Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Сергей Иванович Соколов

2024-10-24T19:22:56Z

TuranBot: /* top */ clean up, replaced: Белоруссия → Беларусь using AWB

'''Сергей Иванович Соколов''' (14 қазан 1897 жыл, қазіргі Деребуж селосы, Смоленск облысы - ? ) — қазақстандық топырақ зерттеуші ғалым, [[биология]] ғылымдарының докторы ([[1964]]).

[[1922]] ж. Мәскеу [[университет]]інің жартылыс тану бөлімін бітірген. [[1919]]-[[1930]] ж. КСРО Жер халкомында, Мемлекеттік топырақ тану институтында және осы кезде мұнымен қатар ([[1922]]-[[1925]]) [[Беларусь]] мемлекеттік ауыл шаруашылық институтының топырақтану кафедрасында ассистент. Геодезия, аэрофототүсіру және [[картография]] [[инженер]]лері институтында ([[Мәскеу]]) физика география кафедрасында ассистент, доцент ([[1925]]-[[1942]]). [[Қазақстан]] КСРО ғылым академиясының Топырақтану институтында аға ғылыми қызметкер ([[1942]]-[[1943]]), топырақ физикасы мен химиясы лабораториясы меңгерушісі ([[1943]]-[[1946]]), осы институт директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары ([[1951]]-[[1953]]), топырақ генезисі және географиясы бөлімінде ғылыми қызметкер және ғылыми кеңесші. Соколов – 80- ге жуық ғылыми [[еңбек]]тің [[автор]]ы<ref>Қазақ Совет энциклопедиясы, 1976 жыл, Алматы,10 том, 316 бет</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

[[Санат:1897 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан ғалымдары]]

Инна Владимировна Нұрланова

2024-10-24T19:21:23Z

TuranBot: /* top */ clean up, replaced: Белоруссия → Беларусь using AWB

[[Сурет:Инна Владимировна Нұрланова.JPG|thumb|Инна Владимировна Нұрланова]]
'''Инна Владимировна Нұрланова'''

1971 жылы 3 наурызда [[Беларусь]] КСР Витебск облысының Новолукомль қаласында туған. Орыс.

Әкесі - Томилов Владимир Петрович (1939 жылы туған), зейнеткер, ауыл құрылысында аға жұмыс жүргізуші болып
жұмыс істеген. Анасы - Томилова Раиса Михайловна (1947-1985).

Солтүстік Қазақстан Еңбек Қызыл Ту орденді педагогикалық училищесінің бастауыш мектептің [[педагогика]]сы
және методикасы факультетін (1990) бастауыш сыныптардың мұғалімі мамандығы бойынша;
[[Солтүстік Қазақстан университеті|Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің]] бастауыш мектептің педагогикасы және методикасы факультетін (1999) бастауыш сыныптардың мұғалімі мамандығы бойынша; Гетеинститутын (1997) «[[Неміс тілі]]» мамандығы бойынша; Халықаралық бизнес академиясын (2003) «Маркетингті басқару» мамандығы бойынша бітірген.

[[Орыс тілі|Орыс]], [[Неміс тілі|неміс]] және [[Ағылшын тілі|ағылшын]] (сөздікпен) тілдерін біледі.

ҚР [[Көркемөнер]] [[академия]]сының мүшесі-корреспонденті.
1990 жылдан - СҚО Возвышенка орта мектебінде бастауыш сыныптардың мұғалімі . 1996 жылдан - Петропавл қаласындағы №43 орта мектептің бастауыш сыныптарының мұғалімі. 2000 жылдан - «Карат-Прогноз» медиахолдингінің [[менеджер]]і, [[маркетинг]] және [[жарнама]] бөлімінің бастығы (Т\/-І_АІЫ телевизиялық арнасы, «Вабанк» апталық газеті, «Русское радио Казахстан», «Ев-
ропа плюс Казахстан» радиоларының Солтүстік Қазақстандағы филиалы). 2002 жылдан - «ҚР кімнің кім екені» журналының жарнама және маркетинг жөніндегі бас маманы, жарнама бөлімінің директоры, «Алтын бұзау» баспа үйі» ЖШС РР-директоры.

2004 жылдан бері - «Алтын бұзау» баспа үйі» ЖШС, «Кімнің кім екені» баспасы» ЖШС бас директоры, президенті.
2010 жылдан бері - «Қазақстан Республикасында кімнің кім екені» баспа үйі» ЖШС президенті.

ҚР Көркемөнер академиясының алтын медалімен (2008); «Қосшағыл мұнай кен орнына 70 жыл» (2005), «Мақат
мұнай кен орнына 90 жыл» (2005) атаұлы белгілерімен марапатталған.

Діни көзқарасы - толерантты.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Шыңғысхан]], [[Голль Шарль Де|Ш. де Голль]], [[Ататүрік|М.К. Ататүрік]].

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан жоғары технологиялық өндірісті және ғылымды дамыта отырып, шын мәніндегі тәуелсіз елге айналады».

Сүйіп оқитын әдебиеті - [[психология]], тарихи және [[философия]]лық әдебиеттер.

Хоббиі - сурет өнері, саяхаттау.

Тұрмыс құрған. Жұбайы - Нұрланов Талғат Сәтбекұлы (1965 жылы туған), кәсіпкер. Ұлы - Маслов Илья (1992 жылы туған);
қызы - Нұрланова Рената (2007 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені - 2011 жыл. Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 ІSВN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

Валерий Валентинович Могильный

2024-10-24T19:21:21Z

TuranBot: /* top */ clean up, replaced: Белоруссия → Беларусь using AWB

'''Валерий Валентинович Могилыный''' - [[1951]] жылы 1 қаңтарда [[Солтүстік Осетин]] АКСР Орджоникидзе қаласында туған. [[Орыс]].

Әкесі — Могильный Валентин Григорьевич, марқұм, кадр офицері болған. Анасы - Могильная Анна Михайловна, зейнеткер, коммуналдық сала қызметкері болған.

[[С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нің [[химия]] факультетін (1973) химик, [[химия]] оқытушысы мамандығы бойынша бітірген; Мемлекеттік қызметшілерге арналған [[Қазақстан]]-[[Австралия]] ([[Канберра Университеті]]нде) және [[Қазақстан]]-[[Америка]] ([[Кентукки Университеті]]нде) бағдарламалары бойынша біліктілікті арттыру курстарынан өткен.

[[Химия]] ғылымдарының кандидаты ([[1984]]). [[Техника]] ғылымдарының докторы ([[2005]]). Профессор (2010 жылдан). [[ҚР]] Ұлттық инженерлік академияның академигі.

100-ден астам жарияланымдардың авторы, оның 3-і монография. 15 авторлық куәлігі бар.

1973 жылдан - [[С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті]]нің «Электр металлургиясы» оқу-зерттеу зертханасының инженері, 1982 жылдан - кіші ғылыми қызметкері, 1983 жылдың қаңтарынан - талдау және радиохимия электр химиялық әдістерінің проблемалы зертханасының аға инженері, 1983 жылдың шілдесінен - зертхана меңгерушісі, 1985 жылдан - «Талдамалы химия-166» ғылыми-зерттеу жумысының аға ғылыми қызметкері, 1988 жылдан - «Электр химиялық және мембранды үдерістерді физика-химиялық зерттеу» және ХТХ-3 ғылыми-зерттеу жұмыстары белімінің аға ғылыми қызметкері, 1991 жылдың мамырынан - ХТХ-3 ғылыми-зерттеу зертханасының жетекші ғылыми қызметкері. 1991 жылдың шілдесінен - Экономика женіндегі ҚазКСР Мемлекеттік комитетінің ғылымды, инновацияны және ҒТҮ дамытуды болжау кіші бөлімінің бастығы (Алматы қ.). 1992 жылдан - комитеттің мемлекеттік ҒТҮ үйлестіру бөлімі бастығының орынбасары (Алматы қ.). 1993 жылдан - ҚР Экономика министрлігі ҒТҮ басқармасы бастығының
орынбасары (Алматы қ.). 1995 жылдан - ҚР Ғылым және жаңа технологиялар министрлігі ҒТҮ және ҒТҮ болжау басқармасының бастығы (Алматы қ.). [[1996]] жылдан - [[ҚР]] ҒМ және ҒА ҒТҮ болжау бас басқармасының бастығы (Алматы қ.). 1997 жылдан - МҒТБ және оларды ресурспен қамтамасыз ету департаменті мемлекеттік, іргетас ҒТ және ҚҒ басқармасының бастығы ([[Алматы]] қ.). 1998
жылдан - МҒТБ және оларды ресурспен қамтамасыз ету департаменті директорының орынбасары ([[Алматы]] қ.). 1999 жылдың ақпанынан - [[ҚР]] Ғылым және жоғары білім беру министрлігінің МҒТБ және БҮ департаменті директорының орынбасары ([[Алматы]] қ.). 1999 жылдың қарашасасынан ҚР БҒМ Ғылым департаменті директорының орынбасары (Алматы қ.). 2001 жылдан-ҚР БҒМ Ғылым департамент директоры (Астана қ.). 2006 жылдан - ҚР БҒМ Ғылым комитеті төрағасының орынбасары ([[Астана]] қ.). [[2007]]
жылдың қаңтарынан - [[әл-Фараби атындағы Қазақ университеті]] Ғылым және инновациялық қызмет және инновациялық қызмет департаментінің директоры [[2010]] жылдың желтоқсанынан бері - [[ҚР]] БҒМ Ғылым комитеті төрағасының орынбасары.

[[ҚР]] Үкіметінің жанындағы Жоғары ғылыми-техникалық, миссиясы жұмыс тобының мүшесі; әл-Фараби атындағы [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]] ғылыми кеңесінің мүшесі; «Біріккен химия компаниясы» ЖШС ғылыми-техникалық кеңесінің мүшесі
Үкіметінің жанындағы Жоғары ғылыми-техникалық комиссияның, ғылым, техника және білім саласында мемлекеттік сыйлықтары комиссиясының жауапты хатшысы; ынтымақтастық жөніндегі [[Қазақстан]]-[[Қытай]] ғылыми-техникалық ынтымақтастық кіші
қазақстандық белігінің қосалқы төрағасы болған; Ынтымақтастық жөніндегі [[Украина]] мемлекетаралық комиссиясының құрамында Ғылыми техникалық мәселелер бойынша жұмыс тобының қазақстандық бөлігінің басшысы; [[РФ]], [[ҚХР]], [[Үндістан]], [[Беларусь]], [[Румыния]], [[Египет]], [[Словакия]] және басқарма ғылым саласындағы ынтымақтастық жөніндегі үкіметаралық комиссия мүшесі.

«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл, «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» медальдары, «ҚР ғылымын дамытудағы ерен еңбегі үшін», «Қазақстан Республикасы білім беру саласының құрметті қызметкері, ҚР Президентінің, ҚР Білім және ғылыми министрлігінің құрмет грамоталарымен марапатталған. ҚР Президент алғыс хатымен ескерілген.

Әскери атағы - запастағы подполковник.

