==Өмірбаяны==
* 1904 жылы қазіргі [[Маңғыстау облысы]] [[Ералиев ауданы]]нда Қарақия дөңінде туды. 7 жасынан әкесі Өскенбайдан [[домбыра]] тартуды үйренген. Белгілі күйшілер Есбай, Абыл, Сәулебай, Тазбаланың күйлерін жетік меңгерген.
* 1954 – 1960 жылдары [[Қазақ мемлекеттік филормониясы]]нда домбырашы болды. (қазіргі Жамбыл Жабаев атындағы қазақ академиялық филармониясы)
* 1958 жылы [[Мәскеу]]де өткен қазақ өнерінің онкүндігіне қатысты.
* 1960 – 1965 жылдары [[Қазақконцерт]]те домбырашы-солист қызметін атқарды. (қазіргі Құрманғазы оркестр ұйымы)
* 1982 жылы Қарақия дөңінде қайтыс болды.

==Шығармашылығы==

* Өскенбаевтың репертуарына түрлі тақырыпта 300-ге жуық күй енген. Ол қазақ (Абыл, [[Есір Айшуақұлы|Есір]], Құлшар, [[Құрманғазы]] күйлерін, т.б.), түрікмен ''Сахып Жамал'',''Есерлі'', ''Кептер'', ''Көрұғлы'', ''Әуезім күйі'', ''Ашыл баш'', т.б.) күйлерімен қатар қарақалпақ, әзірбайжан, ноғай халықтарының музыкалық мұрасын меңгерген. Сондай-ақ көне түрік тайпаларының ''Алпыс тарау науайы'' атты күйлер топтамасынан: ''Қарт науайы'', ''Бала науайы'', ''Шәһр науайы'', ''Тамшы науайы'', ''Қақпалы науайы'', ''Тел науайы'' аталатын үлгілерін, ежелгі халық саздарынан “ Ел айрылған” сияқты күйлерді шебер орындаған.
* Өскенбаев – ондаған күйдің авторы. Олар ''Қоштасу'', ''Халық сәлемі'', ''Жеңіс'', ''Кең жайлау'', ''Қазақстан'', ''Көктем'', ''Ана даңқы'', ''Өрлеу'', ''Маңғыстау'', т.б. Оның ''Оркестр'', ''Күй'', ''Домбыра'', ''Республика тойына'', ''Қара алтынды Маңғыстау'', т.б. толғаулары бар.
* Өскенбаев [[Қашаған жырау|Қашаған]], Өскенбай, Аралбай, [[Елбай Қосымбайұлы|Елбай]] ақындардың толғауларын халық арасына таратты. Өскенбаев [[репертуар]]ындағы күйлердің бірқатары күй табақтарына жазылған, [[Мұхтар Әуезов]] атындағы Әдебиет және өнер институты қорында сақтаулы.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:Қарақия ауданында туғандар]]
[[Санат:1 қаңтарда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қарақия ауданында қайтыс болғандар]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Домбырашылар]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]

Мағауия Хамзин

2026-05-22T16:55:16Z

Tuttiorchestra687:

'''Мағауия Хамзин''' ([[29 желтоқсан]] [[1927 жыл|1927]] жылы, қазіргі [[Қарағанды облысы]] [[Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы)|Ақтоғай ауданы]] [[Қоңырат (кент)|Қоңырат кенті]] - [[2000 жыл|2000]]) - домбырашы, күйші-композитор, шертпе күйді шебер орындаушылардың бірі. [[Қазақстанның халық артисі|Қазақстанның халық әртісі]] (1979).

Әкесі Хамза мен ағасы Әшімтай ғажайып музыканттар болды. [[Арғын]] тайпасы [[Тобықты]] руының дадан бөлімінен шыққан<ref>https://ru.calameo.com/read/0025301697fa0dca6ac3e</ref>. Күйшілік өнерге баулыған әкесі Хамза және Сатан, Хамит, Әшірбек сияқты әнші-күйшілер болды. Ұстазы Аққыздан үйренген Тәттімбеттің "Сары жайлау","Сылқылдақ" күйлерін көркем өнерпаздар үйірмесінде шебер орындап, көзге түсті.

== Өмірбаяны ==
* 1949 жылы Алматы музыкалық училищесін бітірді. (қазіргі П.И. Чайковский атындағы музыкалық колледжі)
* 1944 жылы [[Қарағанды филармониясы]]на қабылданды. Осы кезеңде күйші домбыра өнерінің қыры мен сырын жете меңгерді.
* 1949 - 1952 және 1958 - 1961 жылдары [[Қазақтың халық аспаптар оркестрі]]нде қызмет етті.
* 1952 - 1957 жылдары [[Балқаш мыс қорыту зауыты]]ның көркемөнерпаздар ұжымын басқарды.
* 1961 жылдан "[[Қазақконцерт]]те" жеке домбырашы (қазіргі [[Құрманғазы оркестрі]] ұйымы)<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

== Репертуары ==
Хамзиннің репертуарында [[Тәттімбет Қазанғапұлы|Тәттімбет]], Тоқа, Дайрабай, Әбді, Аққыз, т.б. халық композиторларының күйлері бар. М.Хамзин бірнеше тамаша күйлердің авторы.

Ол қазіргі заман тақырыбына арнап:
* "[[Қосбасар]]" (2 нұсқасы)
* "Шахтер күйі"
* "Космонавтар"
* "Алтын астық"
* "Жайлау"
* "Жарыс"
* "Амангелді туралы күй"
* "Шопан күйі"
* "Белгісіз солдат"
* "Тоқырауын толғауы"
* "Жас қазақ", т.б. күйлерін шығарды.

Мағауия 10 жасынан-ақ күйшіліктің жолына түседі. Жылдар өте ол орындаушылықтың өзіндік үлгісін танытады күйшілікті әбден меңгеріп домбыраның құлағында ойнау дәрежесіне жетеді. Ә.[[Әбікен Хасенов|Хасенов]] пен Т.[[Төлеген Момбеков|Момбеков]]терге қарағанда оның домбырашылығы басты негізгі кәсібі болды.

== Марапаттары ==
* 1979 жылы майталман күйшіге Қазақ КСР-інің халық әртісі құрметті атағы берілді.
* 1998 жылы [[Құрманғазы]]ның туғанына 175 жылдық торқалы тойына арналған «Құрманғазы және Ұлы Дала сазы» атты түркі халықтарының дәстүрлі сазына арналған Халықаралық фестивалінде М.Хамзин әйгілі домбырашы төкпе күйші Рысбай Ғабдиев екеуі «Дәстүрлі музыка өнеріне сіңірген аса зор үздік еңбегі үшін» атты жүлдеге ие болды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Мағауия Хамзиннің күйлері}}

[[Санат:29 желтоқсанда туғандар]]
[[Санат:1927 жылы туғандар]]
[[Санат:Ақтоғай ауданында (Қарағанды облысында) туғандар]]
[[Санат:2000 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Домбырашылар]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақконцерт тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]

Айгүл Нариманқызы Үлкенбаева

2026-05-22T15:07:13Z

Tuttiorchestra687: /* */

'''Айгүл Нариманқызы Үлкенбаева''' (23.1.[[1962|1962 жылы]] туған, [[Атырау облысы]] [[Исатай ауданы (Атырау облысы)|Исатай ауданы]] Чапаев аулы) — күйші-домбырашы, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі ([[1998]]).

Алматы қаласындағы музыка училищесін (қазіргі П.И.Чайковский атындағы музыкалық колледж) ([[1981]], педагогы Т.Бәділов), одан кейін [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Алматы мемлекеттік консерваториясының (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы)]] халық аспаптары факультетін ([[1986]], профессор А.Т. Жайымовтың жетекшілігімен) бітірген.
[[1989]] — [[1991]] жылдары осы консерваторияның ассистентура-стажировкасынан өтті.

Шығармашылық еңбек жолын оқып жүрген кезінен Қазақтың акад. халық аспаптар оркестрі құрамында ([[1979]] — [[1989]]) домбырашы болумен бастаған Үлкенбаева соло-орындаушыға дейінгі үздік кәсіптік-шеберлік биігіне көтерілді.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref> Оның күйшілік-орындаушылық репертуарынан халық күйлері (“Ақсақ құлан”, “Ел айрылған”, т.б.), қазақтың халық композиторлары (Дәулеткерей, Дина Нұрпейісова, Қазанғап, Құрманғазы, Махамбет, сондай-ақ маңғыстаулық күйшілер: [[Есбай Балұстаұлы|Есбай]], [[Есір Айшуақұлы|Есір]], Құлшар, Өскенбай, т.б.), осы заманғы композиторлар (мыс., [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н.Тілендиевтің]] “Аққуы”, [[Жайымов Айтқали Тілепқалиұлы|А.Жайымовтың]] “Күй анасы” мен “Шалқымасы”) шығармалары мен орыс, шет ел классикалық туындылары мол орын алған.

2002 ж. - "Құлағыңнан кетпесін" атты жеке шығармашылық кеші Алматы қ. Республика сарайында;

2012 ж. - "Айгүл - күйге бар әлем тамсанады..." атты жеке шығармашылық кеші Алматы қ. Абай атын. Опера және балет театрында;

2013 ж. - "Айгүл - күйге бар әлем тамсанады..." атты жеке шығармашылық кеші Астана қ. "Қазақстан" орталық концерт залында өтті.

[[1993|1993 жылдан]] Қазақ ұлттық консерваториясында ([[2002|2002 жылдан]] доцент) және [[2006|2006 жылдан]] “Айгүл Үлкенбаеваның мектеп-студиясында” (өзі ұйымдастырған) ұстаздық қызметпен айналысады.

Үлкенбаеваның орындауындағы күйлер "Күй - ана" аудио-кассета ([[2000 ж]]),"Құлағыңнан кетпесін" топтамалық 2 дискі ([[2002 ж]]) және "Құлағыңнан кетпесін" бейне-кассета ([[2003 ж]]) ,"Ақ Шолпан", "Ирең" дискілері (2008 ж), "Күй ғұмыр" атты кітап Сардар баспасы (2011 ж), "Айгүл - күйге бар әлем тамсанады..." атты дискі (джаз - рок тобының қостауымен) (2013 ж) жарық көрді.

{| class="wikitable"
|-
| [[1981]] || 3-ші Республикалық Жас орындаушылар байқау || 1-ші орын
|-
| [[1983]] || Құрманғазы атындағы 1-Республикалық орындаушылар байқау || 3-ші орын
|-
| [[1986]] || Баку қаласында өткен Уз. Гаджибеков атынд. халық аспаптарында орындаушыларының Халықар. байқау || 3-ші орын
|-
| [[1985]] || Республикалық “Жігер” фестивалінің || жүлдегері 1-ші орын
|-
| [[1992]] || Қазақстан “Дарын” Мемлекеттік жастар сыйлығының || лауреаты
|-
| [[1998]] || Республикалық күйшілер сайысы || Бас жүлде
|-
| [[1998]] || Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артисі
|}

<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақ мәдениет саласының тұлғалары]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Исатай ауданында туғандар]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Домбырашылар]]

Қаршыға Ахмедиярұлы

2026-05-22T15:05:56Z

Tuttiorchestra687: /* */

{{merge|Қаршыға Ахмедьяров}}[[Сурет:Қ.Ахмедияров.jpg|thumb|250px|Қ.Ахмедияров]]
'''Қаршыға Ахмедиярұлы''' (шын аты Қаршымбай, 25.3.1946 жылы туған, [[Атырау облысы]] [[Махамбет ауданы]] Таңдай ауылы) —күйші-домбырашы, Қазақстанның халық әртісі (1991). [[Алматы]] консерваториясын (К.Мұхитов класы бойынша) бітірген (1972).
*1967 -91 ж. Қазақ академиясында халық аспаптар оркестрінде домбырашы, кейіннен концертмейстер, жеке домбырашы және дирижёр-қызметтерін атқарды.
*1986 -1988 ж. [[Мәскеу]] қаласында Жоғарғы дирижёрлік курста оқыған. Ахмедиярұлының репертуарында отандық, шет ел композиторларының шығармалары бар.
*1974 жылдан Алматы консерваториясында педагогикалық қызметтен (1991 ж. кафедра меңгерушісі,1994 ж. профессор) шұғылданып, ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысты.

==Күйлері==
*"Шашақты найза, шалқар күн"(Махамбет),
*"Әсемқоңыр" (Дина),
*"Сарыарқа" (Құрманғазы),
*"Жігер"(Дәулеткерей),
*"Атырау" күйлер жинағы жарық көрген. Ол
*"Нарын",
*"Қуаныш",
*"Сағыныш",
*"Аққайың",
*"Желдірме", т.б. күйлердің авторы.

Ахмедиярұлы гастрольдік сапармен Болгария, Венгрия, Югославия, Куба, Финляндия, [[Франция]], [[Италия]], [[Үндістан]], Ангола, [[Жапония]], [[АҚШ]], т.б. елдерде болды. Қазақстан мемлекеттік
сыйлығы иегері (1982). Парасат орденімен марапатталған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Мәдениет]]
[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:1946 жылы туғандар]]

Төлепберген Әбдірәшев

2026-05-20T20:30:36Z

Tuttiorchestra687:

'''Төлепберген Әбдірәшұлы Әбдірәшев''' ([[26 шілде]], [[1948 жыл|1948]], [[Қызылорда облысы]] [[Жаңақорған ауданы]] [[Бесарық|Бесарық ауылы]] - [[26 қазан]], [[2007 жыл|2007]], [[Алматы]]) —[[дирижер]]. [[Қазақстанның халық артисі]]. (1995).

== Өмірбаяны ==
* Құрманғазы атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Алматы мемлекеттік консерваториясын]] дирижëрлеу кафедрасы бойынша 1974 жылы Тұрғыт. Османовтың сыныбы бойынша бітірген.
* П.И. Чайковский атындағы Мәскеу консерваториясын 1979 жылы дирижëр Геннадий Рождественский сыныбы бойынша бітірген.
* 1982 — 83 ж. [[Вена музыка академиясы]]ның ([[Австрия|Аустрия]]) стажері.
* 1979 — 82 ж. Алматыда Қазақ симфониялық оркестрінің дирижері
* 1985 — 87 ж. [[Қазақ опера және балет театры]]ның бас дирижері болды.
* 1987 жылдан осы оркестрдің көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері.

== Гастрольдік сапарлары ==
Ол әр жылдары өнер сапарымен [[АҚШ]]-та, [[Англия]]да, [[Германия]]да, [[Ресей]]де, [[Украина]]да симфониялық оркестрлерге дирижерлік етті.