Үйленген. Жұбайы - Могильная Татьяна Апександроміі •
¥лы - Могильный Сергей Валерьевич (1979 ж.), қыздары - Могильная Елена Валерьевна (1974 ж), Могильная Анастасия Валерьевна (1982 ж. т.).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:1 қаңтарда туғандар]]
[[Санат:1951 жылы туғандар]]
[[Санат:Орджоникидзеде туғандар]]
[[Санат:Қазақстан орыстары]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері]]
[[Санат:Қазақстан химиктері]]
[[Санат:Химия ғылымдарының кандидаттары]]
[[Санат:Қазақстан инженерлері]]
[[Санат:Техника ғылымдарының докторлары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық инженерлік академиясы академиктері]]
[[Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан Республикасының ғылымын дамытудағы ерен еңбегі үшін медалінің иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері]]

Қабеш Бекенов

2024-10-24T19:21:09Z

TuranBot: /* top */ clean up, replaced: Белоруссия → Беларусь using AWB

'''''Қабеш Бекенов''''' (1925 жылы туған), [[әскери қызметкер]], [[полковник]]. 1943 жылы [[әскер]] қатарына алынып, [[Ташкент]] жаяу [[әскер]] [[училище]]сін бітірген соң [[Ұлы Отан соғысы]]на кірді. [[Беларусь]]ны, [[Венгрия]], [[Австрия]] мен [[Чехославакия]]ны азат ету ұрыстарына қатысқан. Әскери училищені (1949), [[Қарағанды педагогика институты]]н (1955) бітіреді. 40 жыл әскер қатарында болып, 1969-1987 жылдарында [[Қарағанды облысы]] [[ДОСААФ]] комитетін басқарады. 2-дәрежелі Отан соғысы, [[Қызыл Жұлдыз|«Қызыл Жұлдыз» ордендерімен]], 25 [[медаль]]мен марапатталған. Жастар арасында әскери-патриоттық жұмыс «Патриоттар мектебі» (1980), «Добрые дела патриотов» (1983), «Тағдырымның жазғаны» (2002) кітаптарының авторы.<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қарағанды облысы]]
[[Санат:Тұлғалар]]

Нұрғали Досымбекұлы

2024-10-24T19:21:04Z

TuranBot: /* top */ clean up, replaced: Белоруссия → Беларусь using AWB

'''Нұрғали Досымбекұлы''' [[1975]] жылы 27 ақпанда [[Түркістан облысы|Шымкент облысы]] Жетісай ауданы Ленин атындағы кеңшарында туған. [[Қазақ]]. Әкесі - Тұрлыбеков Досымбек ([[1918]]-[[1975]]), мал дәрігері болып жұмыс істеген. Анасы - Жүнісова Ұлқия ([[1928]]-[[1999]]), үй шаруасымен айналысқан. Мұхтар Әуезов атындағы Оңтүстік гуманитарлық университетінің мәдени-игілік қызметі факультетін бітірген ([[1996]]), оқытушы, орындаушы-аспапшы, оркестрдің және ұлттық аспаптар ансамблінің жетекшісі. Қазақ және орыс тілдерін меңгерген. [[Нұр Отан ХДП]] мүшесі ([[2005]] жылдан). [[1996]] жылдан - [[Халықаралық қазақ-түрік университеті|Қожа Ахмет Йассауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде]] оқытушы. [[1999]] жылдан - Мемлекеттік филармонияның әртіс-вокалисі ([[Астана]]да). [[2005]] жылдан бері - Астана қаласы Мемлекеттік филармониясының классикалық және эстрадалық вокал бөлімінің көркемдік жетекшісі. [[2006|2006 жылдан]] - [[Қазақ ұлттық өнер университеті|қазақ ұлттық музыка академиясы]]ның «Өнер эстрадасы» кафедрасының эстрада вокалы оқытушысы. «Жас қанат» республикалық жас орындаушылар конкурсы 2-ші сыйлығының ([[1998]]), [[Қалдаяқов Шәмші|Ш. Қалдаяқов]] атындағы «Менің Қазақстаным» халықаралық фестивалі 1-ші сыйлығының ([[1998]]), «Жаһан дала» ([[Ақтау]] , [[1999]]) және «Звезды белого месяца» халықаралық конкурстары 1-ші сыйлығының ([[Бурятия]], [[2003]]), Қазақстанның Жастар одағы сыйлығының ([[2003]]), «Астана - KZ» халықаралық конкурсы 1-ші сыйлығының ([[2007]]), «Песня огня» халықаралық этникалық эстрада конкурсы 3-ші сыйлығының ([[Хакасия]], [[2008]]), «Чешме» халықаралық конкурсы 2-ші сыйлығының ([[Түркия]], [[2009]]), «Восточный базар» халықаралық фестивалі
2-ші сыйлығының (Қырым, [[2009]]), «Rzeszow Carpathia Festival» халықаралық конкурсының ([[Польша]], [[2010]]) лауреаты. «Шабыт» халықаралық шығармашылық жастар
фестивалі ([[1999]]), «Урал моно» халықаралық түрік тілді ұлттар фестивалі ([[Башқұртстан|Башкирия]], [[2002]]), «Бриллианты России» халықаралық конкурсы ([[Мәскеу|Мәскеу қаласы]], [[2009]]) Гран-при иегері. [[Алматы|Алматы қаласы]] әкімінен ұлттық дәстүрлерді сақтағаны үшін «Алтын қобыз» арнайы сыйлығымен марапатталған ([[1998]]). «Азия дауысы» халықаралық фестивалінің ([[2000]]), «[[Ыстықкөл]]» халықаралық фестивалінің ([[Қырғызстан]], [[2002]]) дипломанты. «Золотой шлягер» халықаралық конкурсының «¥лттық дәстүрлерді сақтағаны үшін» арнайы дипломының иегері ([[Беларусь]], [[2003]]). Діни көзқарасы - [[ислам]]. Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Назарбаев|Н.Ә. Назарбаев]]. Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Ойдағыдай дамып келе жатқан мемлекет». Хоббиі - [[футбол]]. Сүйіп оқитын әдебиеті - Қазақстандық авторлардың шығармалары. Үйленген. Жүбайы - Тұрлыбекова Ботагөз Серікқызы, «Шалқыма» ұлттық би ансамбілінің солисі. Қыздары -Досымбекова Назым Нұрғалиқызы ( [[2007|2007 жылы]] туған), Досымбек Ақұлпа Нұрғалиқызы ([[2009|2009 жылы]] туған).

<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені . Екі томдық анықтамалық. Алматы, 2011 жыл. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{Bio-stub}}

Қайролла Жұмакенов

2024-10-24T19:20:59Z

TuranBot: /* Жетістіктері */ clean up, replaced: Белоруссия → Беларусь using AWB

{{Музыкант
|Есімі = Қайролла Жұмакенов
|Атауы =
|Сурет =
|Сурет ені =
|Сурет тақырыбы =
|Фон =
|Туған кездегі есімі =
|Толық аты =
|Туған күні = 1955
|Туған жері = {{туғанжері|Бұқар жырау ауданы|Бұқар жырау ауданында}}
|Қайтыс болған күні = 2008
|Қайтыс болған жері =
|Белсенділік жылдары =
|Мемлекет =
|Мамандықтары =
|Дауыс түрі =
|Аспаптары =
|Жанрлары =
|Лақап аттары =
|Ұжымдары =
|Қызметтес болған =
|Лейблдері =
|Марапаттары = {{Ерен еңбегі үшін медалі (Қазақстан)}}
|Сайты =
}}
'''Қайролла Жұмакенов''' ([[1955]], [[Бұқар жырау ауданы]], [[Төрткөл (Қарағанды облысы)|Төрткөл]] ауылы - [[2008]]) - белгілі флейташы. [[Қазақ ұлттық өнер университеті|Қазақ ұлттық музыка академиясы]]ның профессоры.

== Білімі ==
* Төрткөл ауылындағы орта мектепті бітірген..
* 1963 – 1973 жылдары А. Жұбанов атындағы республикалық музыкалық мектепте оқиды.
* Одан кейін [[Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы|Алматы Мемлекттік Құрманғазы атындағы консерваториясын]] бітірген.
* П.И.Чайковский атындағы [[Мәскәу консерваториясы]]ның аспирантурасын бітірген.<ref>[http://umutker.blogspot.com/p/blog-page_13.html История поселка Умуткер]</ref>

== Еңбектері==
Республиканың жетекші шығармашылық ұжымдарында жұмыс істеп, Қазақстанда және [[Аустрия]], [[Франция]], [[АҚШ]], [[Италия]], [[Испания]], [[Алмания]], [[Ресей]] және т.б. елдерде жиі концерт қойған. Көптеген қазақстандық композиторлар оған өздерінің шығармаларын арнады. Сонымен бірге Қ. Жұмакенов – 30 жылдық тәжірибесі бар ұстаз: оның шәкірттері бүгінде көптеген халықаралық байқаулардың лауреаты атанып, республика мен шетелде шығармашылық ұжымдарда жұмыс істейді.<ref name="Сүйікті Ұстазымызға арнаймыз">[http://astanaopera.kz/kz/lyubimomu-uchitelyu-posvyashhaem/ Сүйікті Ұстазымызға арнаймыз] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200216152412/http://astanaopera.kz/kz/lyubimomu-uchitelyu-posvyashhaem/ |date=2020-02-16 }}</ref>

== Жетістіктері==
* 1979 жылы [[Беларусь]]да өткен КСРО жас флейташылары конкурсының лауреаты.
* 1983 жылы [[Одесса]]дағы конкурстың лауреаты.
* 1998 жылы АҚШ-тың [[Аризона]] штатындағы [[Финикс]] қаласында өткен Халықаралық конкурстарының лауреаты.
* 1991 жылдан КСРО Білім министрлігі жоғарғы аттестациялық комиссиясының доценті.
* 2003 жылдан ҚР ғылым және білім министрлігінің профессоры.
* Астанадағы Қазақ ұлттық музыка академиясының профессоры.

Оның орындауындағы шығармалар [[Қазақ радиосы]]ның алтын қорында сақтаулы.

== Марапаттары ==
* Халықаралық ''Мирн Браун'' атындағы қордың Құрметті сыйлығының иегері<ref>Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006. ІSBN 9965-34-515-5</ref>
* КСРО мәдениет Министрлігінің Құрмет грамотасы
* ҚР Президентінің Құрмет грамотасы (1994)
* «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.<ref name="Сүйікті Ұстазымызға арнаймыз"/>

== Есте сақтау ==

[[Астана]] қаласындағы Қазақ ұлттық өнер университетінде Қайролла Жұмакенов атындағы флейтистер ансамблі жұмыс істейді, негізін қалаушы және көркемдік жетекшісі [[Жібек Сапарғалиева]]<ref>[https://100janaesim.ruh.kz/participants/2019/zhibek-sapargalieva.html ЖІБЕК САПАРҒАЛИЕВА]{{Deadlink|date=March 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан флейташылары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер университеті оқытушылары]]
[[Санат:Қазақ ұлттық өнер университетінің профессорлары]]
[[Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері]]
[[Санат:Мәскәу консерваториясы түлектері]]

Павлодарочка

2024-10-24T19:20:47Z

TuranBot: /* top */ clean up, replaced: Белоруссия → Беларусь using AWB

'''"Павлодарочка"''' - әуесқой [[би]] ансамблі. [[Павлодар]] трактор з-ды өндірістік бірлестігінің қалалық [[мәдениет сарайы]] жанынан 1957 ж. құрылды. 1967 ж. халық ансамблі атағына ие болды. Көркемдік жетекш. А.Е. Лобанова болды. Ансамбль репертуарынан ТМД халыктарының билері, қазақ халық билері, сондай-ақ, "Бейбітшілік үшін", "Қазақ мерекесі", "Бақытымыз еңбекте", "Тың астығы", "Жаны жас ардагерлер", т.б. хорегор. композициялар орын алды. Гастрольдік сапармен [[Украина]], [[Беларусь]], [[Өзбекстан]] мен [[Ресей]]дің ([[Мәскеу]], [[Омбы]]), сондай-ақ, [[Алматы]], т.б. қалаларында болып, өнер көрсетті. Бүкілодақтық әуесқойлар өнері фестивалі (1967), Еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармғының І-Бүкілодақтық фестивалі (1976) мен [[Қазақстан]] Комсомол сыйлықтың лауреаты (1982).<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>
{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

Сәйдәлім Тәнекеев

2024-10-24T19:20:41Z

TuranBot: clean up, replaced: Белоруссия → Беларусь (3) using AWB

{{Әскери қайраткер

|толық есімі = Сәйдәлім Нысанбайұлы
|шынайы есімі =
|суреті =
|туған күні = 5.08.1925
|туған жері = Шонжы а., Жетісу облысы, РСФСР, КСРО
|қайтыс болған күні = 19.04.2017
|қайтыс болған жері = Алматы, Қазақстан Республикасы
<tr>
<th class="plainlist">Жерленген</th>
<td class="plainlist">«Кеңсай-1» мемориалдық зираты, Алматы қ.</td>
</tr>
<tr>
<th class="plainlist">Азаматтығы</th>
<td class="plainlist">{{USSR}}<br> {{KAZ}} </td>
</tr>
<tr>
<th class="plainlist">Білімі</th>
<td class="plainlist">Жоғары (ҚазМУ, тарих факультеті; АШИ, агро-экономикалық факультеті; Жоғары Партия мектебі, Алматы) </td>
</tr><tr>
<th class="plainlist">Белсенділік жылдары</th>
<td class="plainlist"><br>1942-2017</td>
</tr>

<tr>
<th class="plainlist">Қызметі</th>
<td class="plainlist">ҰОС ардагері әрі мүгедегі, партиялық-шаруашылық және қоғамдық қызметте болған, жазушы</td>
</tr>

|марапаттары = {{{!}}
<small>Ордендері</small>
{{!}}-
{{!}}{{I дәрежелі Отан соғысы ордені|1945}}{{!!}}{{I дәрежелі Отан соғысы ордені|1945}}{{!!}}[[Сурет:SU_Order_of_the_Patriotic_War_2nd_class_ribbon.svg|40px|]]{{!!}}{{Қызыл жұлдыз ордені|}}
{{!}}-
{{!}}{{Берлинді алғаны үшін медалі}}{{!!}}[[Сурет:SU_Medal_For_the_Liberation_of_Warsaw_ribbon.svg|40px]]{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені|}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені|}}
{{!}}-
{{!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені|}}{{!!}}{{Еңбек Қызыл Ту ордені|}}{{!!}}{{Құрмет Белгісі ордені|}}{{!!}}{{Құрмет Белгісі ордені|}}
{{!}}-
{{!}}{{Парасат ордені}}
{{!}}}
{{{!}}
<small>Медальдары</small>
{{!}}{{Тың жерлерді игергені үшін медалі}}{{!!}}{{Берлинді алғаны үшін медалі}}{{!!}}[[Сурет:Medal20RK.png|40px|Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл]]{{!!}}[[Сурет:Medal10Konstitution.png|40px|Қазақстан_Республикасы_Конституциясына_10_жыл_медалі]]
{{!}}-
{{!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 60 жыл медалі (Қазақстан)}}{{!!}}[[Сурет:Medal10RK.png|40px|Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл]]{{!!}}{{Астанаға 10 жыл медалі}}{{!!}}{{Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі}}
{{!}}-
{{!}}[[Сурет:Medal50Celina.png|40px]]{{!!}}{{Даңқ ордені (КСРО)}}{{!!}}[[Сурет:SU_Medal_For_Impeccable_Service_2nd_class_ribbon.svg|40px]]{{!!}}[[Сурет:SU_Medal_For_Impeccable_Service_3rd_class_ribbon.svg|40px]]
{{!}}-
{{!}}{{Еңбек ардагері медалі (КСРО)}}{{!!}}{{КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл медалі}}{{!!}}{{1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медалі}}
{{!}}}
}}
'''Сәйдәлім Нысанбайұлы Тәнекеев ''' (5 тамыз [[1924]], [[Шонжы|Шонжы ауылы]], [[Жетісу облысы]], [[Қырғыз Автономиялы Социалистік Кеңес Республикасы (1920—1925)|Қырғыз АСКР]], [[РСФСР]], [[КСРО]]<ref>КСРО аумағының әкімшілік-аумақтық бөлінісінің 1924 жылдың 5 тамызына жағдайы бойынша; қазіргі Қазақстан Республикасы Алматы облысының Ұйғыр ауданы.</ref> – 19 сәуір [[2017]], [[Алматы]], [[Қазақстан Республикасы]]) – кеңестік мемлекеттік және партия қайраткері, [[Ұлы Отан соғысы|Ұлы Отан Соғысының]] қатысушысы әрі мүгедегі, [[жазушы]], [[Қазақ КСР]] және Қазақстан Республикасының көрнекті қоғам қайраткері.

==Өмірбаяны==
[[1925]] жылы 5 тамызда [[РСФСР]], [[КСРО]], Жетісу облысы Шонжы ауылында ауыл мұғалімі Нысанбай Тәнекеұлы<ref>Отбасылық аңыз бойынша Нысанбай Тоғызбұлақ орта мектебінің директоры болды, ол оны ХХ ғасырдың 20-шы жылдарына дейін басқарды.</ref> мен оның екінші некедегі әйелі Жаңылыс Жақыпқызының отбасында дүниеге келген. Ұлы жүздің [[Албан руы|Албан]] тайпасынан шыққан.<ref>{{кітап
|авторы = Алмабеков Т.
|бөлімі = Албан ата энциклопедиялық шежіре.
|бөлім сілтемесі =
|тақырыбы =
|шынайы атауы =
|сілтеме = https://emirsaba.org/pars_docs/refs/9/8452/8452.pdf
|уикитека =
|жауапты =
|басылым =
|орны = Алматы
|баспасы =
|жыл = 2003
|томы =
|беттері =
|барлық беті = 1352
|сериясы =
|isbn = 9965-00-838-8
|тиражы =
}}</ref>

1940/41 оқу жылында Ұйғыр ХБАБ-нің бастауыш сынып мұғалімі болып жұмыс істеді.<ref>Ол кездегі Қазақстан үшін бұл үйреншікті іс еді, себебі билік басындағылар жүргізген ұлттық саясат салдарынан қазақ зиялыларының едәуір бөлігі жойылып, кейбіреулері елден кетіп қалған еді.</ref>

[[1942]] жылдың сәуір айында он жеті жасқа толмай [[Алматы облысы]] [[Ұйғыр ауданы]] [[Кіші Ақсу|Ақсу ауылының]]<ref>С.Н.Тәнекеевтің естеліктері бойынша ол күн сайын мектепке 20 шақырым жаяу барып келетін.</ref> орта мектебін үздік тәмамдап, өзінің жасына бір жыл қосып, 1942 жылдың 1 мамырында [[Қызыл әскер]] қатарына өз еркімен жазылған.

1942 жылдың маусым-шілде айларында кіші командирлердің полк мектебінде оқып, аға сержант атағын иеленді. Сол сәттен [[Волгоград|Сталинград]] аймағындағы [[Армия|соғыс армиясы]] қатарына шақырылды.

1942 жылғы тамыз айында орта білімі бар жауынгер ретінде әскери оқуға жіберіледі, [[Өзбек КСР|Өзбек КСР-інің]] Термез қаласындағы [[Ташкент]] әскери миномет атқыштар училищесіне жолдама алып, [[1943]] жылдың маусымында осы училищені «кіші лейтенант» атағымен бітірді.

1943 жылдың маусымынан [[1945]] жылдың [[Жеңіс күні|9 мамырына]] дейін алған жарақаттарынан емделу үзілістерімен Ұлы Отан соғысы шайқастарына қатысты:<br>
– 1943 жылғы шілде-қыркүйек айларында 77-ші Гвардиялық атқыштар дивизиясының 61-Әскері құрамында 212 АП атқыштар взводының командирі ретінде «Курск доғасының» Солтүстік жағындағы ұрыстарын, содан соң Смоленск бағытындағы шабуыл операцияларын басқарған.<br>
– [[1944]] жылдың шілде айынан бастап сол бөлімше құрамындағы танк атқыштар жеке взводының командирі ретінде [[Беларусь]] мен Шығыс Польшаны азат етуге (1 Беларусь майданы, «Багратион» операциясына), ал 1945 жылдың ақпан айында [[Варшава]]ны және [[Польша]]ның басқа аймақтарын азат етуге ат салысты.<br>
– 1945 жылдың мамыр айында [[рота]] [[командир]]і қызметінде [[Берлин операциясы|Берлин қаласын алу операциясында]] өз міндетін адал атқарды. [[Рейхстаг (ғимарат)|Рейхстагқа]] дейін жетіп, оның қабырғасына қол қойды.

[[Жеңіс күні|Ұлы Жеңістен]] кейін 1945 жылғы мамыр айынан [[1946]] жылдың мамыр айына дейін кеңестік оккупациялық әскер құрамында [[Германия]]да [[коменданттық қызмет]]те ([[Штольберг (Гарц)|Штольберг қ.]] коменданты) болған, содан соң КСРО оралды. [[1947]] жылдың наурыз айында Ұлы Отан Соғысының мүгедегі ретінде Кеңес әскерінен босатылған.

1947 жылдың қыркүйегінде [[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ мемлекеттік университетінің (ҚазМУ)]] тарих факультетінің күндізгі бөліміне оқуға түсті. [[1949]] жылдың ақпанында халық шаруашылығын қалпына келтіруге қатысу үшін экстерн тәртібінде оқуға ауысты.

1949 жылғы наурыз айынан бастап [[1950]] жылдың ақпан айына дейінгі аралықта Ұйғыр ауданының партия комитеті нұсқаушысы болса, кейін [[1951]] жылдың күзіне дейін бөлім меңгерушісі лауазымын атқарған. [[1952]] жылы маусым айында ҚазМУ үздік бітірді.

1952 жылдың тамыз айында Қазақ КСР Алматы облысының [[Жамбыл ауданы (Алматы облысы)|Жамбыл аудандық]] партия комитетінің екінші хатшысы лауазымына сайланды.

[[1954]] жылдың желтоқсан айында [[Іле ауданы|Іле аудандық]] ([[Талғар]] қаласы) халық депутаттары кеңесінің атқару комитетінің төрағасы болып сайланды. [[1956]] жылдың қазан айында Қазақстан КП [[Ұйғыр ауданы|Ұйғыр аудандық]] комитетінің бірінші хатшысына тағайындалды.

[[1959]] жылғы маусым айында, [[Талдықорған облысы|Талдықорған]] және Алматы облыстары біріктірілген кезде, Алматы облыстық мәдениет басқармасының бастығы лауазымына тағайындалды, бұл - [[Қазақ мәдениеті|қазақ ұлттық мәдениетінің]] самғау кезеңі еді. Мәдениет саласының көптеген қайраткерлерімен ол ұзақ жылдар бойы достық қарым-қатынасты сақтап қалды.

[[1960]] жылдың маусым айында Қазақстан Компартиясының [[Панфилов ауданы|Панфилов аудандық]] партия комитетінің бірінші хатшысы қызметіне сайланды.

[[1963]] жылдың қаңтар айында [[Қызылорда облысы|Қызылорда облыстық]] партия комитетінің бірінші хатшысы лауазымына тағайындалып, және шілде айынан бастап партия комитетінің екінші хатшысы қызметін атқара бастаған. Сол жылы [[Алматы]] [[Қазақ ұлттық аграрлық университеті|Ауылшаруашылық институты]] агро-экономика факультетіне сырттай оқуға түсті (4 курсты толық игерді).

* Партия «Алтыны» мақаласынан<ref>«Партия алтыны» мақаласы. А.Арцишевский. 26.09.2005. Central Asia Monitor.</ref>:
{{ quote box |quote=
– [[Қызылорда]]ға барғым келмеді. [[Жаркент|Панфилов]] аудандық партия комитетінің хатшысы болып жұмыс істедім, [[Хрущев Никита Сергеевич|Хрущевтің]] заманында қуанышына жүгері өсірдім, сонымен қатар мені Алматы облыстық партия комитетінің хатшысына лауазымына жіберу жоспары да бар болатын. Ал Қызылордада – [[лепрозорий]], психиатриялық аурухана, ауладағы барлық қолайлылық және т.б. бар. Бұдан не игі? Мен сол кездегі ОК хатшысы [[Юсупов Исмаил Абдрасулұлы|Юсуповтың]] қабылдауына түстім. Әңгіме қысқа болды.

– Коммунистсың ба? – деп, мені Юсупов сұрады.
Мен үнсіз басымды изедім.

– Басқа сұрақ бар ма?

– Жоқ.

– Жолың болсын. }}
[[1974]] жылғы ақпан айында Қазақ КСР Халықтық бақылау комитеті төрағасының бірінші орынбасары лауазымына бекітілді.

[[1978]] жылғы шілде айында Қазақстанның Тұтынушылар Одағы басқармасының төрағасы болып сайланды (Казпотребсоюз), осы қызметті [[1985]] жылдың желтоқсанында зейнеткерлік жасқа жеткенге дейін болды.

[[1963]] жылдан [[1986]] жылға дейін Қазақ КСР [[Жоғарғы Кеңес]]інің депутаты болды және Қазақстан Коммунистік партиясының Орталық Комитетіне сайланды.

[[1980]] жылдан 1986 жылға дейін Дүниежүзілік кооперативтік Альянстың (ДКА) ОК мүшесі болды.

[[1988]] жылдың желтоқсан айынан [[2009]] жылдың шілде айына дейін қоғамдық негізде «Қазақстанның мүгедектер ерікті қоғамы» мемлекеттік емес одағының ұйымдастырушысы және төрағасы болды.

Зейнеткерлікке шыққаннан кейін жазушылық қызметпен белсенді айналыса бастайды, бұған дейін «Қазақстан күріші» (кіріспе мақала, 1968) және «Кооператив туралы ойлар» (1979) кітаптарының редакторы болды, сондай-ақ «Қиян асу» (1979) алғашқы кітабын шығарды. [[Қазақстан жазушылар одағы|Қазақстан Жазушылар Одағының]] мүшесі, Әдеби қор басқармасының мүшесі.

== Шығармашылығы ==
* Қиян асу. Повесть. Жазушы, Алматы, 1979.
* Серпiн. Роман. Жалын, Алматы, 1991.
* [[1916 жылғы Қазақстандағы ұлт-азаттық көтеріліс|1916]]. [[Ереуілтөбе]]<ref>Алматы облысындағы аймақ. Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің Мемлекеттік тізіміне енгізілді.</ref>. Атамұра-Қазақстан, Алматы, 1994.
* Бел-белес. Хикаяттар мен әңгімелер. 2 Том. Шартарап, Алматы, 1997.
* Иір-қиыр, бұраң жол. Роман-эссе. Алматы, 1999.
* Жүрекке түскен жара. Ұлы Отан соғысы Жеңісіне 60 жыл. Повесть. Санат, Алматы, 2001.
* Жүрегім, менің жүрегім. Өлеңдер жинағы. Қазақ университеті, Алматы, 2001.
* 1916. [[Қарқара]] — албан көтерілісі. Экономика, Алматы, 2002.
* «Бұранда» туралы аңыз. Мұрагер, Алматы, 2006.
* Иір-иір, қиыр жол (немеремен сырласу). Нұрлы әлем, Алматы, 2006.
* Көзқарас. Санат, Алматы, 2007.
* [[Шежіре]] не сыр шертеді. Арыс, Алматы, 2008.