== Жетістіктері ==

* 1977 ж. Германия елінде Батыс Берлинде өткен Герберт фон Караян атындағы Халықаралық дирижерлер байқауының дипломанты

* 1983 ж. Бүкілодақтық Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты болды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:26 шілдеде туғандар]]
[[Санат:1948 жылы туғандар]]
[[Санат:Жаңақорған ауданында туғандар]]
[[Санат:26 қазанда қайтыс болғандар]]
[[Санат:2007 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:КСРО дирижерлері]]
[[Санат:XX ғасыр дирижерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]
[[Санат:Құрмет орденінің иегерлері]]
[[Санат:КСРО академиялық музыканттары]]
[[Санат:Қазақстан академиялық музыканттары]]
[[Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры әртістері]]

Сейдолла Бәйтереков

2026-05-20T20:24:46Z

Tuttiorchestra687:

{{Музыкант
|Есімі = Сейдолла Бәйтереков
|Сурет =
|Фон = non_performing_personnel
|Туған күні = 10.05.1945
|Туған жері = [[Түркістан облысы]], {{туғанжері|Түркістан ауданы|Түркістанда}}
|Мемлекет = {{USSR}} {{байрақ|Қазақ КСР}} {{KAZ}}
|Қайтыс болған күні = 23.05.1998
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Мамандығы = [[композитор]], [[музыкант]]
|Ұжымдары =
|Белсенділік жылдары =
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері}}
{{!}}}
}}
'''Сейдолла Бәйтереков''' ([[10 мамыр]] [[1945 жыл]]ы, [[Түркістан облысы]], [[Түркістан ауданы]] - [[1998 жыл]]ы, [[Алматы]]) – қазақстандық әйгілі [[композитор]], дирижëр, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстанға Еңбегі сіңген өнер қайраткері]].

==Толығырақ==
[[Шымкент музыкалық училищесі]]н, [[Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваториясы]]н бітірді. 1977 - 1992 жылдары С. Бәйтереков Алматы мемлекеттік консерваториясының ұстазы, “Қазақконцерт” бірлестігінің көркемдік жетекшісі, бас дирижері, [[Алматы]] қалалық музыкалық ансамбльдер бірлестігінің директоры көркемдік жетекшісі болып қызмет атқарды. [[1990 жыл]]дан өмірінің соңғы күніне дейін “Саз” дыбыстық жазба Мемлекеттік студиясының директоры болып қызмет атқарды. С. Бәйтереков кинофильмдерге, драмалық қойылымдарға музыка жазды. Оның симфониялық оркестрге, хорға жазған туындылары Қазақстан композиторларының үздік шығармаларының қатарынан берік орын алды. Оның “Әлия”, “Күнге табыну”, “Дос туралы жыр”, “Түркістан” әндері музыка сүйер қауымның рухани азығына айналды.

«Әлия»- Әні С. Бәйтерековтікі, сөзі Б. Тәжібаевтікі орынд. Р Рымбаева.

==Мемлекеттік марапаттары==
* 1994 жылы ҚР тұңғыш президенті – елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]тың өз қолынан қазақ музыка өнеріне сіңірген еңбектері үшін «[[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстанға Еңбегі сіңген өнер қайраткері]]» құретті атағымен марапаттады.

[[Санат:10 мамырда туғандар]]
[[Санат:23 мамырда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:КСРО сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Сазгер-өлеңшілер]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан педагогтары]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары]]
[[Санат:Қазақконцерт тұлғалары]]
[[Санат:Шымкент саз колледжі түлектері]]

Рымкүл Исатайқызы Бимендина

2026-05-20T20:22:20Z

Tuttiorchestra687: «Қазақстан музыканттары» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Рымкүл Исатайқызы Бимендина''' (1942 ж. т.), қобызшы, халық аспаптары дирижері, ҚР еңбек сің. қайраткері (2005). [[Жаңаарқа]]ның түлегі. [[Қарағанды]] муз. училищесін (1964), КарПИ-дін музыка факультетін (1970), [[Құрманғазы]] атынд. мемлекеттік консерваторияны бітірген (1984). КарПИ-де оқытушы болған. 1968 ж. Кеңшілердің мәдениет сарайында
''«Ғасырлар сазы»'' атты халықтық ұлт-аспаптар оркестрін құрды. Бүкілодақтық, республикалық байқаулардың лауреаты. Қарағандының мамандандырылған дарынды балаларға арналған орта музыка мектебінін аға оқытушысы. Әкесі Исатайдың, басқа да халық арасындағы сазгерлердің күйлерін нотаға түсірген. Әлкетану жұмысымен айналысып, Республикалық облысы басылымдарға [[Жаңаарқа ауданы|Жаңаарқа]] өңірінің әйгілі адамдары (Сеңгірбай, Арғымбай, [[Аралбай батыр]] батырлар, [[Қылыш Итемгенұлы|Қылыш әулие]], [[Итемген]], Манамбай, Ханкелді билер) туралы тарихи очерктер жариялады. ҚР Құрмет грамотасымен марапатталған (2000).<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:1942 жылы туғандар]]
[[Санат:Қобызшылар]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Қарағанды облысында туғандар]]
[[Санат:Қазақстан музыканттары]]

Мұсайып Хұсайынұлы

2026-05-20T20:17:19Z

Tuttiorchestra687:

'''Мұсайып Хұсайынұлы''' ([[1936]] ж. т., [[Баян-Өлгей аймағы]], [[Аққол]] ауылы) — [[күйші]]-[[композитор]], [[дирижер]].

Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын 1967 жылы бітірген. [[Баян-Өлгий]] аймақтық қазақ музыкалы драма театрында музыкант, дирижер, театрдың көркемдік жетекшісі, бастығы (1958 — 92) сондай-ақ Моңғолия Композиторлар одағының қазақ бөлімшесін басқарған, 1967 — 92), 40-тан астам ән, романс, хор, кантата, поэма жазған.
Оның
* “Тың қыз” (1966, либреттосы А. Хандсурэндікі) бен
* “Бүркіт” (1970, либреттосы Б. Лхасурэндікі) атты балеті мен
* “Аяқталмаған ән” атты операсы (1991, либреттосы Б. Имашхандікі) Баян-Өлгий аймақтық қазақ музыкалы драма театрында қойылды.
Хұсайынұлы осымен қатар
* “Бірлестікшілер” (1971) мен
* “Аталар аманаты” (1981) атты қойылымдардың музыкасын, симфониялық шығармалар
* “Бөбектер рондосын” (1968),
* “Жеңіс увертюрасын” (1972),
күйлер:
* “Мереке”, 1960;
* “Шашу”, 1967;
* “Өзгерген өлке”, 1969;
* “Жеңіс”, 1972;
* “Жәзира”, 1989;
* “Атажұрт”, 1994;
* “Аймағым алтын ордам”,
* кантата 1990;
* Азаттық туралы ән;
* поэма 1979,
романстар :
* “Туған жер”, 1967,
* Мәңгілік алау, 1986,
* әндер Достарым 1968,
* Сағындыңба 1963,
* Елде жүрсем 1996, 30-дай концерттік би музыкаларын; сондай-ақ Шайқас алдында көркем фиьлм”, 1972), деректі (“Домбыра сазы”, 1982); “[Бүркіт]”, 1989) фильмдерге музыка жазды. Хұсайынұлының “Туған жер” (1977) мен “Өлгий әуендері” (1983) атты әндер жинағы моңғол тілінде жарық көрген. 1989 ж. “Сыбызғы сазы” атты фольклорлық-этнографиялық ансамблін құрды. Хұсайынұлы — Моңғолия қазақтары арасында музыка өнерін кәсіби деңгейде дамыту ісіне елеулі еңбек сіңірген өнер қайраткері.

1992 ж. Қазақстанға қоныс аударып, Сарқант гуманитарлық колледжінде (1993 — 2000) ұстаздық қызмет атқарды.

Моңғолияның [[Алтын жұлдыз]] және Еңбек Қызыл Ту ордендері, Еңбек Құрметі қатарлы мерекелік медалдар мен мемлекеттік Сый-сияпаттардың иегері.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:Моңғолияда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Моңғолия сазгерлері]]
[[Санат:Моңғолия дирижерлері]]
[[Санат:Моңғолия марапаттарының иегерлері]]

Нұркен Нұрғалиұлы Әшіров

2026-05-20T20:15:45Z

Tuttiorchestra687:

{{Музыкант
|Есімі = Нұркен Нұрғалиұлы Әшіров
|Атауы =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты =
|Туған күні = 20.01.1985
|Туған жері = Ащыбұлақ (Пионер) ауылы, {{туғанжері|Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы){{!}}Жамбыл ауданы|Жамбыл ауданында (Жамбыл облысы)}}, [[Жамбыл облысы]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = {{KAZ}}
|Мамандықтары = [[күйші]], [[композитор]], [[дирижер]]
|Дауыс түрі =
|Аспаптары =
|Жанрлары =
|Лақап аттары =
|Ұжымдары = Н.Тілендиев атындағы АФЭО (2003-2010); А.Жұбанов атындағы РҚМММИ (2009-2018), Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы (2011-2018); Құрманғазы атынадғы Қазақ ұлттық консерваториясы (2018-2019);
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары = [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] (2012); Тұңғыш Президент - Елбасы Қоры сыйлығы лаураеты (2012); Мемлекеттік стипендия иегері (2009, 2010, 2011, 2012, 2013); "Қазақстан халықтары ассамблеясына 25 жыл" мерекелік медалі (2020); "Халық алғысы" медалі иегері (2020);
|Сайты =
}}
'''Нұркен Нұрғалиұлы Әшіров''' (20 қаңтар, 1985 жыл, Пионер ауылы, [[Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы)|Жамбыл ауданы]], [[Жамбыл облысы]]) — [[күйші]], [[дирижер]], көптеген ән-күй, [[Оркестр|оркестрге]] арналған шығармалардың авторы, [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]], Тұңғыш Президент - Елбасы Қоры сыйлығының лауреаты, Мемлекеттік стипендия иегері, [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] атындағы дарынды балаларға арналған мектеп-интернатының директоры болып қызмет атқарған.

==Өмірбаяны==
1997 жылы [[Алматы]] қаласындағы А. Жұбанов атындағы РҚМММИ-на қабылданып, ол жерді ұстаз Г. Ұлтарақова сыныбынан 2002 жылы үздік тәмәмдаған. Осы жылы [[Құрманғазы атындағы консерватория|Құрманғазы атындағы ҚҰК]] профессор А. Тоқтағанның сыныбына қабылданып, 2006 жылы үздік бітірген. 2011-2013 жылдары аталған оқу орнының магистратурасын «Опера және симфониялық дирижерлеу» мамандығы бойынша ҚР Еңбек сіңірген қайраткері, доцент, дирижëр [[Нұрлан Салауатұлы Жарасов]] сыныбынан аяқтаған.

=== Білімі ===
*1991 жылы Еңбек ауылындағы бастауыш мектептің бірінші сыныбына барған.
*1992-1997 жылдары [[Тараз]] қаласындағы А. Суханбаев атындағы №25 орта мектебінде оқыған.
*1997-2002 жылдары [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] атындағы мамандандырылған дарынды балаларға арналған мектеп-интернатында домбыра сыныбында оқыған.
*2002-2012 жылдары Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының бакалавриаты мен магистратурасында оқыған.

=== Қызмет жолы ===
Еңбек жолын 2003 жылы Н. Тілендиев атындағы «[[Отырар сазы]]<nowiki/>» АФЭО әртісі қызметінен бастаған. 2004-2010 жылдары осы оркестрдің Бас [[Концертмейстер|концертмейстері]] және солисті қызметін атқарған. 2011 жылы [[Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы|Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясының]] солисті қызметін атқарған. Сонымен қатар, А. Жұбанов атындағы дарынды балаларға арналған РҚМММИ-ның Халық аспаптар бөлімінің ұстазы (2009-2012), меңгерушісі (2012-2018) қызметтерін атқарған. 2018-2019 жылдар аралығында Құрманғазы атындағы ҚҰК Халық музыкасы факультетінің деканы қызметін атқарған. 2019 жылдан қазіргі уақытқа дейін Ахмет Жұбанов атындағы дарынды балаларға арналған республикалық қазақ мамандандырылған музыка мектеп-интернатының директоры қызметін атқарған.

2001 жылдан бері мемлекеттік деңгейде ұйымдастырылып келе жатқан барлық дерлік ресми шаралар мен концерттердің тұрақты қатысушысы. (Тәуелсіздігіміздің 10, 15, 20 жылдығына орай ұйымдастырлыған Гала-концерттер, ҚР Конституциясының 10 және 15 жылдығы, Астана күндері, ШЫҰ 10 жылдығы, Қазақстанның ЕҚЫҰ-на (ОБСЕ) төрағалық етуге арналған салтанатты Гала-концерт ([[Вена]], [[Астана|Санкт-Петербург]]), т.б. айтулы мерекелік салтанатты концерттердің барлығында жеке домбырамен өнер көрсеткен.

Нұркен Нұрғалиұлы Қазақстанның шетелдегі мәдениет күндері аясында, сондай-ақ ҚР Президенті [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н. Назарбаевтың]] ресми іс-сапарлары барысына орай ұйымдастырылған Гала-концерттерде Карнегги-Холл ([[Нью-Йорк]]), Кеннеди центр ([[Вашингтон]]), Концертхаус, Хофбург император сарайы ([[Вена]]), Конгресс-Холл, Әлем мәдениеті үйі ([[Берлин]]), Сантори-Холл, Персимон-Холл ([[Токио]]), Опера-Хаус ([[Бейжің|Пекин]]) сияқты т.б. әлемнің көптеген атақты сахналарында жеке домбырамен қазақтың күй өнерін паш еткен дарабоз, саңлақ күйші. Ол [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Германия]], [[Франция]], [[Аустрия|Австрия]], [[Швейцария]], [[Словения]], [[Жапония]], [[Қытай]], [[Түркия]], [[Әзербайжан|Әзірбайжан]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]], [[Сауд Арабиясы|Сауд-Арабиясы]], Йордания, [[Ресей]], [[Украина]], [[Беларусь]], [[Өзбекстан]], [[Қырғызстан]], [[Италия]], [[Испания]], [[Румыния]] елдерінде табыспен өнер көрсетіп, көрерменнің зор қошеметіне ие болған.

Нұркен Нұрғалиұлы 2000 жылдан бері [[Астана]], [[Алматы]], [[Атырау]], [[Тараз]] қалаларында бірнеше жеке шығармашылық концерттерін өткізген.

2014 жылы [[Вена]] қаласында жеке концертін өткізген. Сондай-ақ 2015 жылы [[Париж|Парижде]], Венада және Словения астанасы [[Любляна]] қаласында өзі құрған «Талас» фольк-поп [[Ансамбль|ансамблімен]] концерттерін өткізген.

2014 жылы [[Париж]] қаласында [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] штаб пәтерінде өткен конференцияда «Әлемнің материалдық емес мәдени мұралары» тізіміне қазақтың [[күй]] мұрасын енгізуге атсалысты.

Сонымен қатар Нұркен 30-ға жуық күйлердің, бірнеше аспаптық пьесалардың, күй-поэмалардың авторы. Оның оркестрге жазған «Кемел», «Жырқисса», «Балдырған», «Абылай», «Аңырақай шайқасы», «Шұғыла», «Көкшолақ» т.б. туындылары тыңдарман қауымның зор қошеметіне бөленіп, мамандардың оң бағасына ие болуда.