150 мақала<ref>2018 жылдың желтоқсанында шыққан соңғы мақалалардың бірі – «Өмірдерек», Қытай Халық Республикасының батыры Бәйділдә Доскеновке арналған, мұнда «Доскен Батыр» деп Бәйділдәні атаған. Естелік мақалалар мен Б.Доскеновтың жазғандары. «Орхон», Алматы, 2018; 13-51 б.</ref> мен очерктің авторы. Өткен ғасырдың 80-ші жылдары немерелеріне арнап «Біздің шежіре» атауымен орыс тілінде өз отбасының шежіресін тарқатқан кітабын жазып шығарған. Сондай-ақ Алматы қаласында баспадан өткен (Алматы, «Полиграфкомбинат», 2011) «Бәйдібек баба Алып Бәйтерек. Албан ата ұрпақтары шежіресі» деп аталатын [[Албан руы|Албан]] руының шежіресі туралы іргелі еңбекті жазуға арналған материалдарды жинауға белсене қатысқан.

== Марапаттары ==

=== Ордендері: ===
==== ''Әскери:'' ====
* I дәрежелі Отан соғысы ордені
* I дәрежелі Отан соғысы ордені
* II дәрежелі Отан соғысы ордені
* Қызыл жұлдыз ордені
* Берлинді алғаны үшін медалі
* «Варшаваны азат еткені үшін» медалі
* «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі

==== ''Бейбіт уақытта алған:'' ====
* [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]
* [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]
* [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]
* [[Еңбек Қызыл Ту ордені]]
* Құрмет Белгісі ордені
* Құрмет Белгісі ордені
* [[Парасат ордені]]
* Моңғол Халық Республикасының «Құрмет Белгісі» ордені

=== Медальдары: ===
* Тың жерлерді игергені үшін медалі
* Қызыл-Орда облысының 50 жылдығы медалі
* БЛКЖО 50 жылдығы медалі
* КСРО 50 жылдығы медалі
* «Абай Құнанбайұлы» медалі
* Шығыс шекаралық округіне 50 жыл медалі
* ҰОК Құрмет белгісі
* [[Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі]]
* [[Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалі]]
* Жеңістің 25 жылдығы медалі
* КСРО Қарулы күштеріне 60 жыл медалі
* Жеңістің 50 жылдығы медалі
* Жеңістің 60 жылдығы медалі
* Жеңістің 65 жылдығы медалі
* Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалі
* [[Астанаға 10 жыл (медаль)|Астанаға 10 жыл медалі]]
* КСРО ХШЖК медалі
* КСРО ХШЖК медалі
* КСРО ХШЖК медалі
* КСРО халық шаруашылығындағы жетістіктер үшін медалі
* Георгий Жуков мерейтойлық медалі
* КСРО ҒА С.П. Королев ат. күміс медалі («Байқоңыр» ғарыш айлағының жұмысына қатысқаны үшін)
* Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі
* Сауап медалі
* Кеңестік Соғыс Ардагерлері Комитеті медалі
* Беларусьны азат еткені үшін медалі. Беларусь Республикасы. 2017
* «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысының ұрыстарына қатысқаны үшін» медалі
* «Тыңға 50 жыл» медалі
* Соғыс Ардагері төсбелгісі
* 10 жылдық мінсіз қызметі үшін медалі
* 15 жылдық мінсіз қызметі үшін медалі
* Еңбек ардагері медалі

Құрмет грамоталары (төрт) және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасы<br>Халықаралық кооперативтік Альянстың (ХКА) құрмет белгісі<br>Сайлау компаниясының қоғамдық штабында атқарған жұмысы үшін [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|ҚР Президентінің]] алғысы<br>Кеңес Одағының Батыры, Халық қаһарманы, армия генералы [[Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов]]тың естелік белгісі

== Құрметті атақтары ==
* Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері
* [[Алматы облысы]]ның [[Құрметті азамат]]ы
* Алматы облысы [[Панфилов ауданы]]ның Құрметті азаматы
* Алматы облысы [[Талғар ауданы]]ның Құрметті азаматы

==Естелік==
* «Плетенье чепухи» өзінің естеліктерінің 17-ші дәптерінде [[Герольд Бельгер]] ол туралы:
{{ quote box |quote=Ол Ұлы Отан соғысының ардагері. Ірі партия және кеңес қызметкері болған, негізгі білімі тарихшы. Қазір 90 жасты еңсерді. Көру мен есту жағынан сыр бергені болмаса, өзі ширақ, бақуатты. Күн сайын 4-5 сағат жаяу жүреді. Сәлем-сауқат сұрасатын таныстары көп. Басынан өткен барлық оқиға мен мән-жайттар түгел есінде, ештене ұмытпаған. Құдды бір шешеннің алдында отырғандаймын – тілдің майын тамызып, сөздің балын ағызып әңгімелейді. Бірнеше кітап жазған. Міне, сондықтан [[28 гвардияшыл- панфиловшылар|Панфиловшылар]] паркінде және [[Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов|Шоқан]] аллеясында серуендеп жүргенде бәрі кеп аса құрметпен амандасып, амандық-саулығын сұрасып, ұзақ ғұмыр тілейтіні. ...<br><br>
...Қарымды қария! Ақыл-парасаты тұнық.}}

* [[Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі|ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі]] Ішкі әкімшілік департаментінің директоры Кеңес Махамбетовтың «Есімі мен арына дақ түспеген» атты мақаласынан, Кызылорда хабаршысы, 18.05.2017:
{{ quote box |quote= [[Арал]] өңірінің және бүкіл Қазақстанның дамуына көп үлес қосқан көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері Сәйдәлім Тәнекеевтің өмірден озғанына қырық күн өтті. ... Аграрлық секторды дамыту мен кадрлық саясатқа жауап берген Сәйдәлім Нысанбайұлы үлкен және байыпты жұмыс жүргізді. Басшы кадрларды іріктеуге, орналастыруға және тәрбиелеуге бірінші кезекте назар аударды. Адамдардың іскерлік қасиеттерін зерделеп, оларға нақты тапсырмалар беріп, оларды практикалық істерде тексеретін. Облыстық партия комитетінің бірінші және екінші хатшыларының есіктері облыстың барлық тұрғындарына ашық болатын. Әрбір адам оларға келіп, кез келген мәселе бойынша өз тілектерін білдіре алатын. [[Қазақстан халық әртісі|Қазақстанның Халық әртісі]], [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры|М.Ю. Лермонтов атындағы Мемлекеттік академиялық орыс драма театрының]] көркемдік жетекшісі, сол кезеңде [[Н. Бекежанов атындағы Қызылорда облыстық музыкалық драма театры|Қызылорда облыстық қазақ драма театрының]] директоры болып жұмыс істеген [[Рубен Суренович Андриасян|Рубен Андриасянның]] естелігінен: «Жағдай өте демократиялық болды – басшылардың жастығы көмектесті... Ал олар адамды қандай ықыласпен тыңдай алды! Содан кейін маған басқа облыстарда басшылығында толу бұйырды – ал ол жақтағы орын алған жағдай сол кездегі [[Қызылорда]]дағы жайлы ортамен салыстыруға да келмейтін».<br><br>Көп жағдайда бұл – Сәйдәлім Нысанбайұлының ұйымдастырушылық жұмысының нәтижесі. }}

* С. Н. Тәнекеевтің Мемориал буклетінде «Дебют» Халықаралық шахмат клубының директоры, Халықаралық шебер, ҚР Еңбек сіңірген [[жаттықтырушы]]сы [[Олег Иванович Дзюбан|О.И Дзюбанның]] жазғаны:
{{ quote box |quote= Ол 1948 жылы [[Мәскеу]] қаласында болған шахмат бойынша әлем чемпионы атағы үшін матч-турнирдің куәгері болғанын жиі еске алатын. Мықты шахматшылардың ойынынан алған әсерлері мен шахматқа деген сүйіспеншілігі өмір бойы қалды. Сәйдәлім Нысанбайұлы өскелең ұрпаққа ерекше ықыласпен және жылылықпен қарап, жылы сөзбен және сүйкімді сыйлықпен шахматшының жетістігін атап өтуге мүмкіндік табатын. Атап айтқанда, «Дебют» Халықаралық шахмат клубындағы құттықтау сөзінің бірі есте қалды, онда жаңа жыл алдындағы қыздар турнирінің жеңімпаздарының қатарында ақсақалдың қолынан жүлде алған, қазір әр түрлі жас категориясындағы әлемнің төрт дүркін чемпионы, жеті жастағы ең жас қатысушы [[Жансая Әбдімәлік]] те бар еді.<br><br>
КСРО ыдырағаннан кейін қазақстандық шахматшыларда [[Манила|Манила (Филиппин)]] қаласында өткен Бүкіләлемдік шахмат Олимпиадасында ерлер мен әйелдердің дербес құрама командаларымен өз елі үшін өнер көрсетуге мүмкіндік туды. Бірақ [[Қазақстан Республикасының Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі (2004- )|Спорт министрлігінде]] бұл сапарға қаражат болған жоқ, тек Қазақстан Республикасы Шахмат федерациясының құрметті президенті [[Олжас Омарұлы Сүлейменов]] пен Сәйдәлім Нысанбайұлы Тәнекеевтің қолдауымен ғана жүзеге асты.}}

* С.Н.Тәнекеев туралы өмірбаяндық мақалалар:
** Сәйдәлім Тәнекеев. Алаштың ардагер азаматтары. Көрнекті қоғам қайраткері, дербес зейнеткер. Алматы облысы/Алматинская область. Т.1, 90-91 б.
** Тәнекеев Сәйдәлім Нысанбайұлы. Қазақ жерінің зиялы азаматтары. Өмірбаяндық жинақтардың сериясы. Жиырмасыншы кітап. Қазақстан Республикасы бойынша, 452-455 б.

==Отбасы==
Жұбайы: Тәнекеева Шәрбану Құрбанқызы (17.04.1929 — 07.03.2004) — 1948 жылдан қайтыс болғанға дейін некеде тұрды.<br>Балалары: Айша (1949—2001), Айгүл (1951), Талғат (1953), Аида (1954), Мақсат (1957).<br>Немерелері: Сәуле, Асқар (Айша); Жұлдыз (Айгүл); Мәдина, Жамиля (Талғат); Ермек, Дания, Әйгерім (Мақсат).

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Әдебиет ==
* Алаштың ардагер азаматтары. Алматы облысы. «Ниса», Алматы, 1996.
* Қазақ жерінің зиялы азаматтары. Өмірбаяндық жинақтардың сериясы. ХХ том. «Дәуір», Алматы, 2013.

== Сыртқы сілтемелер ==
* [http://nomad.su/?a=15-200509260024 «Партия алтыны» мақаласы. А.Арцишевский. 26.09.2005. Central Asia Monitor]
* [https://www.altyn-orda.kz/gerold-belger-pletene-chepuxi-3/ Герольд Бельгер. Плетенье чепухи. 17 дәптер. 2013]
* [http://kzvesti.kz/kv/thirdband/20023-dobroe-imya-i-nezapyatnannaya-chest.html К.Махамбетов. Жақсы атағы, кір шалмаған ары бар. Қызылорда хабаршысы. 18.05.2017] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181221041919/http://kzvesti.kz/kv/thirdband/20023-dobroe-imya-i-nezapyatnannaya-chest.html |date=2018-12-21 }}
* [http://chessnews.info/?p=5297 С.Н. Тәнекеевтің ескерткіш мемориалы. Chessnewsinfo. 2018]
* [http://lib.kstu.kz:8100/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&I21DBN=IBIS_PRINT&P21DBN=IBIS&S21STN=1&S21REF=&S21FMT=fullw_print&C21COM=S&S21CNR=&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A=&S21STR=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A1. Жүрекке түскен жара. Ұлы Отан соғысы Жеңісіне 60 жыл. Повесть. Санат, Алматы, 2001]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://lib.kstu.kz:8100/cgi-bin/irbis64r_91/cgiirbis_64.exe?Z21ID=&I21DBN=IBIS_PRINT&P21DBN=IBIS&S21STN=1&S21REF=&S21FMT=fullw_print&C21COM=S&S21CNR=&S21P01=0&S21P02=1&S21P03=A=&S21STR=%D0%A2%D3%99%D0%BD%D0%B5%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2,%20%D0%A1. 1916, Қарқара — албан көтерілісі. Экономика, Алматы, 2002]{{Deadlink|date=January 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://sarbaz.kz/ru/history/vosstanie-1916-goda-v-kazahstane-vzglyad-cherez-stoletie-162361109/ Қазақстандағы 1916 жылғы көтеріліс: бір ғасырдан кейінгі көзқарас] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170408083236/https://sarbaz.kz/ru/history/vosstanie-1916-goda-v-kazahstane-vzglyad-cherez-stoletie-162361109/ |date=2017-04-08 }}
* [https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%95%D1%80%D0%B5%D1%83%D1%96%D0%BB%D1%82%D3%A9%D0%B1%D0%B5 Ереуілтөбе]
* [https://sites.google.com/view/saydalimtanekeyev/%D0%B3%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%8F Сайдалим Танекеев сайты]
* [https://plus.google.com/104228852192255461300/posts/BBtHjoUHiaF С.Н.Танекеевтің фотосуреттері Google+]
{{wikify}}

Елизавета Болеславовна Кручинина-Рутковская

2024-10-24T19:20:01Z

TuranBot: /* top */ clean up, replaced: Белоруссия → Беларусь using AWB

[[Сурет:Елизавета Кручинина-Рутковская.tif|thumb|right|200px|Елизавета Болеславовна Кручинина-Рутковская]]
'''Елизавета Болеславовна Кручинина-Рутковская''' (''қыз күніндегі фамилиясы Пржибыльская'') ([[1895]], [[Ресей]], [[Екатеринбург]] – 22.5. [[1961]], [[Алматы]]) – [[актриса]] (1943; 1938 жылдан Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артісі).

[[Екатеринбург қыздар гимназиясы]]н бітірді.

Сахналық жолын [[1912 жыл]]ы осындағы орыс актері әрі антрепренері П.П. Медведевтің труппасынан бастады. Бұдан кейін ол [[Латвия]] ([[Рига]]), [[Ресей]] ([[Иркутск]], [[Омбы]], [[Ярославль]], [[Пермь]], [[Томск]]), [[Беларусь]] (Ленинск, [[Витебск]]; 1915–30), [[Қырғызстан]] (Фрунзе, 1931 – 33) қалаларындағы орыс драма театрларында қызмет етіп, шет ел және орыс классик. драматургиясынан Мария Стюарт, Луиза, Амалия (И.Ф. Шиллердің “Мария Стюарт”, “Зұлымдық пен махаббат” және “Қарақшыларында”), Катерина, Аннушка, Кручинина (А.Н. Островскийдің “Найзағай”, “Думанды жер” мен “Жазықсыз жапа шеккендерінде”) сияқты рөлдерді орындады.

1933 жылдан өмірінің соңына дейін Алматыдағы [[М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры]]ның труппасында ойнады.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Stub:Қазақ мәдениеті}}

[[Санат:1895 жылы туғандар]]
[[Санат:Екатеринбургте туғандар]]
[[Санат:22 мамырда қайтыс болғандар]]
[[Санат:1961 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақстан театр актрисалары]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері]]
[[Санат:Екатеринбург қыздар гимназиясы түлектері]]
[[Санат:Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры актрисалары]]

Сарсенғалиев Қаби

2024-10-24T19:19:31Z

TuranBot: clean up, replaced: Белоруссия → Беларусь using AWB

'''Сарсенғалиев Қаби''' – 1925 жылы 6 маусымда [[Батыс Қазақстан облысы]], [[Орда ауданы]]ның Жиекқұм ауылдық Советінде дүниеге келген. Ауыл мектебінде 7 жылдық білім алып, ерте еңбекке араласады. 1943 жылы қаңтарда Қызыл Әскер қатарына алынып, Ұлы Отан соғысы аяқталғанша 5-ші Гвардиялық Танк әскерінің барлаушы полкінде болады. Соғыстан кейінгі жылдары [[Германия]], [[Польша]], [[Беларусь]] жерінде, [[Москва]]да әскери қызметін жалғастырады. 1948 жылы елге оралып, милиция қызметіне орналасады, ішкі істер бөлімінде 35 жыл абыройымен еңбек етіп, аға сержант шенінен милиция полковнигіне дейінгі жолдан өтті. 14 жыл Чапаев аудандық ішкі істер бөлімінің бастығы, 11 жыл өрт сөндіру бөлімің бастығы қызметін атқарды.

Білімі жоғары. КСРО Ішкі Істер Министрлігінің Москвадағы Жоғарғы Мектебін бітірген. 3 дәрежелі Даңқ, 2 дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен, құрмет грамоталарымен марапатталған.

== Әдебиет ==
*«Батыс Қазақстан облысы» энциклопедиясы

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Тарих]]

{{stub}}

Джуди Гарленд

2024-07-07T07:10:20Z

TuranBot: clean up, replaced: Оскар марапаты → Оскар сыйлығы (2) using AWB

{{Кинематограф
|есімі = Джуди Гарленд
|шынайы есімі = Judy Garland
|сурет = Judy Garland 1943 publicity photo.jpg
|сурет ені = 240px
|сурет атауы =
|туған кездегі есімі = Фрэнсис Этель Гамм
|туған күні = 10.6.1922
|туған жері = [[Гранд-Рапидс (Миннесота)|Гранд-Рапидс]], [[Миннесота]], [[АҚШ]]
|қайтыс болған күні = 22.6.1969
|қайтыс болған жері = Челси, [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]]
|мамандығы = {{актриса|АҚШ}}, {{әнші|АҚШ}}
|азаматтығы = {{USA}}
|белсенді жылдары = 1924—1969
|бағыты =
|киностудия =
|марапаттары =
|imdb_id = 0000023
|сайты =
}}

'''Джуди Гарленд''' ({{lang-en|Judy Garland}}, туған кезінде Фрэнсис Этель Гамм ({{lang-en|Frances Ethel Gumm}}, [[10 маусым]] [[1922]], [[Гранд-Рапидс (Миннесота)|Гранд-Рапидс]], [[Миннесота]], [[АҚШ]] – 22 маусым, [[1969]], Челси, [[Лондон]], [[Англия]], [[Ұлыбритания]]) — америкалық актриса және әнші. «Алтын глобус», «Грэмми», «Тони», «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» жүлдесінің номинанты атанған. [[Лайза Миннелли]] және Лорен Лафт атты актрисалардың анасы.

== Өмірбаяны ==
Фрэнсис Этель Гамм актерлердің отбасында дүниеге келген. Кішкентайынан өнермен айналыса бастайды. Екі жасында ең бірінші рет сахнаға шығып, апайларымен бірге «Jingle Bells» өлеңін айтады. [[1934]] жылы [[Чикаго]]ның шығыс театрында апайларымен бірігіп өнерлерін көрсеткенде үлкен жетістіктерге жетеді. 17 жасында Джуди «Оз елінің сиқыршысы» фильмінің арқасында «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» жүлдесінің иегері атанады. [[1937 жыл]]ы «Thoroughbreds Don't Cry» фильмінде түседі. Кейін «Summer Stock», «A Star Is Born» және тағы да басқа фильмдерде түсіп, көптеген жүлделердің иесі атанады.

== Жеке өмірі ==
[[1941 жыл]]ы 19 жасар гарленд 31 жастағы музыкант [[Дэвид Роуз]]дың әйелі атанады. [[1944 жыл]]ы ажырасады. [[1945 жыл]]ы [[Винсент Миннелли]] атты режиссерге күйеуге шығады. Олардың Лайза атты қыздары дүниеге келеді. Алайда, [[1951 жыл]]ы олардың жұптары ажырайды. [[1952 жыл]]ы Джуди Сидни Лафт атты продюсердің әйелі атанады. Олардың екі баласы бар: Лорен және Джоуи. Кейін Гарленд тағы екі рет күйеуге шығады. 1969 жылы 22 маусымда Джуди Гарленд қайтыс болады.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

== Сыртқы сілтемелер ==
* {{imdb name|0000023|Джуди Гарленд}}
* {{ibdb|79610|Джуди Гарленд}}
{{commons|Category:Judy Garland}}

[[Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері]]
[[Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері]]

Гюнтер Грасс

2024-07-07T07:08:25Z

TuranBot: /* top */clean up, replaced: Оскар марапаты → Оскар сыйлығы using AWB

{{Жазушы
|Есімі = Гюнтер Грасс
|Шынайы есімі = {{lang-de|Günter Grass}}
|Суреті = Günter Grass auf dem Blauen Sofa.jpg
|Ені =
|Суреттің аты =
|туған кездегі есімі =
|Лақап аты =
|Туған күні = 16.10.1927
|Туған жері = [[Гданьск]]
|Қайтыс болған күні = 13.4.2015
|Қайтыс болған жері = [[Любек]], [[Германия]]
|Азаматтығы = {{GER}}
|Ұлты =
|Мансабы = [[жазушы]]
|Шығармашылық жылдары = 1956—2013
|Бағыты =
|Жанры =
|Шығармалардың тілі = [[неміс тілі]]
|Дебюті =
|Марапаттары = {{Нобель медалі}} [[Әдебиет саласында Нобель сыйлығы лауреаттарының тізімі|Әдебиет саласында Нобель сыйлығы]] (1999)
|Сыйлықтары =
|Қолтаңбасы = Günter Grass (signature).jpg
|Сайты =
|Commons = Günter Grass
}}
'''Гюнтер Грасс''' ({{lang-de|Günter Grass}}; {{туғанкүні|16|10|1927|}}, [[Данциг]] — {{қайтысболғанкүні|13|04|2015}}, [[Любек]], [[Германия]]) – неміс жазушысы, мүсінші, суретші, графикашы.

1999 жылы [[Нобель сыйлығы]]ның иегері атанады. Оның тұңғыш романы ''«Қаңылтыр дабыл»'' ({{lang-de|Die Blechtrommel}}) деген атпен жарық көреді. Осы романы үшін ''«Топ 47»'' атындағы сыйлыққа ие болады. Романның желісімен 1979 жылы режиссёр Фолькер Шлёндорф фильм түсіреді. Бұл фильм Канн кинофестивалінде басты сыйлыққа ие болады, сондай-ақ үздік шетелдік фильм ретінде [[Оскар сыйлығы|«Оскар»]] алады. «Мысық пен тышқан» атты екінші романы екінші дүниежүзілік соғысты бейнелеген.

1982 жылы Германияның социал-демократиялық партиясының мүшесі болып сайланады. 2005 жылы «Любектік әдеби кездесулер» атты әдеби үйірменің негізін қалайды.

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Әдебиет саласындағы Нобель сыйлығы 1976—2000}}

[[Санат:Германия жазушылары]]
[[Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері]]

Сайын Ғұмарұлы Ғабдуллин

2024-07-07T07:06:45Z

TuranBot: /* top */clean up, replaced: Оскар марапаты → Оскар сыйлығы using AWB

'''Сайын Ғұмарұлы Ғабдуллин'''

1956 жылы 18 қыркүйекте [[Орал облысы]]ның [[Шыңғырлау ауданы]] Белогорка ауылында туған. Қазақ.

Әкесі - Ғабдуллин Ғұмар Ғабдулүлы, марқұм, аудандық кәсіподақ комитетінің бастығы болып жұмыс істеген. Анасы - Ысқалиева Кәкима Хамитқызы, марқұм, аудандық кино желісі директорының орынбасары болып жұмыс істеген.
Ленинград киноинженерлер институтын (1978) инженер мамандығы бойынша; Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының экономика факультетін (Мәскеу қаласы, 1986) кино өндірісінің ұйымдастырушысы мамандығы бойынша бітірген.1978 жылдан - түсіру техникасы цехының бастығы, комбинациялық түсірілімдер цехының бастығы, №3 шығармашылық-өндірістік бірлестіктің (ШӨБ-3, мультипликация) инженері, ШӨБ-3 директоры, «Қазақфильм» киностудиясы түсіру тобының директоры. 1989 жылдан - «Фирма КИНО» ЖШС негізін салушысы әрі продюсері.
2005 жылдан бері - «Компания КИНО» ЖШС («Фирма КИНО» ЖШС ребрендингі) негізін салушысы әрі бас ди-
ректоры. Қазақстан кинематографистер одағының мүшесі. Қырғызстан кинематографистер одағының құрметті мүшесі.
100-ден астам халықаралық кинофестивальге (ХКФ)қатысқан.

«А» класына жататын кинофестивальдардың: «Берлинале-2002» (негізгі конкурс және «Панорама» бағдар-
ламасының конкурсы), «Берлинале-2009» («Поколение» бағдарламасының конкурсы) қатысушысы.

«Вместе» (1990), «Наурыз» (1991), «И увидел во сне...» (1993), «In SPE» (1994), «Остров дракона» (1994), «Десант» (2000), «Брат мой, Шелковый путь» (2001), «Взлет» (2002), «Бурная река, безмятежное море» (2004), «Песнь южных морей» (2008), «Другой берег» (2009) кинофильмдерінің [[продюсер]]і.