== Марапаттары ==
Ол көптеген байқаулар мен фестивальдердің лауреаты. Негізгілері:
* І Халықаралық «Айналайын» фестивалі. Лауреат. Алматы қ. 1996 ж.
* І Халықаралық «Құрманғазы және Ұлы дала музыкасы» фестивалі лауреаты. 1998 ж.
* А.Жұбанов атындағы байқауының І орын лауреаты. Алматы қ. 1999 ж.
* ХХІ Колледждер мен арнайы музыка мектептері арасындағы Республикалық байқауының Гран-При. Лауреат. Алматы қ.2000 ж.
* Тәттімбет ат. І Республикалық байқау ІІІ орын. Лауреат. Қарағанды қ. 2001 ж.
* ІV «Шабыт» Халықаралық фестивалі. ІІІ орын Лауреат. Астана қ. 2001 ж.
* Қ. Жантілеуов ат. І Республикалық байқау І орын. Лауреат. Орал қ. 2002 ж.
* VІ «Шабыт» Халықаралық фестивалі. ІІ орын. Лауреат. Астана қ. 2003 ж.
* Құрманғазы ат. VI Халықаралық байқауы І орын. Лауреат. Астана қ. 2006 ж.
* Н. Тілендиев ат. «Кел, еркем, Алатауыңа» ІІ Халықаралық байқау-фестивалі. Гран-При. Лауреат. Тараз. 2009ж.
* ҚР МСМ және БҒМ алғыс хаттары мен Астана (қазіргі Нұрсұлтан), Алматы, Атырау қалалары әкімдерінің, Нью-Йорк мэрі, Вена қалалық мәдениет магистраты, Сауд-Арабиясы Мәдениет министрінің Алғыс хаттарымен марапатталған.
* ҚР Тұңғыш Президенті Н.Назарбаевтың жарлығымен Нұркен Нұрғалиұлы төмендегідей марапаттарға ие болды:
* ҚР Мемлекеттік стипендиясының иегері (2009, 2010, 2011, 2012, 2013 ж.ж.);
* Тұңғыш Президент – Елбасы Қоры сыйлығының лауреаты (2012)
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2012 ж.) құрметті атағы.

Елдегі қоғамдық келісімнің нығаюына, Қазақстан халқы бірлігін қамтамасыз етуге, Қазақстан халқы Ассамблеясының рөлінің артуына, Қазақстанның бейбітшілік пен келісім тәжірибесін шет елдерде таратуға және Қазақстан мен өзге мемлекеттер халықтары арасындағы достық қатынастарды дамытуға елеулі үлес қосқаны үшін «Қазақстан халқы Ассамблеясына 25 жыл» мерекелік медалімен наградталды.

Тараз қаласындағы өнер жұлдыздарына арналған Әуендер аллеясы 2019 жылы Нұркен Нұрғалиұлының есімімен толықты.

== Дереккөздер ==
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Сазгерлер]]
[[Санат:Дирижерлер]]
[[Санат:Домбырашылар]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]

Батыржан Амангелдіұлы Смаков

2026-05-20T20:11:53Z

Tuttiorchestra687: «Қазақстан хор дирижерлері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Музыкант|Атауы=Батыржан Смаков|Толық аты=Батыржан Амангелдыұлы Смаков|Туған күні=13.09.1986|Туған жері={{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}, [[Майқұдық|Майқұдық ауданы]]|Мамандығы=[[Дирижер]], опера әншісі|Марапаттары=Италия Жұлдызы орденінің кавалері|Дауыс түрі=контратенор|Сурет=Батыржан Смақов.jpg|Сурет ені=150px|Мемлекет={{KAZ}}}}
'''Батыржан Амангелдіұлы Смаков''' ([[13 қыркүйек]] [[1986 жыл]], [[Қарағанды облысы|Қарағанды]], [[Майқұдық|Майқұдық ауданы]]) — Қазақстандағы жалғыз [[контртенор]].<ref>{{cite web|url=https://forbes.kz/news/newsid_146842|title=Казахстанский контртенор Батыржан Смаков покорил Италию|author=|date=2017-06-10|work=|publisher=forbes.kz|accessdate=2025-07-12|lang=ru}}</ref><ref>https://elbasy.kz/ru/node/414 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220111020755/https://elbasy.kz/ru/node/414 |date=2022-01-11 }}</ref> [[Қазақ ұлттық өнер университеті|Қазақ ұлттық өнер университетінің]] «Дирижерлеу» кафедрасының аға оқытушысы.<ref>https://kaznui.kz/personnel/smakov-batyrzhan-amangeldinovich/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509110133/https://kaznui.kz/personnel/smakov-batyrzhan-amangeldinovich/ |date=2021-05-09 }}</ref>

== Өмірбаяны ==
Қазақконцерт пен «[[Астана Опера|Астана Опера»]] театрының арнайы шақырған солисті, ҚазҰӨУ-ның аралас хорының көркемдік жетекшісі және дирижері. Сондай-ақ Италиядағы «Coro Lirico Perla Verde» хорының және Нью-Йорктегі «Global Music Partnership»<ref>{{cite web|url=https://www.globalmusicp.com/batyrzhan-smakov.html|title=Batyrzhan Smakov Countertenor Conductor|author=|date=|work=|publisher=globalmusicp.com|accessdate=2025-07-12|lang=en}}</ref> дирижері болып табылады.

Ол «Жас Дарын» ([[Қазақстан]]), «Tanysu» ([[Сан-Марино]]), «Jumeirah Sounds» ([[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]]), «Young Talents World Festival» ([[Нью-Йорк]]) сияқты халықаралық байқауларының қазылар алқасының мүшесі.

[[2011 жыл|2011]]—[[2017 жыл|2017]] жылдар аралығында [[Италия|Италияның]] Озимо қаласында халықаралық опера академиясында, кейін Пезаро қаласында Джоаккино Россини атындағы консерваториясында Хор дирижерлеу класын оқып, ары қарай магистратураны қызыл дипломмен бітірді.<ref>{{cite web|url=https://baq.kz/dara-dauys-batyrzhan-smakov-turaly-ne-bilemiz_245823/|title=Дара дауыс. Қазақстандағы контртенор әнші жайлы не білеміз?|author=Ғанибет Ғалымбекұлы|date=2021-03-04|work=|publisher=baq.kz|accessdate=2025-07-12|lang=kk}}</ref> 2016 жылы Сирия балаларына көмек көрсету үшін қайырымдылық концерттер сериясынан кейін ЮНЕСКО әлемі үшін әртісі атағына ие болды.

[[2016 жыл|2016]]—[[2017 жыл|2017 жылдарда]] [[Астана Опера|Астана Опера театрында]] «Орфейдың қайта келуі» атты екі жеке концерт берді.<ref>{{cite web|url=https://forbes.kz/news/newsid_105440|title=Концерт «Возвращение Орфея» состоится в Астана Опера
|author=|date=2016-02-04|work=|publisher=forbes.kz|accessdate=2025-07-12|lang=ru}}</ref><ref>https://www.astana-akshamy.kz/orfejding-oraluy/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230904122705/https://www.astana-akshamy.kz/orfejding-oraluy/ |date=2023-09-04 }}</ref>

[[2018 жыл|2018 жылы]] Қазақстанның «100 жаңа есім» жобасының жеңімпазы атанды.<ref>https://100janaesim.ruh.kz/participants/2018/batyirzhan-smakov.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210509143022/https://100janaesim.ruh.kz/participants/2018/batyirzhan-smakov.html |date=2021-05-09 }}</ref>

[[2019 жыл|2019 жылдан]] [[2022 жыл|2022 жылға]] дейін «хор дирижері» зауыттық кафедрасы,

2022 жылдан бастап Халықаралық ынтымақтастық және шығармашылық бөлімінің басшысы. [[2020 жыл|2020 жылы]] [[26 ақпан|26 ақпанда]] [[Нью-Йорк|Нью-Йорктегі]] Карнеги холл концерт залында өнер көрсетті.<ref>https://www.carnegiehall.org/calendar/2020/02/26/young-talents-world-festival-of-performing-arts-2020-0730pm</ref>

[[2020 жыл|2020 жылдың]] [[Мамыр|мамыр айынан]] бастап Шабыт студенттік киностудиясының базасында «Шабыт музыкалық қонақ жайы» онлайн-концерттерінің авторы.<ref>https://kaznui.kz/tag/muzykalnaia-gostinaia-shabyt/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210624204725/https://kaznui.kz/tag/muzykalnaia-gostinaia-shabyt/ |date=2021-06-24 }}</ref>

[[2021 жыл|2021 жылдың]] қаңтарынан «Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі».

[[2022 жыл|2022 жылдаң]] «Қазақстан музыка қайраткерлері одағының мүшесі».

2022 жылы шілденің айыны 21 жұлдызында [[Италия|Италияда]], [[Генуя|Генуя қаласында]] «Карло Феличе» театрының сахнасында алғашқы концерт өтетің болды.<ref>{{cite web|url=https://dknews.kz/ru/politika/242293-iniciativy-kazahstana-i-muzyka-velikoy-stepi|title=Инициативы Казахстана и музыка Великой степи представлены в Генуе
|author=|date=2022-06-24|work=|publisher=dknews.kz|accessdate=2025-07-12|lang=ru}}</ref> Әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде [[Италия]], [[Франция]], [[Америка Құрама Штаттары|АҚШ]], [[Мысыр]], [[Иордания]], [[Ресей]], [[Польша]], [[Біріккен Араб Әмірліктері|БАӘ]]-де жеке концерттерін берді.<ref>{{cite web|url=https://egemen.kz/article/198209-dara-dauys-iesi|title=Дара дауыс иесі
|author=Назерке Жұмабай|date=2019-04-22|work=|publisher=egemen.kz|accessdate=2025-07-12|lang=kk}}</ref> Қазақ музыкасын шетелдерде насихаттаумен белсенді айналысады. Жеке қоржыныда төрт дискографиялық альбом бар.<ref>{{cite web|url= https://assembly.kz/media-centr/intervyu/batyrzhan-smakov-ochen-malo-govoryat-o-stradanii-v-iskusstve-no-vse-shedevry-rozhdalis-imenno-cherez/|title=Батыржан Смаков: Очень мало говорят о страдании в искусстве, но все шедевры рождались именно через «страдание»|author=Рауан Ескали|date=2019-08-12|work=|publisher=assembly.kz|accessdate=2025-07-03|lang=kk}}</ref>

2024 жылдан бастап Көкшетау қаласындағы Үкілі Ыбырай атындағы филармониясының солисті. 2024 жылғы [[Италия|Италияда]] өткен XVI халықаралық балалар «Sanremo Junior» байқауының көркемдік жетекшісі.<ref>{{cite web|url=https://www.inform.kz/ru/luchshiy-golos-kazahstana-vistupit-na-znamenitom-detskom-konkurse-v-sanremo-2cc677|title=Лучший голос Казахстана выступит на знаменитом детском конкурсе в Санремо|author=|date=2025-02-18|work=|publisher=Inform.kz|accessdate=2025-04-08|lang=ru}}</ref><ref>{{cite web|url=https://kazpravda.kz/n/yunaya-astanchanka-predstavit-kazahstan-na-pesennom-konkurse-v-italii/|title=Юная астанчанка представит Казахстан на песенном конкурсе в Италии|author=Дана Аменова|date=2025-03-11|work=|publisher=Kazpravda.kz|accessdate=2025-04-08|lang=ru}}</ref>

== Ғылыми жұмыстары ==
* Сүйген сәулем — нота жинағы<ref>https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1648421</ref>
* Кең далам — нота жинағы<ref>https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1682197</ref>
* Бала бақыты — нота жинағы<ref>https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1682208</ref>
* A'cappella хор шығармаларының жинағы<ref>https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1674164</ref>
* "Дайдидау" — хормейстердің педагогикалық репертуарының хрестоматиясы <ref>https://kazneb.kz/kk/catalogue/view/1708875</ref>

== Марапаттары ==
* А. Байтұрсынов атындағы алтын медаль
* «Санкт-Петербор бас жүлдесінің» иегері.
* Турин қаласындағы «Ерте музыкалық байқаудың» лауреаты
* «ЮНЕСКО-ның бейбітшілік суретшісі»
* «Қазақстанның жүз жаңа келбеті» ұлттық жобасының жеңімпазы.
* «Италия жұлдызы орденінің» кавалері

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан опера әншілері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Қазақстан хор дирижерлері]]

Земфира

2026-05-20T19:55:33Z

Tuttiorchestra687:

{{Музыкант
|Есімі = Земфира
|Атауы =
|Сурет = Zemfira March 2009.jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туылған кездегі есімі =
|Толық аты = Земфира Тәлгать кызы Рамазанова
|Туылған күні = 26.08.1876
|Туылған жері = Уфа
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары = 1998 — осы уақытқа шейін
|Мемлекет = {{RUS}}
|Мамандықтары = {{әнші|Ресей}}, [[музыкант]], [[композитор]]
|Дауыс түрі =
|Аспаптары = клавишті, [[гитара]]<ref>{{Мақала|авторы=Александр Алексеев.|тақырыбы=Земфира: Я давно не стояла на сцене|сілтеме=http://www.rg.ru/2010/09/03/zemfira.html|басылым=[[Российская газета]]|жыл=2010|томы=198|нөмірі=5277|беттері=}}</ref>
|Жанры = [[Орыс рокы]], [[поп-рок]]<ref>{{cite web
| author =
| datepublished =
| publisher = Allmusic
| url = http://allmusic.com/artist/p821112
| title = Zemfira
| accessdate = 21-03-2012
}}</ref><ref>{{кітап|тақырыбы=Русский рок. Малая энциклопедия|сілтеме=http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_rus_rock/261/ЗЕМФИРА|басылым=Леан-Антао|жыл=2001|isbn=5-85929-068-3}}</ref>
|Лақап аттары =
|Ұжымдары = Zемфира
|Қызметтес болған = [[Илья Игоревич Лагутенко|Илья Лагутенко]], [[Сергей Владимирович Шнуров|Сергей Шнуров]], «[[Браво]]», [[Игорь Вдовин]], [[Патти Смит]], [[Queen]]
|Лейблдері = [[REAL Records]]
|Марапаттары =
|Сайты = [http://www.zemfira.ru/ zemfira.ru]
}}
'''Земфира Талғатқызы Рамазанова''' ({{lang-tt|Земфира Тәлгать кызы Рамазанова}}, 26 тамыз 1976, [[Үфі]]) — ресей әншісі, ақын, композитор. 13-жылдық кәсіби мансабында 5 музыкалық альбом шығарды.

Земфира [[Үфі]] қаласында [[татарлар|татар]] отбасында туды. Әкесі – Талғат Талхаұлы Рамазанов, тарих мұғалімі. Анасы – Флорида Хакимқызы, дәрігер. Бес жасынан музыкалық мектебінде, фортепиано сыныбында оқуын бастады.

== Дискографиясы: ==
* ''Земфира (1999)''
* ''Прости меня моя любовь (2000)''
* ''Четырнадцать недель тишины (2002)''
* ''Вендетта (2005)''
* ''Спасибо (2007)''
* ''Z-Sides (2010)''
* ''Жить в твоей голове (2013)''
* ''Бордерлайн (2021)''

== Сыртқы сілтемелер ==
{{commonscat|Zemfira}}
* [http://www.zemfira.ru/ Ресми сайты] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080315233557/http://zemfira.ru/ |date=2008-03-15 }}
* [http://www.lastfm.com.tr/music/Zемфира/ Last.fm беті] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120308081650/http://www.lastfm.com.tr/music/Z%D0%B5%D0%BC%D1%84%D0%B8%D1%80%D0%B0 |date=2012-03-08 }}
* [http://xn--80ajfftz0a.mp3hq.org/ Скачать песни Земфиры]

== Дереккөздер ==
<references/>

Қазақ халық аспаптар оркестрі

2026-05-20T19:27:04Z

Tuttiorchestra687:

'''Халық аспаптар оркестрі''', Құрманғазы атындағы Қазақтың мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі – сахналық-концерттік ұжым.