Продюсері және режиссері болғаны үшін фильмдері «Евразия» ХКФ (Қазақстан, 1998), Гран-приімен, «Алтын Мон-
гольфьер» Гран-приімен (Нант, Франция, 2002), «Алтын Горгиппия» Гран-приімен (Анапа қаласы, Ресей, 2002), «Алтын Цикло» Гран-приімен (Везуль қаласы, Франция, 2003), «Алтын лилия» Гран-приімен (Висбаден қаласы, Германия, 2009), «Алтын АЛЬГАМБРА» Гран-приімен (Гранада қаласы, Испания, 2009), «Золотой Абрикос» Гран-приімен (Ереван қаласы, Армения, 2009), Азия киносы ХКФ Гран-приімен (Рим қаласы, 2009),
«Best Director» Гран-приімен (МКФ ARAD, Румыния, 2009), Гран-при (Монс қаласы, [[Бельгия]], 2010), Гран-при (Фрибург қаласы, Швейцария, 2010), Гран-при (Cine Pobre de Gibara, Куба, 2010); қазылар алқасына арналған Гран-примен (Сиэтл қаласы, АҚШ, 2009); «МЕТРОБУС» (Париж қаласы, 2009), «ФИПРЕССИ» жүлделерімен (Висбаден қаласы, Германия, 2009; Сиэтл қаласы, АҚШ, 2009); көрермен көзайымы сыйлығының(Рим-2008, Нант қаласы,
Франция-2008, Фрибург қаласы, Швейцария-2010), NETPAK award ([[Рим]] қаласы, 2008); «Песнь южных морей» фильміндегі «Үздік сомдалған әйел адам рөлі үшін» (Астана-2008, Гранада-2009, Анапа-2009), The AMAKOUROU prize (Брюгге қаласы, Бельгия, 2009), Экуменикалық қазы (Ереван қаласы, 2009),
«Spirit Award» pyx сыйлықтарымен (Нью-Йорк қаласы, Бруклин қаласы, АҚШ, 2002); қазылар алқасына арналған «Күміс Эдельвейс» арнайы сыйлығымен (Тренто қаласы, Италия, 2004), Попрад ([[Словакия]], 2004); қазылар алқасына арналған «Дидор» сыйлығымен (Душанбе қаласы, 2004); «Үздік режиссер», «Үздік сомдалған ер адам рөлі үшін», «Үздік ұлтаралық фильм үшін» «Алтын апельсин» ХКФ ([[Анталия]] қаласы, [[Түркия]], 2009), үздік қысқаметражды дебют үшін 39-шы «Молодость» ХКФ (Украина), үздік балалар фильмі үшін (Копенгаген қаласы, [[Дания]], 2009), «Үздік дебют» және «Үздік операторлық жұмыс үшін» «Ноев ковчег» ХКФ ([[Мәскеу]] қаласы, 2009), үздік сценарий үшін және CIFFEJ (de' cinema a Gonfreville, Франция, 2009), Гоадағы ХКФ халықаралық қазылар алқасына арналған арнайы сыйлығымен (Үндістан, 2009), үздік дебют үшін «Листопад» ХКФ (Минск қаласы, Белоруссия, 2009), үздік фильм үшін (Media wave International Film and Music Festival, Hungary, 2010), Cape Winelands ХКФ «Вдохновение» сыйлықтарымен (South America, 2010), 21-ші PALM SPRINGS ХКФ «ФИПРЕССИ» жүлдесімен, «Үздік ер адам рөлі үшін» ([[Калифорния]] қаласы, АҚШ, 2010) және 12-ші DHAKA ХКФ «Үздік ер адам рөлі үшін» (Бангладеш, 2010),Бейбітшілік сыйлығымен (TIFF, Норвегия, 2010), әйелдердің халықаралық қазылар алқасының (Монс, Бельгия,2010), үздік фильм үшін (Mosaico d'Europa Film Fest (MEFF), Италия, 2010), ұлттық кинопресса (Cine Pobre de Gibara, [[Куба]], 2010), үздік дебют үшін («Шәкен жұлдыздары» ХКФ, Алматы қаласы, 2010) сыйлықтарымен марапатталған. «Другой берег» фильмі (режисер Г.Овашвили) Еуропа киноакадемиясы «Жыл жаңалығы» категориясының номинанты (2009) және Грузияның атынан Шет тілдеріндегі фильмдер категориясы бойынша АҚШ Кинематографиясының «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» сыйлығына ұсынылған үміткер атанған. «Песнь южных морей» (режисер М. Сарулу) және «Другой берег» (режисер Г.Овашвили) фильмдері Ресей киноакадемиясының «ТМД және Балтық бойы елдерінің үздік фильмі» категориясы бойынша номинанты атанған («НИКА-2009» ХКФ).

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - [[Вацлав Гавел]].

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Оптимистік».

Хоббиі - жол.

Сүйіп оқитын әдебиеті - орыс классикасы.

Үйленген. Жұбайы - Ләззат. Қыздары - Кәмила (1986 жылы туған),Алина (1994 жылы туған).<ref>Қазақстан Республикасында кімнің кім екені – 2011. 2 томдық анықтамалық. Алматы, 2011. ISBN 978-601-278-473-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{Bio-stub}}

Портал:Өнер

2024-07-05T03:56:41Z

TuranBot: /* top */clean up, replaced: Үздік фильм әні үшін «Оскар» жүлдесі → Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы using AWB

{| border="0" cellpadding="5" cellspacing="5"
| style="background:#f4a460;color:white;text-align:center;" colspan="2" |
<big style="font-size:150%;">'''ӨНЕР ПОРТАЛЫ'''</big>
|-
| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" |
<div style="padding:0.5em;"><div style="padding:0.5em;" align="center">
'''[[Өнер]]''' — көркем образдар жүйесі арқылы адамның дүниетанымын, ішкі сезімін, жан дүниесіндегі құбылыстарды бейнелейтін қоғамдық сана мен адам танымының формасы. Өнер өмірде болған оқиғаларды қаз-қалпында алмай, өзгертіп, түрлендіріп, көркем образдарды типтендіру арқылы сомдайтын эстетикалық құбылыс. Оны қоғамдық сананың өзге формаларынан даралайтын белгісі де адамның шындыққа деген эстетикалық қатынасы болып табылады. Өнердің мақсаты – дүниені, адам өмірін, қоршаған ортаны көркемдік-эстетикалық тұрғыдан игеру. Көркем шығарманың бел ортасында нақты бір тарихи жағдайда алынған жеке адам тағдыры, адамдардың қоғамдық қатынастары мен қызметтері тұрады. Олар суреткер қиялы арқылы өңделіп, көркем образдар түрінде беріледі.
</div>

{| border="0" cellpadding="5" cellspacing="5"
| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" |
<div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">
'''Таңдаулы мақала'''
</div><div style="padding:0.5em;"><div style="padding:0.5em;" align="left">
{{#switch: {{#expr: {{#time:s}} mod 3}}

|0=
[[Сурет:Богатый_киргизский_охотник_с_соколом.jpg|нобай|150px]] <br>'''[[Түркістандық топтама]]''' — [[Орта Азия]]ға барғандағы әсерлерінен пайда болған [[Василий Васильевич Верещагин]]нің суреттер топтамасы.

1867 жылы [[Түркістан генерал-губернаторлығы|Түркістан генерал-губернаторы]] [[Константин Петрович Кауфман|К. П. Кауфман]] суретшіні өз қарамағына прапорщик шенінде қызмет етуге шақырды. Тамыз айында олар [[Ташкент]]ке аттанды, кейін [[Самарқан]]да қала қорғанысына қатысты, мұнда Верещагин жарақат алып, ерлігі үшін 4-ші деңгейлі Әулие Георг орденімен марапатталды. 1868 жылдың соңында ол [[Санкт-Петербург|Петерборға]] қайтады. Келесі жылы ол тағы Орта Азияға сапар шегеді.

1871 жылы Верещагин [[Мюнхен]]ге көшеді. Екі жылдың ішінде ол осы топтама бойынша жұмысын аяқтайды. «Түркістандық топтамаға» 13 сурет, 81 этюд және 133 эскиз кірді.

|1=
[[Сурет:Monet_Houses_of_Parliament,_Sunset.jpg|нобай|150px]] <br>'''[[Қалалық пейзаж]]''' — суреттің басты тақырыбы қала көшелері мен ғимараттары болатын бейнелеу өнерінің [[жанр]]ы.

Бастапқыда қалалық пейзаж табиғи [[ландшафт]] сияқты суреттің бір бөлігі - [[фон]] ретінде ғана қолданылып, тәуелсіз жанр түрінде қарастырылмады. [[Пейзаж]]дар [[портрет]]тердің немесе библиялық тақырыптағы суреттердің [[композиция]]сын толықтырды, тіпті итальяндықтар ойлап тапқан [[перспектива]]лық кескін жүйесі бүкіл Еуропаға таралғанда да, [[Ренессанс]] кезінде қалалық пейзаждар әлі де «терезеден қарағанда көрінетін кескіндер» рөлінде қалды. Жалпы, жанрдың дамуына көбінен майлы кескіндеме техникасының ойлап табылуы және [[перспектива]] геометриясына суретшілердің назарының артқаны ықпал етті.

|2=
[[Сурет:Billie_Eilish_at_the_2021_Met_Gala_-_01.jpg|нобай|150px]] <br>'''[[Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығы]]''' 1935 жылдан бастап беріледі.

Номинация тарихында төрт адам төрт «Оскардан» жеңіп алған еді: Сэмми Кан, Джеймс Ван Хьюсен, Алан Менкен, Джонни Мёрсер.

Алғашқы ағылшын тіліндегі емес әні үшін «Оскарды» 1960 жылы Манос Хадзидакис жеңіп алған. Бұдан кейін шетел тіліндегі әндер үшін сыйлық 2005 және 2009 жылдары табысталған еді.

2022 жылдың сыйлығы [[Билли Айлиш]] ''(суретте)'' орындауындағы [[No Time to Die]] әні үшін берілді.
}}

| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" |
<div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">
'''Білгенге маржан'''
</div><div style="padding:0.5em;"><div style="padding:0.5em;" align="left">
[[Сурет:The Sherlock Holmes Museum - 221b Baker Street, London - Sherlock Holmes (6448213371).jpg|нобай|100px|]] <br>
* Тарихтағы алғашқы дыбысталған [[мультфильм]]ді жасап шығарған [[Уолт Дисней]] өмірінде 26 «[[Оскар сыйлығы|Оскар]]» жеңіп алған.
* [[Уильям Шекспир|Шекспирдің]] [[Шекспир сонеттері|сонеттерін]] қазақ тіліне екі белгілі ақын жеке-жеке аударған.
* Детектив [[Шерлок Холмс]] жайында 210-ға жуық [[Детективті фильм|кинотуынды]] түсірілген.
* [[Кэтрин Бигелоу]] — «үздік [[режиссер]]» номинациясында «[[Оскар сыйлығы]]н» алған алғашқы әйел.
* Ең қымбат бағаға сатылған үш суреттің авторлары: [[Леонардо да Винчи]], [[Пабло Пикассо]] және [[Амедео Модильяни]].
</div>
|}


{| width="100%" style="border-collapse:collapse;" border="0" cellpadding="5" cellspacing="5"
|-
| style="background:#f4a460;color:white;text-align:center;" colspan="10" | <big style="font-size:110%;">'''Өнер түрлері'''</big>
|-
| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">'''[[Кескіндеме]]'''</div>
<div style="padding:0.5em;">
Кескіндеме — бейнелеу өнерінің бір саласы, белгілі бір заттың бетіне бояу салу арқылы пайда болатын көркем шығармалар.
[[Сурет:Nathaniel_Sichel_Orientalische_Schönheit_1900.jpg|center|280px]]
[[Сурет:Commons-logo.svg|15px]] [[:commons:Category:Paintings|Медиафайлдар]]</div>

| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">'''[[Мүсіндеме]]'''</div>
<div style="padding:0.5em;">
Мүсіндеме қатты не иілгіш заттардан жасалады, негізінен адамды немесе жануарды бейнелейді.
[[Сурет:028MAD_Sphinx.jpg|center|180px]]
[[Сурет:Commons-logo.svg|15px]] [[:Commons:Category:Sculpturing|Медиафайлдар]] </div>

| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">'''[[Сәулет]]'''</div>
<div style="padding:0.5em;">
Архитектура, сәулет өнері — құрылысты жобалау, салу, оған көркемдік бейне беру өнері.
[[Сурет:Xanten.JPG|center|300px]]
[[Сурет:Commons-logo.svg|15px]] [[:commons:Category:Architecture|Медиафайлдар]]</div>
|-
| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">'''[[Әдебиет]]'''</div>
<div style="padding:0.5em;">
Әдебиет — сөз өнері, әлеуметтік мәні бар шығармалар жиынтығы.
[[Сурет:"LITERARY" art detail, from- Virginia Tech Bugle 1899 (page 97 crop).jpg|center|180px]]
[[Сурет:Commons-logo.svg|15px]] [[:commons:Category:Literature|Медиафайлдар]]</div>

| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">'''[[Кино]]'''</div>
<div style="padding:0.5em;">
Кинематограф грек тілінен алынған сөз тіркесі: kinematoc – қозғалыс, grapho - бейнелеу, жазу, тұтас алғанда «қозғалысты бейнелеу» деген мағынаны береді.
[[Сурет:Muybridge_race_horse_animated.gif|center|300px]]
[[Сурет:Commons-logo.svg|15px]] [[:commons:Category:Film|Медиафайлдар]]</div>

| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">'''[[Театр]]'''</div>
<div style="padding:0.5em;">
Театр — сахналық өнердің өмір көріністерін драмалық әрекет арқылы көрермендердің көз алдында актерлер күшімен бейнелейтін бір түрі.
[[Сурет:Bernhardt_Hamlet2.jpg|center|160px]]
[[Сурет:Commons-logo.svg|15px]] [[:Commons:Category:Theatre|Медиафайлдар]] </div>
|-
| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">'''[[Музыка]]'''</div>
<div style="padding:0.5em;">
Музыка — белгілі биіктіктегі дыбыстардан тұратын, адамға сазды әуенімен әсер ететін, дыбыстық көркем бейнеге негізделген өнер түрі.
[[Сурет:Kazakhstan_P9190551_060_(25253529227).jpg|center|300px]]
[[Сурет:Commons-logo.svg|15px]] [[:commons:Category:Music|Медиафайлдар]]</div>

| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">'''[[Би (өнер)|Би]]'''</div>
<div style="padding:0.5em;">
Би — музыкалық ырғаққа сай дене қимылымен көрсетілетін өнер.
[[Сурет:Fouetté en tournant (CF46618267 109996904033).gif|center|170px]]
[[Сурет:Commons-logo.svg|15px]] [[:commons:Category:Dance|Медиафайлдар]]</div>

| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">'''[[Зергерлік өнер]]'''</div>
<div style="padding:0.5em;">
Зергерлік өнер — тамырын тереңнен алатын дәстүрлі мәдениеттің көрікті және көрнекті саласы.
[[Сурет:Golden_bracelets_with_snakes_at_the_National_Archaeological_Museum_of_Athens_on_1_June_2018.jpg|center|260px]]
[[Сурет:Commons-logo.svg|15px]] [[:Commons:Category:Jewellery|Медиафайлдар]] </div>
|}


{| width="100%" style="border-collapse:collapse;" border="0" cellpadding="5" cellspacing="5"
|-
| style="background:#f4a460;color:white;text-align:center;" colspan="10" | <big style="font-size:110%;">'''Мақала жазуға көмек'''</big>
|-
| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">
'''Санаттар'''
</div>
<div style="padding:0.5em;"><div style="padding:0.5em;" align="left">
<categorytree>Өнер</categorytree>
</div>
| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">
'''Уикиүлгілер'''
</div>
<div style="padding:0.5em;"><div style="padding:0.5em;" align="left">
{{Шәкен Айманов фильмдері}}<br>
{{Мұхтар Әуезов шығармалары}}<br>
{{Ғабит Мүсірепов шығармалары}}<br>
{{Қадыр Мырза Әлінің шығармалары}}<br>
{{Құрманғазы күйлері}}<br>
{{Ықыластың күйлері}}
</div>

| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">
'''Қызыл сілтемелер'''
</div>
<div style="padding:0.5em;"><div style="padding:0.5em;" align="left">
* Мәтінде кездесетін қызыл сілтемелерді толтырып, мақалалар санын көбейтіңіз:
** [[Өскен өркен]]
** [[Қарақат Башанова]]
** [[Қыз Ақжелең]] (Дәулеткерей)
** [[Ламбада]]
** [[Отелло]]
** [[Лир патша]]
** [[Алдар көсе (фильм)]]
** [[Густав Климт]]
** [[Shape of My Heart (Backstreet Boys)]]
** [[Shape of My Heart (Sting)]]
** [[Shape of You]]
** [[Ocean eyes]]
** [[Жақсылықпен аяқталғанның бәрі жақсы]]
** [[Екі қала туралы хикая]]
** [[Қосбасар]]
</div>

| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">
'''Пайдалы сайттар'''
</div>
<div style="padding:0.5em;"><div style="padding:0.5em;" align="left">
* [https://www.oner.kz/ Oner.kz өнертанымдық порталы]
* [https://brod.kz/kz/ «Бродвей» кинопорталы]
* [https://adebiportal.kz/kz «Әдебиет порталы»]
* [https://www.nlrk.kz/index.php?lang=kz Қазақстан Республикасының ұлттық кітапханасы]
* [https://www.gmirk.kz/kz/ Мемлекеттік Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы]
</div>
|}

{| width="100%" style="border-collapse:collapse;" border="0" cellpadding="5" cellspacing="5"
|-
| style="background:#f4a460;color:white;text-align:center;" colspan="10" | <big style="font-size:110%;">'''Туыстас порталдар'''</big>
|-
| valign="top" style="background:#fffacd;text-align:center;width:20%;" | <div style="background-color:#ffdead; padding:0.3em;">

{| width="100%" border="0" cellpadding="4" cellspacing="4" style="border: 1px solid none; text-align:center; padding:0.3em; background-color: transparent"
|<center>[[File:P_music.svg|60px|link=Портал:Музыка]]</center>
|<center>[[Сурет:P_Movie.svg|60px|link=Портал:Кино]]</center>
|<center>[[Сурет:P_architecture.svg|60px|link=Портал:Сәулет]]</center>
|<center>[[Сурет:P train.svg|60px|link=Портал:Техника]]</center>
|<center>[[Сурет:P parthenon.svg|60px|link=Портал:Ғылым]]</center>
|<center>[[Сурет:P social sciences.png|60px|link=Портал:Қоғам]]</center>
|<center>[[Сурет:Klepsydra-pt.svg|60px|link=Портал:Тарих]]</center>
|-
! {{П|Музыка}}
! {{П|Кино}}
! {{П|Сәулет}}
! {{П|Техника}}
! {{П|Ғылым}}
! {{П|Қоғам}}
! {{П|Тарих}}
|-
|}

[[Санат:Порталдар]]

Валерий Васильевич Гаркуша

2024-06-11T09:45:29Z

TuranBot: clean up, replaced: Әзірбайжан Ұлттық футбол құрамасы → Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы using AWB

{{Футболшы
| есімі = Валерий Гаркуша
| толық аты = Валерий Васильевич Гаркуша
|туған күні = 14.3.1977
| туған жері = {{туғанжері|Қостанай|Қостанайда}}
| азаматтығы = {{flagicon|KAZ|20px}} [[Қазақстан]]
| рост = 186
| позиция = шабуылшы
|қазіргі клуб = {{flagicon|KAZ|20px}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]
| қызметі = бапкер көмекшісі
| клубтары = {{футбол карьерасы|1995—2007| {{flagicon|KAZ|20px}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|127 (31)
|2008| {{flagicon|KAZ|20px}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|0 (0)
|2008| {{flagicon|KAZ|20px}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|9 (0)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы|2001—2004|{{футбол|Қазақстан}}|6 (0)}}
| бапкер клубтары = {{футбол карьерасы
|2010—2012| {{flagicon|KAZ|20px}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл-д]]|асс
|2013—| {{flagicon|KAZ|20px}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|асс}}
}}

'''Валерий Васильевич Гаркуша''' ([[14 наурыз]] [[1977 жыл]]<ref>https://www.national-football-teams.com/player/3520.html</ref>, [[Қостанай]]) — қазақстандық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы.

== Карьерасы ==
Карьерасында "Тобыл", Тараз", "Ақтөбе" клубтарында ойнады.

"[[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]" сапында 12 жыл бойы доп тепті. Бірақ Қазақстан чемпионы атана алмады, есесіне 2007 жылы [[Интертото кубогы 2007|Интертото кубогын]] ұтты, бірнеше дүркін күміс және қола жүлденің иесі атанды.

2008 жылғы маусымның жартысын "[[Тараз (футбол клубы)|Таразда]]" өткізді, бірақ бір кездесуде де алаңға шыққан жоқ, екінші бөлігін "[[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбеде]]" өткізіп, маусым соңында Қазақстан чемпионы атанды.

2001-04 жылдары [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан құрамасында]] ойнады. 2004 жылы 28 сәуірде [[Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы|Әзірбайжанға]] қарсы жолдастық кездесуде жарақат алып, қайтадан құрамаға шақырылған жоқ.

== Жетістіктері ==

=== "Тобыл" ===

* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2003, 2005, 2007
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2002, 2004, 2006
* Интертото кубогы: 2007
* Қазақстан кубогы: 2007.

=== "Ақтөбе" ===

* Қазақстан чемпионы: 2008

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [https://web.archive.org/web/20130901201859/http://fc-tobol.kz/rus/command-coach-garkusha Профилі]

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тараз ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]]

Диас Бақытұлы Кәмелов

2024-06-11T09:45:03Z

TuranBot: clean up, replaced: Әзірбайжан Ұлттық футбол құрамасы → Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы using AWB

{{Футболшы
|есімі = Диас Кәмелов
|толық аты = Диас Бакытұлы Кәмелов
|туған күні =29.05.1981
|азаматтығы ={{байрақ|Қазақстан}}
|туған жері ={{туғанжері|Жамбыл|Таразда|Тараз}}, [[Қазақстан]]
|бойы = 174
|салмағы =
|позиция = жартылай қорғаушы
|қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады''
|жастар клубы = {{футбол карьерасы
||{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|}}
|клубтары = {{футбол карьерасы
|1997—2000|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|52 (0)
|2001—2002|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|28 (2)
|2003—2004|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]|28 (1)
|2005|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|8 (0)
|2005—2006|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс]]|25 (1)
|2007|{{flagicon|Қазақстан|20px}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|16 (1)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2004—2007|{{футбол|Қазақстан}}|7 (0)}}
}}
'''Диас Бақытұлы Кәмелов''' (29 мамыр 1981<ref>https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/43451</ref>, [[Тараз|Жамбыл]]) — қазақ футболшысы, жартылай қорғаушы. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]ның экс ойыншысы.

== Карьерасы ==

=== Ұлттық құрама ===
Ұлттық құрама сапында тұңғыш рет 2004 жылы 13 қазан күні Алматыда [[Футболдан 2006 жылғы әлем біріншілігі (іріктеу турнирі)|2006 жылғы әлем біріншілігінің іріктеу ойынында]] [[Албания Ұлттық футбол құрамасы|Албанияға]] қарсы алаңға шықты.

Соңғы ойынын 2007 жылы 9 наурыз күні Шымкенттегі АЛМА.тв турнирінде [[Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы|Әзірбайжан құрамасына]] қарсы өткізді (1:0). Құрамада барлығы жеті кездесуде алаңға шықты, бірақ гол соққан жоқ.

== Жетістіктері ==

=== Командалық ===

* Шығыс Азия ойындарының қола жүлдегері: 2001

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [http://www.sports.kz/news/dias-kamelov-myi-zaslujili-pobedu Диас Кәмелов: Біз жеңіске лайық едік]
* [http://sports.kz/news/nenaigravshiesya Ненаигравшиеся]
* [http://sports.kz/news/dias-kamelov-ya-schastlivyiy-chelovek Диас Кәмелов: Мен бақытты адаммын]
* [https://web.archive.org/web/20140808053029/http://sport.gazeta.kz/news/dias-kamelov-komfort-est-ostaetsya-tolko-trenirovatsya-newsID14510.html Диас Кәмелов]
* [https://web.archive.org/web/20140808053032/http://sport.gazeta.kz/news/dias-kamelov-budem-ustupat-yaponcam-v-fizicheskojj-gotovnosti-no-ne-v-nastroe!-newsID15872.html Диас Кәмелов]

[[Санат:29 мамырда туғандар]]
[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Тараз ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жеңіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ордабасы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]

Леонид Александрович Пахомов

2024-06-11T09:44:55Z

TuranBot: clean up, replaced: Әзірбайжан Ұлттық футбол құрамасы → Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы using AWB

{{футболшы
| есімі = Леонид Пахомов
| толық аты = Пахомов Леонид Александрович
| туған күні=17.09.1943|азаматтығы={{ту|Ресей}}<br>{{flagicon|КСРО}} [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]|туған жері= {{туғанжері|Баку|Бакуде}}, КСРО
| бойы = 187
| салмағы =
|қазіргі клуб =
| позиция = қорғаушы
| жастар клубы =
{{футбол карьерасы|1953-63|{{Flagicon|КСРО}} [[Нефтчи (футбол клубы, Баку)|Нефтяник (Баку)]]}}
| клубтары =
{{футбол карьерасы|1963|{{Flagicon|КСРО}} [[Дружба (футбол клубы, Майкоп)|Урожай (Майкоп)]]|? (?)
|1964—1966|{{Flagicon|КСРО}} [[Кубань (футбол клубы)|Кубань]]|43 (0)
|1967—1976|{{Flagicon|КСРО}} [[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо М]]|261 (2)}}
| бапкер клубтары =
{{футбол карьерасы|1977|{{Flagicon|КСРО}} Торпедо ФМ|
|1979—1981|{{Flagicon|КСРО}} Торпедо ФМ|директор
|1982—1984|{{Flagicon|КСРО}} [[Кубань (футбол клубы)|Кубань]]|тренер
|1985—1987|{{Flagicon|КСРО}} ФШ Торпедо|
|1987—1990|{{Flagicon|КСРО}} КСРО-21|
|1991|{{Flagicon|КСРО}} КСРО (олимп)|
|1992—1996|{{Flagicon|Ресей}} Ресей (олимп)|
|1995|{{Flagicon|Ресей}} Ресей-17|
|1996—1997|{{Flagicon|Ресей}} [[Колос (футбол клубы, Краснодар)|Колос (Краснодар)]]|
|1997—1998|{{футбол|Ресей}}|
|1998—1999|{{Flagicon|Ресей}} Ресей-21|
|1998—1999|{{Flagicon|Ресей}} Ресей (олимп)|
|1999—2000|{{Flagicon|Ресей}} [[Мәскеу (футбол клубы)|Торпедо-ЗИЛ]]|
|2001—2002|{{Flagicon|Қытай}} [[Шаньдун Лунэн|Шаньдун (Китай)]]|
|2002|{{Flagicon|Ресей}} [[Коломна (футбол клубы)|Коломна]]|
|2002—2004|{{футбол|Қазақстан}}|
|2003—2004|{{Flagicon|Қазақстан}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат (Алматы)]]}}
}}

'''Леонид Александрович Пахомов''' ([[17 қыркүйек]] [[1943 жыл]], [[Баку]]) — КСРО және Ресей футболшысы, қорғаушы, бапкер. 2003-04 жылдары [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан Ұлттық құрамасы]]<nowiki/>н баптаған.