1944 жылы [[Құрманғазы Сағырбайұлы|Құрманғазы]] есімі берілді, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|ҚазКСР]]-інің еңбек сіңірген ұжымы (1967), 1978 жылдан академиялық мәртебесі берілді. 1933 жылы Алматыдағы Музыкалық драма техникумы (қазіргі [[Алматы музыка колледжі|Алматы музыкалық колледжі]]) жанынан домбыра ансамблі ретінде А.Қ. Жұбанов ұйымдастырды. Оның құрамында 11 адам болды, ал музыкалық аспаптарынан тек альт-домбыралар пайдаланылып, халық күйлері мен әндері орындалды. 1934 жылы ансамбль халық өнерпаздарының Бүкілодақтық 1-слетіне қатысып, халықтың “Кеңес”, “[[Айжан қыз]]”, “Қарабас”, т.б. күйлері мен “Балқурай”, “Қарғаш”, т.б. әндерін орындады. Слеттен кейін ансамбль КазЦИК атындағы оркестр болып қайта құрылды. Слетке қатысқан домбырашылар Л.Мұхитов, [[Қали Жантілеуов|Қ.Жантілеуов]], О.Қабиғожин, [[Науша Мырзагерейұлы Бөкейханов|Н.Бөкейханов]], [[Ғабдұлман Матов|Ғ.Матов]], қобызшы [[Жаппас Қасымбекұлы Қаламбаев|Ж.Қаламбаев]] оркестр құрамына алынды. Оркестрдің бас дирижері әрі көркемдік жетекші болып [[Ахмет Қуанұлы Жұбанов|Ахмет Жұбанов]] тағайындалды.<ref>Абай. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

Онда музыкалық аспаптарды дауысқа бөлу тәртібіне және олардың жаңа түрлерінің ([[тенор]], [[пикколо]], [[прима]], [[бас]], [[контрабас]] домбыралары, [[альт]], бас, контрабас қобыздары, [[сырнай]], [[дауылпаз]], т.б.) жасалуына орыстың Василий Андреев атындағы орыс халық аспаптар оркестрі негіз болды. Оркестр әр жылдарда жас маман кадрлармен толықтырылып отырды. 1987 жылы оның құрамында 90 адам болды.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

Оркестр репертуары 3 бөлімнен тұрады. 1-бөлімінде халық композиторлары Құрманғазының “[[Сарыарқа (Құрманғазының күйі)|Сарыарқа]]”, “[[Серпер (күй)|Серпер]]”, “[[Адай]]”; [[Дәулеткерей Шығайұлы|Дәулеткерейдің]] “[[Құдаша]]”, “[[Қос Алқа|Қос алқа]]”; Динаның “[[Әсем қоңыр]]”, “[[Той бастар]]”; [[Тәттімбет Қазанғапұлы|Тәттімбеттің]] “[[Сары жайлау]]”, “[[Сылқылдақ]]”; Сейтектің “16-жыл”; [[Қазанғап Тілепбергенұлы|Қазанғаптың]] “Көкіл”; Түркештің “[[Көңілашар|Көңіл ашар]]”, сондай-ақ, [[Дайрабай Нұрғожаұлы|Дайрабайдың]], т.б. күйлері; 2-бөлімінде [[Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы|ТМД]] елдері композиторлары С.С. Прокофьевтің “Классикалық симфониясы”, [[Дмитрий Дмитриевич Шостакович|Д.Д. Шостаковичтің]] “Романсы”, А.И. Хачатурянның “Гаянэ” балетінен үзінділері, т.б., орыс және Батыс Еуропа композиторлары [[Михаил Иванович Глинка|М.И. Глинканың]] “Камаринскаясы”, [[Пётр Ильич Чайковский|П.И. Чайковскийдің]] 4-симфониясының 2, 3-бөлімдері, А.К. Глазуновтың “Концерттік вальстері”, А.С. Аренскийдің “Фортепьяно мен оркестрге жазылған фантазиясы”, [[Волфганг Амадей Моцарт|В.А. Моцарттың]] “Қысқа түнгі серенадасы”, Ж.Бизенің “Кармен” операсының увертюрасы, Сен Санстың “Рондо Каприччиозосы”, [[Йоханнес Брамс|И.Брамстың]] “Венгір билері”, [[Джоаккино Россини|Дж. Россинидің“]] Севиль шаштаразы” операсының увертюрасы, т.б. шығармалары; 3-бөлімінде Жұбановтың “Қазақ маршы” мен “Абай” сюитасы, [[Евгений Григорьевич Брусиловский|Е.Г. Брусиловскийдің]] “Думанда” мен “Желдірмесі”, С.Мұхамеджановтың “Шаттық Отаны” мен “Мерекелік увертюрасы”, Н.Тілендиевтің “Поэмасы”, [[Мәкәлім Қойшыбаев|М.Қойшыбаевтың]] “Кеңестік Қазақстан” мен “3 бөлімді симфониясы”, [[Кенжебек Күмісбеков|К.Күмісбековтің]] “Шалқымасы” мен “Вальсі”, [[Мыңжасар Маңғытаев|М.Маңғытаевтың]] “Концерттік күйі”, т.б. қазақ композиторларының оркестрге арнап жазған музыкалық туындылары бар. Бұл шығармалар халықтың аспаптық музыкасын гармониялық және полифониялық дыбыс бояуымен, көп дауысты белгілерімен байыта түсті.

Кезінде оркестрге [[Мұқан Төлебаев]], [[Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев|Н.Тілендиев]], [[Алдаберген Қайырбекұлы Мырзабеков|А.Мырзабеков]], [[Латиф Абдулхайұлы Хамиди|Л.А. Хамиди]], [[Қапан Әубәкірұлы Мусин|Қ.Мусин]], [[Леонид Матвеевич Шаргородский|Л.М. Шаргородский]], [[Раиса Құдайбергенқызы Садықова|Раиса Садықова]] дирижерлік етті. 1950 жылдан оркестрдің көркемдік жағын [[Шамғон Сағаддинұлы Қажығалиев|Ш.С. Қажығалиев]] (1950 – 60; 1964 – 68 және 1971 жылдан) басқарып, бас дирижері болды.

Оркестр 1953 жылы [[Бухарест|Бухарест қаласында]] өткен жастар мен студенттердің Бүкіл дүниежүзілік фестивалінің жеңімпазы атанып, алтын медальға ие болды. Қазан төңкерісінің 50- және 60-жылдығы мен КСРО-ның 50 жылдық мерекесіне, КОКП 26 – 27-съездері құрметіне арналған музыкалық ұжымдар байқауында 1-дәрежелі дипломды (1967, 1972, 1977, 1981, 1986) жеңіп алды. “Халықтар достығы” орденімен, ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет грамотасымен марапатталған. Гастрольдік сапармен ТМД елдерінің көптеген қалаларында, шет елдерде – [[Қытай]]да (1950, 1957), [[Румыния]]да (1953), [[Мажарстан|Венгрияда]] (1969), [[Польша]]да (1973), [[Финляндия]]да (1971), т.б. елдерде болды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

Қазіргі уақытта Құрманғазы атындағы академиялық Қазақ халық аспаптар оркестрінің көркемдік жетекшісі және дирижëрлері:

# [[Батыржан Қайырғалиұлы Мықтыбаев]] – көркемдік жетекшісі.
# [[Абылай Тілепберген|Абылай Жанболатұлы Тілепберген]] – бас дирижëрі.
# [[Нарын Шамғонұлы Қажығалиев]] – дирижëр
# [[Жексен Қуанұлы Айсын]] – дирижëр<ref>{{Cite web|title=Творческий состав — Республиканское государственное казенное предприятие «Казахский национальный оркестр народных инструментов имени Курмангазы» Комитета культуры Министерства культуры и информации Республика Казахстан|url=https://kurmangazy-orchestra.kz/ru/structure/artists/|accessdate=15.05.2026}}</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:Қазақстан оркестрлері]]

Базарғали Әжиұлы Жаманбаев

2026-05-20T18:39:40Z

Tuttiorchestra687: «Қазақстан хор дирижерлері» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

{{Музыкант
|Есімі = Базарғали Әжиұлы Жаманбаев
|Шынайы есімі =
|Сурет = Zhamanbaev.jpg
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон = non_performing_personnel
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты =
|Туған күні = 09.01.1942
|Туған жері = {{туғанжері|Ақтөбе|Ақтөбеде}}, [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = {{USSR}} {{KAZ}}
|Мамандықтары = дирижер, хормейстер, музыка мұғалімі, профессор
|Дауыс түрі =
|Аспаптары = [[Фортепиано|фортепиано]]
|Жанрлары = [[Классикалық музыка|классикалық музыка]], хор музыкасы
|Лақап аттары =
|Ұжымдары = [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары = {{қатар
| теңестіру = солға
| {{Парасат ордені}}
| {{Құрмет ордені}}
| {{Достық ордені}}
}}
{{қатар
| теңестіру = солға
| {{ҚР тәуелсіздігіне 20 жыл медалі}}
| {{ҚР тәуелсіздігіне 25 жыл медалі}}
| {{Еңбек ардагері медалі}}
}}
{{қатар
| теңестіру = солға
| {{Қазақстан мемлекеттік сыйлығы}}
| {{Қазақ КСР халық әртісі}}
| {{Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі}}
}}
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Базарғали Әжиұлы Жаманбаев''' ([[9 қаңтар]] [[1942 жыл]], [[Ақтөбе]] қаласының Ақжар кенті) — қазақстандық және кеңестік дирижері, хормейстер, [[профессор]]. [[Қазақстанның халық әртісі]]. [[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]ның иегері. [[Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның [[профессор]]ы.

== Өмірбаяны ==
* Н.А. Римский-Корсаков атындағы [[Ленинград мемлекеттік консерваториясы]]ның хор дирижері факультетін бітірген (1966), хор дирижері.
* [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы]]ның профессоры (1985 жылдан).
* 1977-1978 жылдары - А.Я. Найденов жетекшілік жасайтын [[София]] операсының машықтанушысы ([[Болгария]]).
* 1985 жылдан - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясы хор дирижері кафедрасының меңгерушісі.
* 1996 жылдан - Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының бас хормейстері.
* 2008 жылдан бері - Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының жас солистер мен дирижерлері жетекшісі.

==Марапаттары==
* [[ Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығы]]ның лауреаты;
* 1980 «[[Қазақ КСР]]ның Еңбек сіңірген өнер қайраткері» құрметті атағы;
* 1990 жылы «[[Қазақстанның халық әртісі]]» (Қазақ КСР) құрметті атағы;
* 2001 жылы ҚР тұңғыш президентінің мәдениет пен өнер саласындағы Мемлекеттік степендиясының иегері;
* 2006 жылы «[[Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы]]»ның лауреаты;
* 2004 жылы «[[Құрмет ордені]]»
* «[[Достық ордені]]»мен марапатталған.
* Қазақстан Республикасының Білім беру саласының құрметті қызыметкері.
* 2016 жылғы ҚР тұңғыш президенті - Елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері.

== Отбасы ==
* Әкесі - Жаманбаев Әжі, марқұм, ҰОС қатысқан. Анасы - Жаманбаева Балжан, марқұм.
* Үйленген. Жұбайы - [[Раушан Хатиятқызы Байсейітова|Раушан Байсейітова]] (1947 ж.т.), ҚР Халық әртісі, Абай атындағы Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының солисі.
* Ұлы - Жаманбаев Олжас (1974 ж.т.), бизнесмен.
* Немерелері - Жаманбаева Кәмила, А.Я. Ваганова атындағы Би академиясының оқушысы ([[Санкт-Петербург]]); Жаманбаев Амилан.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:9 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессорлары]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері]]
[[Санат:Қазақстан хор дирижерлері]]

Айтқали Тілепқалиұлы Жайымов

2026-05-20T18:33:54Z

Tuttiorchestra687:

'''Айтқали Тілепқалиұлы Жайымов''' (05.05.[[1947 жыл]] [[Гурьев облысы]], [[Жылыой ауданы]], [[Ракөш ауылы]]) - күйші, дирижер, композитор, профессор, Қазақстанның халық әртісі (2025), «Парасат» орденінің иегері (2018).

== Ата-анасы ==
Әкесі - Жайымов Тілепқали (1922-1988), бухгалтер болып жұмыс істеген, ҰОС қатысқан еңбек ардагері, II топтағы мүгедек. Анасы - Бежбаева Күмсай (1924-2009), батыр-ана, еңбек ардагері.

== Білімі ==
* [[Құрманғазы]] атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы|Алматы мемлекеттік консерваториясы]]ның домбыра және дирижер мамандықтары бойынша халық аспаптары факультетін бітірген (1978), концерт орындаушысы, оқытушы, халық аспаптар оркестрінің дирижері.

== Өмірбаяны ==
* 1964 жылдан - Гурьев облысы, [[Ембі ауданы]], «Ембі» кеңшарының құрылысында әртүрлі жұмысшы.
* 1966 жылдан Гурьев облысы, Ембі ауданы, М. Әуезов атындағы ОМ ән айту және сурет салу сабағының оқытушысы.
* 1968 жылдан - Гурьев музыкалық училищесінің студенті.
* 1972 жылдың қыркүйек айынан - Гурьев облысы, Ембі аудандық музыка мектебінің директоры.
* 1973-1978 жылдары - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының студенті.
* 1976 жылдан - П.И. Чайковский атындағы музыкалық училищесінің домбыра оқытушысы.
* 1978 жылдан - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясы домбыра кафедрасының оқытушысы.
* 1979 жылдан - [[Ұлан-Батыр]] қаласы Музыкалық училищесінің оқытушысы ([[Моңғолия]]).
* 1981 жылдан - Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының домбыра оқытушысы.
* 1991 жылдан - Құрманғазы атындағы Қазақ академиялық оркестрінің көркемдік жетекшісі - бас дирижері.
* 2008 жылдан бері - [[Астана]] қаласы Мемлекеттік филармониясының қазақ халық аспаптары оркестрінің көркемдік жетекшісі бас дирижері.

== Шығармалары ==
«Домбыра ойнау өнері» (1989), «Домбыра үйрену мектебі» (тең автор, 1992), «Музыка» (тең автор, 2001) оқу құралдарының, «Шалқыма» (1997), «Шаттанамын» (1997) кітаптарының авторы.
== Жеке қасиеттері ==
* [[ҚР]] Композиторлар одағының мүшесі (1999 жылдан).

== Марапаттары ==
* [[ҚР]] Еңбек сіңірген қайраткері (1994)
* Өнертану мамандығы бойынша профессор (1997)
* [[ҚР]] Білім беру ісінің Құрметті қызметкері (2007)
* Атырау облысы, Жылыой ауданының Құрметті азаматы (2007)
* "Қазақстан республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл" медалімен марапатталды (2011)
* Атырау облысының Құрметті азаматы (2014)
* "Қазақ хандығына 550 жыл" медалімен марапатталды (2015)
* "Алпамыс батыр" медалімен марапатталды (2017)
* "Түрксой" медалімен марапатталды (2017)
* "Қазақ ұлттық өнер университетіне 20 жыл" медалімен марапатталды (2018)
* "Парасат" орденінің иегері (2018)
* Махамбет атындағы сыйлықтың иегері (2019)
* Қазақстанның халық әртісі (2025)

== Отбасы ==
* Тұл ер. Жұбайы - Елеуғалиева Нұрсұлу Хайроллақызы (1950-2009), қобыз сыныбы бойынша оқытушы болған.
* Қыздары - Жайымова Гаухар (1973 ж.т.), Жайымова Гүлмира (1975-2009);
* ұлы - Жайым Арман (1983 ж.т.). Композитор, дирижëр<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:5 мамырда туғандар]]
[[Санат:1947 жылы туғандар]]
[[Санат:Жылыой ауданында туғандар]]
[[Санат:Күйшілер]]
[[Санат:Домбырашылар]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының профессоры]]
[[Санат:Атырау облысының құрметті азаматтары]]

{{Bio-stub}}

Дәурен Жаңашұлы Ғылымов

2026-05-20T18:25:48Z

Tuttiorchestra687:

{{Infobox Biography
|subject_name = Ғылымов Дәурен Жаңашұлы
| image_name =
| image_size =
| image_caption =
| date_of_birth = 7.11.1974
| place_of_birth = [[Көкшетау облысы]], [[Тайынша ауданы]], [[Амандық]] ауылы
| date_of_death =
| place_of_death =
| occupation =
| spouse =
}}
'''Ғылымов Дәурен Жаңашұлы''' (7.11.[[1974 жыл]], [[Көкшетау облысы]], [[Тайынша ауданы]], [[Амандық]] ауылы) - [[дирижер]].

Әкесі - Ғылымов Жаңаш Ғылымұлы, марқұм, облыстың Құрметті механизаторы болған. Анасы - Ғылымова Афелия Белібайқызы, зейнеткер, батыр-ана, тәрбиеші болған.

Құрманғазы атындағы [[Алматы мемлекеттік консерваториясы]]ның халық аспаптары факультетін (1999) оқытушы, оркестр әртісі мамандығы бойынша; [[Қазақ ұлттық өнер университеті|Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясы]] оркестр дирижёрі факультетін бітірген (ассистенттік-сынақ ісі) (2003) халық аспаптары оркестрінің дирижері, концерттік орындаушы мамандығы бойынша бітірген.

«[[Нұр Отан]]» ХДП мүшесі (2004 жылдан).

1999-2002 жылдары - [[Астана қаласы Мемлекеттік филармониясы]] қазақ ұлттық аспаптар оркестрінің дирижері.

1999-2003 жылдары - Л.Н. Гумилев атындағы [[Еуразия ұлттық университеті]]нің оқытушысы. 2001 жылдан - Қазақ ұлттық музыка академиясы оқытушысы ([[Астана]]). 2003 жылдан - [[Астана]] қаласы Мемлекеттік филармониясы Қазақ ұлттық аспаптар оркестрінің бас дирижері және
көркемдік жетекшісі.

2008 жылдан бері - [[Астана]] қаласының Мемлекеттік филармониясы Қазақ халық аспаптары оркестрінің дирижері.

Құрманғазы атындағы Республикалық байқаудың әділқазылар алқасының мүшесі (2003). Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Мемлекеттік аттестация комиссиясының төрағасы (2005).

Мәдениет қайраткері (2003). Ш. Қажығалиев атындағы Республикалық байқаудың дипломанты ([[Орал]], 2002).

Н. Тілендиев атындағы дирижëрлер байқауының Гран-при иегері (2004).

Үйленген. Жұбайы - Ғылымова Венера Нұрсәлімқызы, оркестр әртісі (домбыра).
Қыздары - Жаңашева Ақбота Дәуренқызы (1998 ж.т.), Жаңашева Айғаным Дәуренқызы (2002 ж.т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Bio-stub}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:7 қарашада туғандар]]
[[Санат:1974 жылы туғандар]]
[[Санат:Тайынша ауданында туғандар]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Қазақ ұлттық музыка академиясы түлектері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:Еуразия ұлттық университеті оқытушылары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер университеті оқытушылары]]
[[Санат:Астана мемлекеттік филармониясы дирижерлері]]
[[Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері]]

Қанат Мұғынұлы Ахметов

2026-05-20T18:24:16Z

Tuttiorchestra687:

{{мағына|Ахметов}}
{{Infobox Biography
|subject_name = Ахметов Қанат Мұғынұлы
| image_name =
| image_size =
| image_caption =
| date_of_birth = 26.09.1957
| place_of_birth = [[Қарағанды]]
| date_of_death =
| place_of_death =
| occupation = дирижер
| spouse =
}}
'''Ахметов Қанат Мұғынұлы''' (1957) – [[дирижер]], [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері|Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері]] (1998 жылы).<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор [[Нысанбаев Әбдімәлік|Ә. Нысанбаев]] – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9</ref>[[Мәскеу]] мемлекеттік [[консерватория]]сының оркестрлік факультетін ([[тромбон сыныбы]] бойынша, 1981 жылы) бітіріп, [[Ресей]] мемлекеттік үрлемелі аспаптар оркестрі құрамында стажировкадан (1987 – 88 жылдары) өткен.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том</ref> 1994 жылы [[Қазақ]] ұлттық [[консерватория]]сының [[аспирантура]]сын бітірді. 1982 жылдан осы [[консерватория]]да педагогикалық қызметпен (2000 жылдан [[профессор]]) айналысты. 1990 жылдан Жамбыл Жабаев атындағы [[Қазақ]] мемлекеттік [[филармония]]сына қарасты Үрлемелі аспаптар оркестрінің көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері болып, оркестрдің көркемдік-шығармалық деңгейін көтеруге елеулі еңбек сіңірді. [[Үрлемелі оркестр]] құрамында гастрольдік сапармен [[Испания]], [[Франция]], [[Ресей]] және [[Тайвань]]да (1998 жылы), т.б. елдерде болып, халықаралық [[фестиваль]]дар мен [[конгрес]]терде өнер көрсетті. Халықаралық тромбоншылар ассоциациясы ([[ІTA]]) мен [[ЮНЕСКО|ЮНЕСКО-ның]] қолдауындағы дүниежүзілік үрлемелі аспаптар оркестрі ассоциациясының ([[WASBE]]) мүшесі. 1995 жылы “Абылайдың жорығы” және “[[Азия Дауысы|Азия дауысы]]” атты компакт-күйтабақтар, ал 1996 жылы үрлемелі аспаптар оркестрі бойынша [[қазақ]] композиторлары шығармаларын оқу орындарында өтуден жазған еңбегі [[Австрия|Аустрия]]да басылып шықты.<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref><ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref>

==Сілтемелер==
* [[Тайвань]]
* [[Ресей]]
* [[Австрия]]
==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]
[[Санат:1957 жылы туғандар]]
[[Санат:Қарағанды облысы тұлғалары]]

Шәмші Қалдаяқов

2026-05-20T18:18:39Z

Tuttiorchestra687:

{{Тұлға
| Есімі = Шәмші Қалдаяқов
| Сурет = Shamshi.jpg
| Туған күні = 15.08.1930
| Туған жері = {{туғанжері|Отырар ауданы|Отырар ауданында}}, [[Түркістан облысы]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
| Қайтыс болған күні = 29.02.1992
| Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
| Мансабы = [[композитор]]
| Жұбайы = [[Жәмила Қалдаяқова]]
}}
'''Шәмші Қалдаяқов''' ([[15 тамыз]] [[1930 жыл|1930]], [[Отырар ауданы]] – [[29 ақпан]] [[1992 жыл|1992]], [[Алматы]]) – композитор, Қазақстанның халық әртісі (1991), [[Қазақстанның Еңбек Ері]] (2022, қайтыс болғанынан кейін). [[Шымкент]], [[Тараз]], [[Жетісай]] қалаларының құрметті азаматы. Кіші жүздің [[Жағалбайлы (ру)|Жағалбайлы]] руынан<ref>https://abai.kz/post/55971</ref>.

Аса көрнекті сазгер, ән жанрының әйгілі майталманы, Қазақстан мәдениетіне еңбегі сіңген қайраткер, осы замандағы қазақ эстрадасының негізін салушылардың бірі, Қазақстанның халық әртісі.

Оңтүстік Қазақстан облысының Қызылқұм ауданында дүниеге келді. Бала кезінен бойындағы бар талантын алқалы жиын, аламан бәйгелерде көрсете білді. 1950 жылдан бастап шығармашылықпен түбегейлі түрде шұғылданды. 1956-1962 жж. Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваториясында В.В.Великанов сыныбында оқыды. Шәмші әндері ғажайып саздылығымен, сылдырап аққан бұлақ суындай тап-таза сыңғырымен, лирикалық наздылығымен ерекшеленеді. Оның шығармашылық жағынан сіңірген еңбегі қазақ эстрадалық әндерінің әуенін ұлттық нақышпен құнарландыруында, яғни халықтық қайнармен қабыстыруында жатыр. Ал бұл оның қазақ жұртының музыкалық дәстүрі сүтін еміп өскендігіне дәлел.

Осылайша бағзы мен бүгінгі мақамдарды керемет ұштастыруы Ш. Қалдаяқов туындыларының даңқын дүрілдетіп шығарып, дүйім далаға кең жайылуға кепілдік берді. Мұхтар Әуезов өмірден озар тұсында университет студенттері алдында сөйлеген әйгілі сөзінде Шәмші саздарын Ақан, Біржан өнерпаздығынан кейінгі бір "жыл келгендей жаңалық" сезіндіретін үздік құбылыс ретінде бағалағаны мәлім. Жұрт аузында "бүкіл қазақ еліне ән салдырған Шәмші" атануының сыры сонда. Сазгер әндері, әсіресе, 60-70-жылдардагы жастардың аузында жүрді. Кешеулеген "хрущевтік жылымық" дәуірінің жас адамдары шетел композиторлары мен орындаушыларына, мәселен, "Биттлзге" қалай ынтықса, қазақстандық өз сазгерлерімізді де солай сүйіп тыңдады. Бұл соңғысы мен арасында, әрине, Қалдаяқов бірінші орында тұрды.

Әсем да ақылды көкөрім жасты ғана емес, ересек, егде қауымның да, сан түрлі мамандық, алуан ұлт адамдарының да көңілін баурап алды. Халық арасында әсіресе күллі отаншылдық, елшілдік нотасын тап басқан "Менің Қазақстаным" туындысы айрықша мәшһүр болды. 1986 жылы Желтоқсан көтерілісіне қатысушы ұл-қыздар Алматы алаңдары мен көшелерінде Шәмшінің осы әнін ұрандай шырқап шықты. 2005 жылдан «Менің Қазақстаным» туындысы Қазақстан Республикасының Мемлекеттік әнұраны болып бекітілді.<ref>[[Тарихи тұлғалар]]. Танымдық - көпшілік басылым. [[Мектеп]] жасындағы оқушылар мен көпшілікке арналған. Құрастырушы: Тоғысбаев Б. Сужикова А. – [[Алматы]]. “[[Алматыкітап баспасы]]”, 2009 ISBN 978-601-01-0268-2</ref>


==Өмірбаяны==
Шымкент облысы Отырар ауданында [[1930]] жылы [[тамыздың 15|15 тамызда]] дүниеге келген. Оның әндері республикамыздың қай өңірі болмасын, жиі айтылып, ән сүйер қауым арасына барынша кең тараған. Ән өнерімізде жарық жұлдыздай сәуле шашып, айырықша із қалдырған Ш.Қалдаяқов күллі қазақ халқының ұлттық мақтанышы сазгердің серісі. Біз ес білгелі бері еліміздің кең байтақ даласымен аспанында қалықтаған, махаббат пен сағыныш сезіміне толық қайталанбас Шәмші әуендері енді [[ХХІ]]ғасыр әлеміне бет алып әуелей беретіні ақиқат. Табиғат ерекше дарын иесі еткен дара тұлға Шәмші Қалдаяқовты қазақ баласы есінен шығармас. Шәмші ағамыздың «Қорлан» әнін шырқаудағы өзіне ішкі сырын ашып айтпай сөз шешендігіне салып бұра тартып кететіні де бар. Кең жүрегімен табиғат берген дархан, дарынды Шәмші ағамыз өзінің жүрек тербейтін, қиял қозғайтын, терең ойға шомылдыратын ғажап әндерімен халқын байытатын, олардың өмір сүруге құштарлығын арттыратынШәмші Қалдаяқов пиониноны да, домбыраны да жосылта тартатын еді. Бірақ, домбыраны екпіндете, төпелеп тартқанын көрген емеспіз. Бір әсем әуенді шерте бастайтын да қоңырлата былқылдата ала жөнелетін. Қысқаша айтқанда тұла бойы тұнған өнер болатын.

Қазақтың музыка өнерінде Шәмшінің орны ерекше 300-ге жуық әні бар. Ш.Қалдаяқов кеудесін қағып, мен атақты композитормын деп бір сәтте мақтанған жан емес. Қашанда өзінің қарапйымдылығымен ізгілігі мол адам ретінде бүкіл қазақ халқының жүрегінен мәңгі орын алды. Өзінің шығарған өлеңінің бірі «Тамды аруы». Шәмші ағаның қалың жұртқа махабатты жырлаған композитор ретінде белгілі. Тамды аруы махаббат жайлы болғанымен ол махаббат бостандығын аңсап жазылған ән. Яғни, жас жігіттің басынан өткен қайғылы оқиғаға себеп болған. Бұл махаббат бостандығын аңсаған әнді Шәмші ағамыз өзінің шеберлігімен дүниеге әкелді. Ал, «Сағынышым менің» әнінде ерекше аңсау , терең толғау бар. Айта берсек әр әннің өзіндік тарихи сыры бар. Ең бір көшпелі тарих - ән тарихы. Кешегі Кәрібаевтың Жамбыл вальсімен қанағаттанған лектің рухани көші небір аймаңдай дарындармен дараланып, сән салтанаты асқан келешектің көркем келбетін көз алдымызға келтіре білген нұрлы көші еді.

Көш жуан ортасынан ойып орын алған композитордың бірі әрі бірегейі де Шәмші Қалдаяқов болатын. Шәмшінің тағдырын да біртуар тұтас бір тағдыр иесінің 18 жыл соңғы жылдарында осы топырақта ғажайып шығармашылық ғұмыр кешкі «Мойынқұмда ауылым», «Дүнген қызы», «Фосфорлы Жамбыл» секілді атақты әндері осында дүние есігін ашып, төрткүл дүниеге тарады. Әу баста Шымкент өңірінде атақты әндері осында дүние есігін ашып, төрткүл дүниеге тарады. Әу баста Шымкент өңірінде басталған Шәмші Қалдаяқов атындағы Халықаралық ән фестивалі Жамбылда жалғасын тауып, талай таланттардың тұсауын кесті. Шын таланттың ғажайып дарынның шапағаты тиді деген осы. Дарыны иісі қазаққа ортақ Шәмшідей аяулы жанның ән ғұмыры әлі талай ұрпақтың ой білімімен, парасатымен жаңаша жаңғырып жалғасын таба берері сөзсіз. Бұл еңбекті сол төккен тердің төл басы Тараз тойына тарту деп қабылдауымыз ләміз.

Қазақ өнері орны толмас қазаға душар болды. [[1992]] жылы [[ақпанның 29|29 ақпанда]] жасы 62 ге қараған шағында ұзаққа созылған ауыр науқастан, көрнекті халық әртісі Ш.Қалдаяқов көз жұмды. Шығармашылық жұмыспен [[1950]] жылдардан бастап айналысқан 1956-1962 жылдарда Алматы консерваториясында оқыды. Шәмшінің тұнып тұрған сыр шындығымен, шынайылылығымен және сезімге терең бойлауымен ерекшеленетін алғашқы әндерінің өзі композитордың атын елге жайып, халықтың сүйікті перзентіне айналдырды. 40 жылдан астам шығармашылық қызметінде Ш.Қалдаяқовтың 300-ге жуық музыкалық туынды жазды. Олардың дені ән жанрында Ш.Қалдаяқовтың өзінің қайталанбас қол таңбасы халықтың бояуы қанық талантымен қазақ халқының қазіргі әнін, өнерін биік белеске көтерді. Қазақ даласын әнмен тербеткен Ш. Қалдаяқовтың тағдыры мен ғұмырына осы төрт жол өлең түгелімен арналғандай. Оның әндерінсіз ешбір мереке де, ешбір той-думан да өтпейді. Оның әндерін еңбектеген баладан бастап, еңкейген кәріге дейін шырқайды. Ал «Шәмші аға» деген сөз «Ән аға» деген сөзбен тұтасып, синоним болып кеткелі қашан...<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

Танымал әндер жазудағы табысы үшін композитор [[1965]] жылы Қазақстан Комсомол сыйлығын алды. Ал, [[1991]] жылы оған Қазақстан Республикасының Халық артисі.

==Қазақ музыка өнеріне қосқан үлесі==
Қалдаяқов ұлттық музыка өнерінің ән жанрына аса айқын, соңғы леп ала келген сазгер ретінде көрінді. Оның әндері құлаққа жағымды, жүрекке жылы қабылданып, жұртшылықтың сүйіспеншілігіне бөленді. Композитор шығармаларының тақырыптық, мазмұндық ауқымы аса кең. Елге, жерге, Отанға, ата-анаға, жарға, дос-жаранға деген сүйіспеншілік – Шәмші шығармаларының басты тақырыбы.
Оның азаматтық лирикаға тұнған, республикамыздың кең байтақ жерін жырға қосатын:
[[Сурет:Shamshy.jpg|нобай|250px|оңға|Шәмші Қалдаяқовтың Алматыда Республика сарайының солтүстік жағына қойылған ескерткіші]]

* «Ақ ерке – Ақ Жайық»,
* «Сыған серенадасы»
* «Арыс жағасында»,
* «Сыр сұлуы»,
* «Жарқырайды Жезқазған»,
* «Қарқаралы»,
* «Фосфорлы Жамбыл»,
* «Байқоңыр»,
* «Талдықорған – әнім менің»,
* «Ырысты өлке – Шардара»,
* «Отан»,
* «Теріскей»,
* «Мойынқұмда»,
* «Отырардағы той»,
* «Көгілдір Көкше»,
* «Өмір өзен», т.б. туындыларын жұртшылық ерекше ықыласпен қабылдады.

Композитордың марш екпінді, жігерлі, шаттықпен шырқалатын:
* «[[Менің Қазақстаным (ән)|Менің Қазақстаным]]<nowiki/>»,
* «Теңізде – толқында»,
* «Бақыт құшағында»,
* «Бәрінен де сен сұлу» сияқты әндері халық арасына кеңінен тарады.
* «Ақмаңдайлым»,
* «Ақсұңқарым»,
* «Қайдасың»,
* «Еркежан»,
* «Ана туралы жыр»,
* «Құшақ жайған қандай адам»,
* «Қайықта»,
* «Қыз сағынышы»,
* «[[Ақ бантик әні|Ақ бантик]]»,
* «Кешікпей келем деп ең»,
* «Қуаныш вальсі»,
* «Әнім сен едің»,
* «Сағынышым менің»
әндері [[Роза Бағланова|Р.Бағланова]], Р.Абдуллин, [[Бибігүл Төлегенова|Б.Төлегенова]], Р.Мұсабаев, З.Қойшыбаева, т.б. әншілердің репертуарынан берік орын алды.

Қалдаяқов артында мол музыкалық мұра қалдырды.

==Марапаттары==
Республика жастар сыйлығының иегері болды (1965).

==Шәмші есімі ел есінде==

[[Сурет:Shamshi Kaldaiakov eskertkish.jpg|right|250px|thumb|[[Шымкент]] қаласындағы Шәмші саябағында орнатылған Шәмші ескерткіші]]
1992 жылдан бастап сазгерлер мен әншілер үшін Қалдаяқов атындағы халықаралық байқау-фестиваль дәстүрлі түрде өткізіліп тұрады. [[Шымкент]] қаласында облыстық филармония, бір көше, [[Алматы]] қаласында бір көше, композитор туған өлке – [[Шәуілдір ауылы]]ндағы музыка мектебі – Қалдаяқов есімімен аталады. [[Шымкент]] филармониясының алдына Қалдаяқов ескерткіші орнатылған. 1991 жылы Қалдаяқов жайлы ғұмырнамалық «Жылдарым менің, жырларым ме-нің» (реж. Т.Ахметов) деген деректі телефильм түсірілді. «Шәмшіғұмыр» естеліктер мен мақалалар жинағы жарық көрді (2002).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Шығармалары==
* Әндер, А., 1967;
* Бақыт құшағында. Әндер жинағы, А., 1971;
* Сағынышым менің. Әндер, А., 1978;
* Менің Қазақстаным. Әндер, А., 1981;
* Шәмші әлемі. Әндер, А., 2000.

==Дереккөздер==
{{дереккөздер}}

==Сыртқы сілтемелер==
# [http://old.baq.kz/kk/blog/58/blog-58-326 ШӘМШІ ТАБИҒАТЫНЫҢ ШЫҢЫ МЕН ШАТҚАЛЫ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123054813/http://old.baq.kz/kk/blog/58/blog-58-326 |date=2022-01-23 }}
# [https://abai.kz/index.php/lt/post/4897 Шәмші Қалдаяқов: «Мені іздеп келген аяғыңнан айналайын»]
# [http://old.baq.kz/kk/news/zhazushilar/zhamila-kaldayakova-shamshi-eshkashan-otbasinin-shirkin-buzgan-adam-emes-1020 Жәмила Қалдаяқова: Шәмші ешқашан отбасының шырқын бұзған адам емес] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220123064513/http://old.baq.kz/kk/news/zhazushilar/zhamila-kaldayakova-shamshi-eshkashan-otbasinin-shirkin-buzgan-adam-emes-1020 |date=2022-01-23 }}
# [https://aikyn.kz/100540/100540 Шымкентте Шәмші ескерткішіне гүл шоқтары қойылды]

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан халық әртістері]]

Dinaya

2026-05-20T18:14:27Z

Tuttiorchestra687:

{{Музыкант
|Есімі = Dinaya
|Шынайы есімі = Динара Қайырова
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты =
|Туған күні = 1987
|Туған жері = [[Алматы]], [[Қазақстан]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары = 2011 — қазір
|Мемлекет = {{KAZ}}
|Мамандықтары = {{әнші|Қазақстан}}, {{сазгер|Қазақстан}}
|Дауыс түрі =
|Аспаптары =
|Жанрлары = [[поп-музыка]], [[диско]]
|Лақап аттары = Dinaya, Ademi
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары =
|Сайты =
|Commons =
}}
'''Динара Қайырова''' — қазақ әншісі, сазгер. Оның сахналық псевдонимы — '''Dinaya'''.

Ол «Индиго» тобының мүшесі болды, кейін «Ademi» лақап атын алып, жеке өнер көрсете бастады.

Көптеген шетелдік музыкалық фестивальдарға қатысты. 2015 жылы «[[Жаңа толқын]]» фестивалінде екінші орынға көтерілді.<ref>[https://stan.kz/magan-arnap-zhazgan-anindi-men-sagan-arnap-orindaymin-a-359979/ Әнші Диная Ринат Гайсинге сезімін білдірді]</ref>

Әншінің Дияр есімді ұлы бар.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

Тілес Шамғонұлы Қажығалиев

2026-05-20T18:12:46Z

Tuttiorchestra687:

{{Музыкант
|Есімі = Тілес Шамғонұлы Қажығалиев
|Атауы =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты =
|Туған күні = 25.4.1949
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақ КСР]]
|Қайтыс болған күні = 26.7.1996
|Қайтыс болған жері = {{қайтысболғанжері|Алматы|Алматыда}}, [[Қазақстан]]
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = {{KAZ}} {{USSR}} (1949-1991)
|Мамандықтары = [[композитор]]
|Дауыс түрі =
|Аспаптары =
|Жанрлары =
|Лақап аттары =
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары =
|Сайты =
}}
'''Тілес Шамғонұлы Қажығалиев''' ([[25 сәуір]] [[1949]] [[Алматы]] - [[26 шілде]] [[1996]], сонда) — [[композитор]]. Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1987).

== Өмірбаяны ==
[[Төлеңгіт]] руынан шыққан. Атақты дирижëр Шамғон Қажығалиевтің ұлы.<ref>[https://alashainasy.kz/shezhire/shejre-tolengt-62103/ Шежіре: ТӨЛЕҢГІТ. Шежіре. Alashainasy.kz]</ref>

Мәскеу консерваториясын (1974), Алматы консерваториясының (қазіргі Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы) аспиратурасын бітірген (1981).

1974 - 79 жылдары Қазақстан Композиторлар Одағында шығарм. секцияның меңгерушісі, 1982 жылдан өмірінің соңына дейін тәрағаның орынбасары міндетін атқарды.

== Еңбектері ==
Қажығалиев альт пен оркестрге арналған [[концерт]] (1970), "Отан туралы" оратория (1973), фортепиано, ұрмалы және ішекті аспаптарға арналған концерт-симфония (1974), фортепиано мен оркестрге арналған екі концерт (1976, 1982), әндер, романстар, спектакльдер, көркем және деректі фильмдерге арналған музыка шығармалар жазды.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.”
ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

Танымал шығармалардың бірі симфониялық оркестр құрамына жазылған «Дала аңызы» балетінен «Қыз қуу» сюитасы болып саналады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]

Рахат-Би Төлегенұлы Әбдісағин

2026-05-20T18:07:03Z

Tuttiorchestra687:

{{Музыкант
|Есімі = Рахат-Би Әбдісағин
|Толық аты = Рахат-Би Төлегенұлы Әбдісағин
|Сурет = Abdisagyn.jpg
|Фон =
|Туған күні = 02.02.1999
|Туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}}
|Мемлекет = {{KAZ}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Мамандығы = [[пианист]], [[музыкант]], [[композитор]]
|Аспаптары = [[Фортепиано]]
|Жанрлары = [[классикалық музыка]]
}}
'''Рахат-Би Төлегенұлы Әбдісағин''' ([[1999 жыл]]ы [[2 ақпан]]да [[Алматы]]да туған) — [[пианист]], [[музыкант]], [[композитор]], өнертану ғылымдарының магистрі.<ref>[https://tengrinews.kz/music/18-letniy-kazahstanskiy-geniy-zaschitil-magisterskuyu-318126/ 18-летний казахстанский гений защитил магистерскую диссертацию]</ref><ref>[https://astanatimes.com/2017/05/18-year-old-kazakh-genius-defends-masters-thesis/ 18-year-old Kazakh genius defends master’s thesis]</ref> «[[Дарын мемлекеттік сыйлығы|Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты]], «Ең дарынды өнерпазға» Қазақстан Республикасы Президенті кубогының иегері, ТМД Парламентаралық Ассамблеясының «Мәдениет пен өнерді дамытудағы еңбегі үшін» белгісімен марапатталған, «Қазақстанның 100 жаңа есімі» ұлттық жобасының жеңімпазы (2017).<ref>[http://100esim.el.kz/ru/bio/abdisagin_rahat_bi/ Моя история:Рахат-Би Абдысагин] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190123010154/http://100esim.el.kz/ru/bio/abdisagin_rahat_bi |date=2019-01-23 }}</ref><ref>Казахстанская книга рекордов. Казахский Информационно-Энциклопедический Справочник (КИнЭС) — 2014—2018. — Алматы: Университет «Туран», 2018. — С. 121.</ref>

== Өмірбаяны ==
10 жасында музыка жаза бастады. Көптеген халықаралық байқаулардың лауреаты, П.И.Чайковский атындағы халықаралық байқау лауреаттары қауымдастығының мүшесі. 14 жасынан бастап Грац қаласындағы (Австрия) Impuls заманауи музыканың композиторлары мен орындаушылары халықаралық академиясының тұрақты қатысушысы. International Summer Academy 2015 стипендиаты (Австрия).

== Білімі ==
Рахат-Би Юрий Каспаров (РФ), Иван Феделе (Италия), Тристан Мюрай (Франция), Беат Фуррер (Швейцария), Пьерлуиджи Биллоне (Италия-Австрия), Клеменс Гаденштаттер (Австрия), Клаус Ланг (Австрия), Марк Андре (Франция-Германия), Саймон Стин-Андерсен (Нидерланд), Клод Леду (Франция), Курт Швертсик (Австрия), Джузеппе Джулиано (Италия), Алессандро Сольбиати (Италия), Ребекка Саундерс (Ұлыбритания), Владимир Тарнопольский (РФ), Кеңес Дүйсекеев (Қазақстан), Бақтияр Аманжол (Қазақстан), Ақтоты Райымқұлова (Қазақстан), Серік Еркімбеков (Қазақстан) және т.б. өнер иелеренінен дәрістер алған.

Фортепианода ойнау өнерін Ирина Вихновская (Қазақстан), Гүлнар Құрамбаева (Қазақстан), Светлана Массовер (Қазақстан), Константина Богино (Италия), Нины Игудесман (Австрия), Елена Иванова (АҚШ), Владимир Овчинников (РФ) сияқты белгілі педагогтардан оқып үйренді. Музыка теориясы бойынша ол музыкатану шеберлері Александр Соколовтың (РФ), Константин Зенкиннің (РФ), Георг Фридрих Хаастың (Австрия-АҚШ), Хая Черновиннің (Израиль-АҚШ), Маттиас Кранебиттердің (Австрия), Агостино Ди Шипионың (Италия), Гүлнар Әлпейісованың (Қазақстан), Үмітжан Жұмақованың (Қазақстан) лекциялары мен семинарларына қатысты.

2017 жылдың күзінде Рахат-Би Италияның екі бірдей жоғары оқу орнының докторантурасына түсті. Халықаралық іріктеу қорытындысы бойынша, ол композициядан Санта-Сесилия ұлттық академиясының (Рим, Италия) жоғары оқыту бағдарламасына<ref>[http://www.santacecilia.it/concerti_e_biglietti/schedaEvento.html?stampa=true&d=20180518&o=17.00&i=1000011751/ Note Contemporanee]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, аты аңызға айналған заманауи композитор Иван Феделенің сыныбына қабылданды. Сонымен бірге, оқуға қабылдану емтиханын үздік тапсырып, Чезаре Поллини консерваториясының (Падуя, Италия) post-graduate студенті (Master di II Livello) болды. Мұнда ол белгілі маэстро Константин Богиноның фортепиано сыныбына қабылданды. 2018 жылы ол Джузеппе Верди консерваториясының (Милан, Италия) докторантурасына (Master di II Livello) композициядан жаңа музыка маэстросы Алессандро Сольбиатидің сыныбына қабылданды. Рахат-Би қазақ, орыс, ағылшын, итальян, испан тілдерін меңгерген.

== Қызығушылығы ==
Музыкамен қатар, Рахат-Би математикаға, физикаға, тарихқа, кітап оқуға, көркемсуретке қызығады. Сонымен қатар, ол ғылыммен айналыса жүріп 14 жасында Мәскеуде өткен VII халықаралық ғылыми жобалар байқауында 1 орын алған «Mathematics and Contemporary Music» («Математика және заманауи музыка») еңбегін жариялады.<ref>Abdyssagin R.-B. — «Mathematics and Contemporary Music». «Kazak Universiteti» press. — Almaty 2013. −23 p-s.</ref> Сондай-ақ «Жарасым қырлары» (2011), «Күмбірлеген ғарышқа он рет қол тигізу» (2017) шығармалар жинағы, «Құдіретті жол» кітабы және университеттердің және ҚР ҰҒА журналдарында ғылыми мақалалары жарық көрді. 13 жасынан бастап Алматыдағы Оқушылар сарайында, Қазақ ұлттық өнер университетінде, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясында, Назарбаев Университетінде, Санта-Сесилия музыка академиясында (Бергамо қаласы, Италия) және т.б. жерлерде «Музыка жолдары», «Математика және музыка» лекция-концерттерін өткізіп келеді.

== Шығармашылығы ==
Рахат-Бидің музыкасы Еуропа елдерінде, сондай-ақ Азия мен Американың бірқатар елдерінде де тұрақты орындалып келеді. Оның шығармаларының әлемдік премьералары Прагада, Парижде, Лондонда, Венада, Грацта, Мюрццушлагта, Берлинде, Байройтта, Майндағы Франкфуртта, Мюнстерде, Детмольдта, Сибиуда, Лос-Анжелесте, Бейжіңде, Сеулде, Анкарада, Ыстамбұлда, Мәскеуде, Томскіде, Рогашке-Слатинде, Бергамода, Аркёйеде, Аликантеде, Теуладе-Морайрада, Каирде, Александрияда, Амманда, Астанада, Алматыда өтті. Көп жағдайда симфониялық шығармаларында негізгі фортепиано партияларын оның өзі ойнайды. Шетелдік сыншылар Рахат-Биді «нағыз қазақ ғажайыбы, қолының күші ерекше, мінезі өр шебер пианиношы» деп атады.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hHTNhRbnRWk/ В Лондоне прошел концерт «Kazakh Eli Classic» в рамках гастрольного тура КазНУИ]</ref> Ол – Клин қаласындағы (Ресей) жұмыс кабинетінде П.И.Чайковскийдің жеке роялінде ойнау құрметіне ие болған.<ref>[https://mir24.tv/news/16327239/kazahstanskii-mocart-sygral-na-royale-petra-chaikovskogo/ Казахстанский Моцарт сыграл на рояле Петра Чайковского]</ref> Оның шығармалары Бах, Гайдн, Моцарттан бастап қазіргі авторларға дейінгі әлемдік классика шедеврлері жинастырылған Оңтүстік Иллинойс университеті (АҚШ) «Discography» оркестрінің фортепианоға арналған орындалған шығармалардың бүкіләлемдік қорына енген. Рахат-Бидің партитуралары Ресейдің алдыңғы қатарлы музыкалық баспа «Композитор» мен «Verlag für Neue Musik Berlin» (Германия) танымал баспасында партитуралары басылып шыққан.<ref>[http://www.verlag-neue-musik.de/verlag/index.php?manu=m666_Abdyssagin--Rakhat-Bi.html]</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=w7YQc-y8Q_U/ FAMOUS GERMAN PUBLISHING HOUSE ISSUES KAZAKH COMPOSER'S NOTES]</ref> 2018 жылдың 9 сәуірінде Парижде оның 24 флейтадан тұратын Франция флейталар оркестріне арнап жазған «Des pensées de loin» («Қияндағы ойлар») шығармасының әлемдік премьерасы өтті.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=psGxkaQ4A8U/ Paris hosted the world premiere of Kazakh composer and pianist Rakhat-Bi Abdysagin]</ref>

== Туындылары ==
*2008–2010
Балалық шақ пьесалары мен эскиздері (30-ға жуық шығармалары, олардың бірнешеуі автордың «Грани гармонии» шығармалар жинағында жарияланған, - «Edges of Harmony», Almaty 2011).

*2011
«Fantasia» 1 адамға фортепианода ойнауға арналған (соло); «Starlight variations» 1 адамға фортепианода ойнауға арналған (соло); «Winter-Qys» атты сьюитасы 1 адамға фортепианода ойнауға арналған (соло); «Petrogliff» 2 фортепианода ойнауға арнлаған.

* 2012

«Tabulatura Nova» клавирда ойнауға арналған; «Landscape» 1 адамға скрипкада ойнауға арналған (соло) «Klavierstück»; «Snowflakes on the starry sky» 1 адамға фортепианода ойнауға арналған (соло); «Messenetique» 1 адамға тромбонда ойнауға арналған (соло); «Multiphonarium» флейтамен, "B" кларнетпен, я фортепианода ойнауға арнлаған; «Brightness» ішекті аспаптар оркестріне ойнауға арналған; «Fantasia Murakami» 1 адамға фортепианода ойнауға арналған (соло); «Light through fog» 1 адамға флейтада ойнауға арналған (соло) «Aqqu» 1 адамға флейтада ойнауға арналған (соло); «Light at the end of tunnel» виолончельмен фортепианода ойнауға арналған.

*2013
«Tunneling of Quantum» 1 адамға виолончельде ойнауға арналған(соло); «Plateau at night» 1 адамға фортепианода ойнауға арналған(соло); «Bulbul» 1 адамға гобойда ойнауға арналған(соло); «Aurora Polaris» 1 адамға "B" кларнетпен ойнауға арналған(соло); «Nostalgya (White Nights)» сопрано дауыстарымен гобойға арналған; «Óleń-Poem» сопрано дауыстарымен гобойға арналған; Suite «Aport pour Satie» жеке фортепианоға арналған; «Rondine Piangente» фортепиано үшін жеке.

*2014
«Отзвуки вечности» («Aftersounds of Eternity») "B" кларнетпен, қыл-қобызмен альтта ойнауға арналған; «Tau samaly» скрипкамен фортепианоға арналған

*2015
«Thunderbolt» (Гранд операдан эпизод) 1 адамға фортепианода ойнауға арналған(соло) транскрипция; Aria «Stargazer» - «Незнакомка» атты камера операсынан; «Games of not parallel lines» "B" кларнетпен фортепианоға арналған,«Verlag für Neue Musik Berlin»-мен жарияланған (Berlin, Germany); «Feeling of Autumn» 1 адамға флейтада ойнауға арналған (соло) , «Verlag für Neue Musik Berlin»-мен жарияланған (Berlin, Germany); «Fantasia quasi una sonata» фортепиано үшін жеке, «Verlag für Neue Musik Berlin»-мен жарияланған (Berlin, Germany); «Painting in sounds» флейтаға, я вибрафонмен гитарада ойнауға арналған, «Verlag für Neue Musik Berlin»-мен жарияланған (Berlin, Germany).

*2016
«Ancient scroll» 1 адамға гобойда ойнауға арналған(соло); «Internal thoughts» 1 адамға фаготпен ойнауға арналған(соло); «Mirror effect of Ghosts» гобой мен имитаторларға арналған; «Reverberations of Metric (Gμν)» 1 адамға трубамен ойнауға арналған (соло).

*2017
«La canzone isoritmica del Trovatore» кларнетто "B"-ға жеке арналған; «Noise of Time» 1 адамға флейтада ойнауға арналған(соло); «Reflection of Essence» скрипкаға, виолончельмен фортепианода ойнауға арналған; «Over the vault of depth» 8 орындаушыларға арналған, «Kompozitor» атты баспа үйінде Мәскеуде жарияланған; «The Shadow of Alhambra» 1 адамға гитарамен ойнауға арналған(соло), «Verlag für Neue Musik Berlin»-мен жарияланған (Berlin, Germany); «Lo Sguardo Limpido» скрипка, виолончель және фортепианоға арналған; «The Way of a Scarab Beetle» кларнет, скрипка, виолончель және фортепиано үшін, «Verlag für Neue Musik Berlin»-мен жарияланған (Berlin, Germany); «Chant lunaire du vent» С тональностінде үлкен флейта, Bb тональностінде кларнет, скрипка, виолончель және фортепиано үшін, «Verlag für Neue Musik Berlin»-мен жарияланған (Berlin, Germany); «L’Aura Sonante» кларнет пен виолончельге арналған; «Celesti collisioni» ішекті аспаптар квартетіне арналған.

*2018
«A fleeting glance away» жеке кларнет үшін; «Fleeting sketches I, II, III» 1 адамға фортепианода ойнауға арналған(соло); «Con tempo» жеке фортепианоға арналған;
«Alta tensione» жеке альт үшін; «The Space of Resonance» гобой үшін, Еs-nе альто-саксофон, F-де мүйіз, тромбон, виброфон, фортепиано, скрипка; «Omaggio a Ivan Fedele» жеке флейтаға арналған.

*2019
«Ombre del Vuoto» 11 орындаушыларға арналған «Тени пустоты» для 11 исполнителей;

'''''Симфониялық оркестрдің негізгі музыкасы:'''''

*2013
«Kazakh rhapsody» симфониялық оркестрмен фортепианоға арналған.

*2014
«Forward into the Sunlight»скрипка мен симфониялық оркестрге арналған.

*2015
«The Will to Live» симфониялық оркестрмен фортепианоға арналған, «Kompozitor» атты баспа үйінде Мәскеуде жарияланған

*2016
«God’s dwelling» симфониялық оркестрлерге арналған, «Kompozitor» атты баспа үйінде Мәскеуде жарияланған

*2017
«Aftersounds of Romanticism» симфониялық оркестрлерге арналған; «Beyond the Darkness» тенорлар хоры мен лорд Байронның поэзиясы бойынша симфониялық оркестрге арналған.

* 2018

«Time Run» симфониялық оркестрлерге арналған; «Des pensées de loin» 24 флейтаға ойнауға арналған, Пьер-Ив Арто мен оркестр де Флютес Франсестің комиссиясы; «Tears of Silence», концерт симфониялық оркестрмен фортепианоға арналған.; «A drop of Eternity», концерт скрипка мен симфониялық оркестрге арналған; «The Sacred Universe of Particles» симфониялық оркестрлерге арналған; «Phantom reflections», концерт симфониялық оркестрмен виолончельге арналған.

* 2024

«The Bruce» қойылымы 14 ғасырда билік құрған Шотландия короліне арналған. Оның премьерасы 17 ақпанда Глазго соборында 2024 жылында өткен.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сілтемелер ==
*«100 новых лиц Казахстана» встретились с президентом Нурсултаном Назарбаевым<ref>https://www.youtube.com/watch?v=ZVUxI0gD6LY</ref>
*Рахат-Би Абдысагин выступил в Кремле<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=YRjXNvtgQFQ]</ref>
*Rakhat-Bi Abdyssagin "The Will to Live" for piano and symphony orchestra (2015)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=Isvmts7fXok]</ref>
*Рахат-Би Абдысагин. Отражение в музыке<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=SpflnboLEn8]</ref>
*Казахский Моцарт сыграл на личном рояле Чайковского<ref>[https://express-
k.kz/news/muzyka/kazakhskiy_motsart_sygral_na_lichnom_royale_chaykovskogo-129155]</ref>
*Kazakh orchestra triumphs in Spain with concert featuring a Stradivarius<ref>[https://www.efe.com/efe/english/life/kazakh-orchestra-triumphs-in-spain-with-concert-featuring-a-stradivarius/50000263-2677347/]</ref>
*Казахстанский музыкант посетил музей Чайковского<ref>[https://tchaikovsky.house/musician-from-kazakhstan-rakhat-bi-abdysagin-in-tchaikovskys-museum/]{{Deadlink|date=May 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref>
*The unifying power of music. SCO Headquarters hosts the seventh of the Nine Magic Notes<ref>http://eng.sectsco.org/news/20180423/413707.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190124203258/http://eng.sectsco.org/news/20180423/413707.html |date=2019-01-24 }}</ref>

[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]

Людмила Евгеньевна Мельникова

2026-05-20T18:04:33Z

Tuttiorchestra687:

'''Людмила Евгеньевна Мельникова''' (1955 ж. т.), [[сазгер]], ҚР Композиторлар одағының мүшесі. Челябинсктің мәдениет институтын бітірген (1986). Тәттімбет атындағы музыкалық училищеде, [[Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті|ҚарМУ]]-де оқытушы болған. Ән, баллада, ария, аспапты пьеса, спектакльдерге, хорға арналған музыкалық шығармалар жазады. Балаларға арналған әндері кең танымал. 7 ән кітабының авторы. Қарағанды сазгерлері ''«Балауса»'' қоғамдық бірлестігінің төрайымы (2005).<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1955 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]

Елена Мәжитқызы Әбдіхалықова

2026-05-20T18:00:22Z

Tuttiorchestra687:

{{Музыкант
|Есімі = Елена Мәжитқызы Әбдіхалықова
|Толық аты =
|сурет =
|Фон =
|Туған күні = 22.04.1970
|Туған жері = [[Қызылорда облысы]] {{туғанжері|Жалағаш ауданы|Жалағаш ауданында}}
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет = {{KAZ}}
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Мамандығы = {{Әнші|Қазақстан}}, [[ақын]] [[композитор]]
|Аспаптары = [[Фортепиано]]
|Жанрлары = [[эстрада]]
|Ұжымдары =
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері}}
{{!}}}
}}
'''Елена Мәжитқызы Әбдіхалықова''' ([[1970 жыл]]ы [[22 сәуір]]де [[Қызылорда облысы]] [[Жалағаш ауданы]] Шәменов ауылында туған) — айтыскер [[ақын]], [[композитор]], [[эстрада]] [[әнші]]сі. [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] ([[2017]]). Филология ғылымдарының кандидаты ([[2004]]). Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері ([[1996]]).
== Толығырақ ==
* Елена Мәжитқызы Әбдіхалықова [[1970 жыл]]ы [[22 сәуір]]де [[Қызылорда облысы]] [[Жалағаш ауданы]] Шәменов ауылында дүниеге келген.
* [[1992 жыл]]ы Қызылорда гуманитарлық университетінің филология факультетін бітірген.
* Елена Әбдіхалықова мектеп қабырғасында жүргенде-ақ айтысқа қатысып, 1990 жылы [[Қызылорда қаласы]]нда өткен Рауан аймақтық фестивалінің лауреаты атанды. [[Бішкек]]те (1993), [[Алматы]]да (1994), [[Ташкент]]те (1995), [[Шымкент]]те (2002) өткен халықаралық айтыстардың жүлдегері. «Қарашық» өлеңдер мен әндер жинағы, «Бақыт құсы» атты жыр жинағы (2004) жарық көрген. Әбдіхалықованың «Есіңе мені алғайсың», «Көздеріңе ғашықпын», «Сыр елі», т.б. әндері халық арасына кең тараған.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>
* Халық арасына “Есіңе мені алғайсың”, “Сыр елі”, “Маңғыстау”, “Көздеріңе ғашықпын”, “Сені көрдім”, “Барады жылдар жылжып”, «Кош дерсің», «Аманат», «Қазақ елі», «Доспен қоштасу» т.б. 60-қа тарта әндердің авторы әрі орындаушысы. Оның әндері Мәдина Ералиева, Роза Рымбаева, Мақпал Жүнісова, Майра Ілиясова, Рамазан Стамғазиев, Тамара Асар, Жұбаныш Жексенұлы сияқты белгілі әншілердің ғана емес, жалпы халықтың сүйіп орындайтын әндеріне айналған. 2000 жылы “Есіңе мені алғайсың” атты аудио - ән жинағы жарық көрсе, 2004 жылы “Қош дерсің…” , 2010 жылы «Көздеріңе ғашықпын» атты компакт-дискісі шықты. Қазақстанның барлық аумақтарында, Түркия, Монғолия, Өзбекстан, Қырғызстан, Ресей қазақтарының арасында өнер көрсетті.
* 2001 жылы Қызылорда “Сыр елім менің” атты шығармашылық кеші, 2002 жылы Алматыдағы Ғалымдар үйінде, 2004 жылы Астанадағы Конгресс-Холлда “Есіңе мені алғайсың” атты шығармашылық кештерін өткізді. “Сыр сүлейлерінің жазба айтысы” деген тақырыпта зерттеу еңбегі жарық көрді. Осы тақырыпта филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін қорғады.

== Марапаттары ==
* [[1996 жыл]]ы ҚР Президентінің жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері" құрметті атағы берілді
* [[2004 жыл]]ы Филолгия ғылымдарының кандидаты
* [[2017 жыл]]ы [[5 желтоқсан]]дағы ҚР Президентінің жарлығымен [[Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері]] құрметті атағы берілді.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:Қазақстан ақындары]]
[[Санат:Айтыс ақындары]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары]]

Балнұр Балғабекқызы Қыдырбек

2026-05-20T17:58:06Z

Tuttiorchestra687:

{{Infobox Biography
|subject_name =Балнұр Балғабекқызы Қыдырбек
| image_name = Кыдырбек Балнур Балгабеккызы композитор РК.jpg
| image_size = 230
| image_caption =
| date_of_birth = [[1955]] [[маусым]]
| place_of_birth = [[Алматы]]
| date_of_death =
| place_of_death =
| occupation = [[композитор]]
| spouse =
}}
'''Қыдырбек, (Қыдырбекова) Балнұр Балғабекқызы''' (13.6.1955 жылы туған, [[Алматы]]) - [[композитор]], [[Филология|филология ғылымдарының]] кандидаты. Алматы консерваториясын (қазіргі Құрманғазы атындағы [[Қазақ ұлттық консерваториясы]], 1978), осының аспирантурасын бітірді (1980).

1978-1992 ж. Қазақстан Композиторлар одағы басқармасында кеңесші қызметін атқарды. Қыдырбек фортепианоға арналған соната (1977), [[симфония|симфониялық]] поэма ("Күйші", 1979), опера-балет ("Айтылмаған ән", 1980), аспаптық пьесалар, ән, [[эстрада]] және [[киномузыка]], т.б. салада (300-ден астам музыка шығармалар) жазған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]

Бақытжан Қожабекқызы Мұсақожаева

2026-05-20T17:55:31Z

Tuttiorchestra687:

'''Бақытжан Қожабекқызы Мұсақожаева''' <ref>[[Қазақ Энциклопедиясы]]«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, 10 том</ref>(''23.10.1960 жылы туған, [[Алматы]]'') – [[виолончельші]], Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (''1998'').
==Өмірбаяны==
1979 жылы [[Алматы]] қаласындағы Республикалық арнаулы музыка мектебін (''Ғ.Жанайдаровтың сыныбы бойынша''),
1985 жылы [[Мәскеу]] мемлекеттік консерваториясын бітірді.
1990 жылы осында виолончель (''проф. И.Гаврыш'') және камералық ансамбль (''проф. М.Мильман'') сыныптары бойынша ассистент-стажер болды.
1991 жылдан «[[Солошылар академиясы]]<nowiki/>» мемлекеттік камералық оркестрінің дирижері ретінде де қызмет еткен.<ref>{{Cite web|title=Бақытжан|url=https://qazaqconcert.kz/artist/bakytzan|accessdate=15.05.2026}}</ref>
==Гастрольдік сапары==
Осы [[оркестр]] құрамында гастрольдік сапармен [[АҚШ]]-та (''1995''), [[Австрия]]да (''1996''), [[Германия]]да (''1997''), [[Италия]]да (''1999''), [[Ресей]]де өткен [[Қазақстан]] мәдениет күндерінде (''1997''), [[Жапония]]да (''1997'') және [[Оңтүстік Корея]]да (''1998'') өнер көрсетті.
==Сілтемелер==
* [[виолончель]]
* [[Өнер]]
* [[Мәдениет]]
* [[Қазақстан]]
== Дереккөздер ==
<references>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Қазақстан дирижерлері]]

{{stub}}

Ақмарал Зықаева

2026-05-20T17:51:42Z

Tuttiorchestra687:

{{Тұлға
|Есімі = Ақмарал Зықаева
|Шынайы есімі = Ақмарал Ұланқызы Зықаева
|Сурет = Mergen1.jpg
|Сурет ені =
|Сурет атауы =
|Мансабы = композитор, әнші, дыбыс режиссері
|Азаматтығы = Қазақстан
|Ұлты = [[Қазақтар|қазақ]]
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Әкесі = Ұлан
|Анасы = Гүлсім
|Жұбайы = Жандос
|Балалары =
|Марапаттары =
|Сайты = www.mergenmusic.com
|Басқалары =
|Commons =
|Туған күні=21.12.1985|Туған жері=[[Алматы]]|Туған кездегі есімі=Ақмарал Ұланқызы Зықаева}}

'''Ақмарал Ұланқызы Зықаева''' ([[21 желтоқсан]] [[1985 жыл]], [[Алматы]], [[Қазақстан]]) — әнші, композитор және дыбыс режиссёрі.

Aқмаралдың әуендерінің ерекшілігі – ұлттық фолк (көне әуендер), электроника, трип-хоп және поп–рок сияқты әлемнің түрлі музыкалық бағыттарды үйлестіріп қазақ тілінде орындауы. «Мерген» атты сахналық есімімен белгілі.

== Өмірбаяны ==

=== Білімі ===
Алматы қаласындағы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының с[[Скрипка|крипка]] сыныбы бойынша 2008 жылдың түлегі.

2010 жылы, ''Independent Artist'' ({{lang-kk|Тәуелсіз Өнер Иесі}}) мамандығымен Музыкалық Институтты ({{lang-en|Musician Institute}}) бітірді ([[Голливуд]], [[АҚШ]]).

=== Отбасы ===
Акмарал дәрігерлер отбасында дүниеге келген, бірақ анасы әрдайым актриса болуды, ал әкесі музыкант болуды армандаған. Сондықтан үш жасында қыздарының есту қабілеті мен аспаптарға деген қызығушылығын байқаған ата-анасы оны музыка мектебіне беруді жөн көрген. Музыкаға баулу ерте басталды: мектепке дейін-ақ ол Қазақстандағы балалар шығармашылығын дамытудың алғашқы қоры — «Әнші балапан» жобасының қатысушысы болды және вокалмен айналысты.

Акмарал осы тұрғыдан өзін жолы болғандардың қатарына жатқызады: көбіне музыкалық талант өз жолын өз бетімен табуға мәжбүр. Дегенмен кәсіби білімнің де кері жағы бар. Алматы консерваториясының скрипка сыныбын тәмамдаған ол, оқу бітірген соң музыкаға деген махаббаттың тек кәсіпке айналып кетуі мүмкін екенін ескертеді. Бұл махаббатты жоғалтпауға оған шығармашылық — ән жазу көмектесті. Осылайша ол өзінің өнердегі қырына — Мерген атты әнші бейнесіне келді.<ref>{{Cite web|title=Певица Мерген: «Я хочу создавать музыку, у которой нет срока годности»|url=https://www.the-village-kz.com/village/weekend/industry/1037-mergen-music}}</ref>

=== Шығармашылығы ===

==== «13 альбомы» ====
Ақмарал 16 жасынан бастап ән жаза бастайды. Бірнеше жылда 6 ән жиналып қалады. Он тоғыз жасында Ақмарал, «13» атты өз дебюттық альбомының әндерін студияларда жазуды бастады. Альбом үстінде жұмыс істеу барысында - сазгер, өңдеуші, продюсер ретінде, сонымен қатар әндердің мәтіндерінің авторы болды.

2009 жылдың шілде айының 1 жұлдызында дүкен сөрелерінде Ақмаралдың алғашқы альбомы жарық көрді.

==== Аян ====
«Mergen» атты жобасына арналған жаңа әндер дайындық үстінде. Екінші альбомы 2011 жылдың 27 қараша күні жарыққа шықты. Альбомның аты «Аян». Бұл альбомда этникалық әуенге қарағанда ауыр синтетикалық аспаптар және trip-hop beat, «мейнстримдік» дыбыстар орын алуы күтілуде. Сонымен қатар, осы жазылып жатқан келешек альбом (демо) 2010 жылдың көктемінде [[Голливуд]]та «Outstanding Project» (Көрнекті Жоба) сыйлығымен марапаталды.

==== Qazaq Lounge ====
2012–2013 жылдары Мерген Bilim Media Group компаниясының дыбыс жазу студиясын басқарған уақытта, продюсер ретінде «Qazaq Lounge» деп аталатын үшінші альбомын дайындайды. Жобаға басқа продюсерлер, вокалистер және музыканттарды қоса алғанда, шамамен 40 кәсіби маман шақырылған<ref>{{Cite web|title=Акмарал Зыкаева: «Я перевела на рингтоны всю нашу эстраду»|url=https://vlast.kz/kz/persona/akmaral_zykaeva_ja_perevela_na_ringtony_vsju_nashu_jestradu-8520.html}}</ref>.

2015 жылы Ақмарал өзінің шын есімімен «Mise en Scene» атты инструменталды EP-альбомын шығарады.

==== TYH ====
2017 жылы «TYH» альбомы жарық көрді<ref>{{Cite web|title=Релиз альбома «TYH» певицы Мерген состоится 5 декабря|url=https://the-steppe.com/gorod/reliz-alboma-tyh-kazahstanskoy-pevicy-mergen-sostoitsya-5-dekabrya|date=2017 жылғы 4 желтоқсан}}</ref>. Ақмарал бұл альбомын атасы жазушы Әділхан Зықаевқа арнады.

«TYH» – белгілі бір жанрға ғана теліп қою қиын концептуалды альбом. Оның жалпы концепциясын cinematic electronic, этника және готика элементтері араласқан стиль ретінде сипаттауға болады.

Альбомда он ән бар. Әр ән тыңдаушының көңіл күйін өзгертіп, альбомның ішінде жеке эмоционалдық дамудың бөлек бір желісін жүргізеді. «Қаңтар» шығармасында ең романтикалық сезімдердің шарықтау шегін, оркестрлік әуеннің қанық дыбысын естісек, «Сағыныш» пен «Бесік жырында» суицид пен жерлеу рәсімінің көріністеріндей драмалық сахна мен оның шешімін көреміз. Әндер бір-біріне үзіліссіз өтеді, олардың өзін дәстүрлі түсініктегі «ән» деп атау да қиын. Мысалы, «Бесік жыры» аранжировкасыз айтылса, кәдімгі халықтың бесік жыры болып естілер еді, бірақ Ақмарал оны католик музыкасының канондары арқылы батыл интерпретациялайды.

«TYH» альбомын 2011 жылы шыққан вокалдық «АЯН» альбомымен салыстырсақ, жаңа жұмыстың әуезі нәзік, әйелсімей шыққанын байқауға болады. Әндердегі дауыс жоғары диапазонда орындалып, оркестрлік әуеннің жылылығын айқын аша түседі.

Альбомның бір бөлігі 2017 жылғы Astana EXPO-2017 аясында, 20 тамызда Астанада өткен Мергеннің жеке концерті кезінде алғаш рет таныстырылған болатын.

Альбомға жұмыс 2015 жылдың соңында басталып, 2016 жылдың толық кезеңін қамтыды. Музыкалық бөлімнің барлығын — композиция, аранжировка, жазба және сведение — Акмарал жеке өзі орындады. Мастеринг Лондондағы Metropolis студиясында жасалды.

Бір күні оған Азиз Жамбакиев қоңырау шалады және оны «Конокрады. Дороги времени» («Жылқышылар. Уақыт жолдары») картинасына қатысуға шақырады. Ол Акмаралға кино тілін музыкада қалай қолдану керегін үйрететінін де айтып сендіреді. Ерлан Нұрмұхамбетов секілді тәжірибелі режиссердің, халықаралық марапаттар иегерінің фильмінде дебют жасау үлкен мәртебе<ref>{{Cite web|title=Как композитор из Казахстана покоряет азиатский киномир|url=https://forbes.kz/articles/kak-kompozitor-iz-kazahstana-pokoryaet-aziatskiy-kinomir}}</ref>.

==== «Қаш» фильмі ====
2022 жылы Айсұлтан Сейтовтың «Қаш» фильміне арналған ресми саундтрек дайындады<ref>{{Cite web|title=Вышел саундтрек к дебютному фильму клипмейкера Айсултана Сеитова «Қаш»|url=https://daily.afisha.ru/news/74181-vyshel-saundtrek-k-debyutnomu-filmu-klipmeykera-aysultana-seitova-ash/}}</ref>.

== Дискография ==

* 13 (2009)
* Ayan (2011)
* Qazaq Lounge (2013)
* Mise en scène (2015)
* Tūn (2017)
* Tales of Mergen (2020)
* Qas — Original Motion Picture Soundtrack (2023)(2015) <ref>{{Cite web|title=Кинопоиск: Акмарал Зыкаева|url=https://www.kinopoisk.ru/name/5501035/?utm_referrer=www.google.com}}</ref>

== Марапаттары ==

* Outstanding Project Award 2010
* 2020 жылы Berlinale Talents қатысты<ref>{{Cite web|title=Акмарал Зыкаева, композитор: «Новое никому не нужно»|url=https://vlast.kz/life/39805-akmaral-zykaeva-kompozitor-novoe-nikomu-ne-nuzno.html}}</ref>
* Қазақстан киносыншылар одағының премиясы «Қаш» фильміне жазылған музыкасы үшін.
* Asian Film Awards 2024 номинациясына ұсынылды

== Көзқарасы ==

* Ақмаралдың пайымдауынша жасанды интеллект музыкада адамды ауыстыра алмайды
* Музыка негізінен ер адамдар қызмет ететін кәсіп саласы
* Өзіне қатысты орыс тіліндегі әйелдерге қатысты бар феминитив «КомпозиторКа» емес «композитор» деп қолданатынын музыка жазуда гендерлік ерекшеліктен гөрі, бос кеңістік басым болады деп түсіндірді. (???)
* Некеде музыкалық шығармашылықпен айналысу қиын болғандықтан, музыка таңдауға шешім қабылдаған<ref>{{Cite web|title=She’s everything: композитор Акмарал Мерген о том, почему ИИ не заменит композиторов|url=https://manshuq.com/career-akmaral-mergen-07-2023}}</ref>.

== Дереккөздер ==
<references/>

[[Санат:Қазақстан әншілері]]
[[Санат:Қазақстан сазгерлері]]
[[Санат:Алматыда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан режиссёрлері]]