== Қазақстандағы карьеасы ==
Қазақстан футбол құрамасын баптаған тұңғыш шет елдік жаттықтырушы.

2003 жылы Қазақстан құрамасына бапкер боп тағайындалды да, ақпан айында [[Мальта Ұлттық футбол құрамасы|Мальта]] құрамасымен 2:2 есебімен тең ойнады, сәуір ойында [[Фарерлер Ұлттық футбол құрамасы|Фарер аралдарынан]] екі кездесуде де ұтылып қалды. Кейін [[Польша Ұлттық футбол құрамасы|Польша]] және Португалия құрамаларынан да жеңілді. 2003 жылы тамыз айында Қазақстан футболшылары [[Португалия Ұлттық футбол құрамасы|Португалиядан]] сырт алаңда не-бары бір доп айырмашылығымен ғана ұтылды да, бұл ойынға көпшілік жоғары баға беріп, Пахомов қызметін одан әрі жалғастыратын болды.

2004 жылы құрама [[Латвия Ұлттық футбол құрамасы|Латвия]], [[Армения Ұлттық футбол құрамасы|Армения,]] [[Кипр Ұлттық футбол құрамасы|Кипр]], [[Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы|Әзірбайжан]] құрамаларымен жолдастық кездесулер өткізіп, Армениямен ғана тең ойнады (3:3), қалған кездесулердің бәрінде ұтылды да, сәуір айында Пахомов қызметтен босады. 2003 жылдың желтоқсанынан бастап "[[Қайрат (футбол клубы)|Қайратты]]" жаттықтырды, бірақ ұлттық құрамадан кеткен соң клубтан да кетті.

Қазақстаннан еліне қайтқан соң бапкерлік карьерасын да біржола ақтады.

== Жетістіктері ==

* КСРО кубогы 1968, 1972.
* КСРО-ның қола жүлдегері 1968

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [http://www.rusteam.permian.ru/coaches/pakhomov.html Профилә] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180818124331/http://www.rusteam.permian.ru/coaches/pakhomov.html |date=2018-08-18 }}

[[Санат:КСРО футболшылары]]
[[Санат:Торпедо Мәскеу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Кубань ФК ойыншылары]]
[[Санат:Кубань ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары]]
[[Санат:Қайрат ФК жаттықтырушылары]]
[[Санат:Ресей футбол жаттықтырушылары]]

Виталий Владимирович Евстигнеев

2024-06-11T09:44:49Z

TuranBot: /* Карьерасы */clean up, replaced: Әзірбайжан Ұлттық футбол құрамасы → Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы using AWB

{{Футболшы
| есімі = Виталий Евстигнеев
| толық аты = Евстигнеев Виталий Владимирович
| туған күні = 8.08.1985
| туған жері = {{туғанжері|Жамбыл|Таразда|Тараз}}, Қазақ КСР
| азаматтығы = {{Flagicon|KAZ|20px}} [[Қазақстан]]
| бойы = 185
| позиция = жартылай қорғаушы
| қазіргі клуб = клубсыз
| номері =
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2003—2009|{{Flagicon|KAZ|20px}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|109 (13)
|2010—2011|{{Flagicon|KAZ|20px}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|56 (1)
|2012|{{Flagicon|KAZ|20px}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|8 (0)
|2012—2016|{{Flagicon|KAZ|20px}} [[Тараз (футбол клубы)|Тараз]]|25 (1)
|2017|{{Flagicon|KAZ|20px}} [[Қайсар (футбол клубы)|Кайсар]]|1 (0)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2011|{{футбол|Қазақстан}}|3 (1)}}
}}
'''Виталий Владимирович Евстигнеев''' (8 тамыз 1985, [[Тараз]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық футболшы, жартылай қорғаушы.

== Карьерасы ==
2017 жылы "Қайсар" футбол клубында азырақ уақыт доп тепті. Тараз футболының түлегі. Карьерасында "Қайсарға" дейін "Тараз", "Ордабасы", "Ақтөбе" клубтарында ойнаған.

2011 жылы [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан құрамасы]] сапында үш кездесуде алаңға шықты. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы 2010-11|ЕУРО-2012 турнирінің]] іріктеуінде сырт алаңда [[Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы|Әзірбайжан]] қақпасына ұлттық құрамадағы жалғыз голын соқты. Бұл ойында Қазақстан 2:3 есебімен ұтылып қалды.

== Статистикасы ==
{| class="wikitable"
! rowspan="2" |Клуб
! rowspan="2" |Маусым
! colspan="2" |Лига
! colspan="2" |Кубок<ref>Қазақстан кубогы</ref>
! colspan="2" |Еурокубоктер
! colspan="2" |Бары
|-
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
!Ойын
!Гол
|-
| rowspan="7" |Тараз
|2003
|21
|0
|?
|0
| -
| -
|21
|0
|-
|2004
|14
|2
|0
|0
| -
| -
|14
|2
|-
|2005
|8
|0
|5
|0
| -
| -
|13
|0
|-
|2006
|23
|2
|1
|0
| -
| -
|24
|2
|-
|2007
|19
|1
|0
|0
| -
| -
|19
|1
|-
|2008
|11
|3
|1
|0
| -
| -
|12
|3
|-
|2009
|15
|5
|2
|0
| -
| -
|17
|5
|-
|Ордабасы
|2010
|26
|1
|4
|0
| -
| -
|30
|1
|-
! colspan="2" |Бары
!135
!14
!13
!0
!-
!-
!148
!14
|}

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}
== Сілтемелер ==
* [http://fctaraz.kz/players/18 Профиль] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120921035738/http://fctaraz.kz/players/18 |date=2012-09-21 }}{{ref-ru}}

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Тараз ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ордабасы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]

Максим Нұрланұлы Жалмағамбетов

2024-06-11T09:44:45Z

TuranBot: /* Максим жайлы фактілер */clean up, replaced: Әзірбайжан Ұлттық футбол құрамасы → Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы (2) using AWB

{{Футболшы
|есімі = Максим Жалмағамбетов
|толық аты = Максим Нұрланұлы Жалмағамбетов
|сурет =
|азаматтығы = {{байрақ|Қазақстан}}
|туған күні = 7.11.1983
|туған жері = [[Астана|Целиноград]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]
|бойы = 197
|салмағы = 82
|позиция = қорғаушы
|қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады''
|номері =
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2004|{{Flagicon|KAZ|20px}} Қазақстан-21|11 (0)
|2004—2008|{{футбол|Қазақстан}}|30 (0)
}}
}}
'''Максим Нұрланұлы Жалмағамбетов''' ([[7 қараша]], [[1983 жыл]], [[Астана|Целиноград]]) — қазақстандық футболшы, қорғаушы.

== Максим жайлы фактілер ==
* [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Ұлттық құрама]] сапында 2004-08 жылдары ойнады. Алғашқы ойынын 2004 жылы қарашада сырт алаңда [[Грекия Ұлттық футбол құрамасы|Грекия]] құрамасына (ӘЧ-2006 іріктеуі) қарсы ойнады.
*ӘЧ-2006, ЕУРО-2008 турниріндегі матчтарға тұрақты түрде қатысып, жауапты, маңызды деген ойындардың барлығында алаңға шықты. 2007 жылы 6 маусым күні [[Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы|Әзірбайжанмен]] ойында алаңнан қуылып, кейінгі Финляндия, Бельгия, Польшамен өткен ойындарда алаңға шыға алмады. Нәтижесінде құрамаға сол жылы қазан айында Португалиямен ойында ғана оралды.
*Соңғы ойынын 2008 жылы [[Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы|Әзірбайжан]] құрамасына қарсы жолдастық кездесуде өткізді. [[Арно Пайперс]]тің кезінде құрамаға тұрақты шақырылып тұрған Максим [[Бернд Шторк]] бапкер боп келген соң мүлде шақырылмады.
* Максим қазақстандың футболшылар арасындағы ең бойы ұзын спортшы. Оның бойы 197 см.

== Жетістіктері ==
* Қазақстан чемпионы: 2006
* Қазақстан кубогы: 2005

== Ойнаған клубтары ==
{| class="wikitable"
|2001—2002
|[[Жеңіс (футбол клубы)|Жеңіс (Астана)]]
|2 (0)
|-
|2002
|[[Ақжайық (футбол клубы)|Ақжайық (Орал)]]
|6 (4)
|-
|2003
|[[Екібастұз (футбол клубы, 1979)|Екібастұз (Екібастұз)]]
|2 (0)
|-
|2003
|[[Рахат (футбол клубы)|Жастар (Астана)]]
|10 (3)
|-
|2004
|[[Рахат (футбол клубы)|Еуразия (Астана)]]
|10 (4)а
|-
|2004—2008
|[[Жеңіс (футбол клубы)|Астана (Астана)]]
|73 (12)
|-
|2008
|→ [[Антверпен (футбол клубы)|Антверпен (Бельгия)]]
|1 (0)
|-
|2009
|[[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу (Талдықорған)]]
|8 (1)
|-
|2010—2011
|[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс (Павлодар)]]
|30 (0)
|-
|2011
|[[Астана (футбол клубы)|Астана (Астана)]]
|11 (1)
|-
|2012
|[[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы (Шымкент)]]
|4 (0)
|-
|2013
|[[Атырау (футбол клубы)|Атырау (Атырау)]]
|0 (0)
|-
|2013
|[[Жеңіс (футбол клубы)|Астана-1964]]
|8 (1)
|-
|2015
|[[Қызылжар (футбол клубы)|Қызылжар (Петропавловск)]]
|2 (0)
|}

== Сілтемелер ==
*[http://www.national-football-teams.com/player/9775.html Профилі]

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Жеңіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Екібастұз-1979 ФК ойыншылары]]
[[Санат:Антверпен ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Астана ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ордабасы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Атырау ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қызылжар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]

Сергей Сергеевич Остапенко

2024-06-11T09:44:39Z

TuranBot: /* Карьерасы */clean up, replaced: Әзірбайжан Ұлттық футбол құрамасы → Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы using AWB

{{Футболшы
| есімі = Сергей Остапенко
| толық аты = Сергей Сергеевич Остапенко
|туған күні=23.02.1986
|туған жері = {{туғанжері|Алматы|Алматыда}} {{байрақ|КСРО}}
|азаматтығы={{Байрақ|Қазақстан}}
| бойы = 191
| салмағы = 90
| қазіргі клуб = ''карьерасын аяқтады''
| позиция = шабуылшы
| клубтары = {{футбол карьерасы
|2003—2008|{{flagicon|Қазақстан}} [[Алматы (футбол клубы)|Алматы]]|117 (27)
|2007|{{аренда}}{{flagicon|Қазақстан}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|26 (10)
|2008|{{аренда}}{{flagicon|Бельгия}} [[Антверпен (футбол клубы)|Антверпен]]|0 (0)
|2009|{{flagicon|Қазақстан}} [[Ақтөбе (футбол клубы)|Ақтөбе]]|9 (0)
|2010|{{flagicon|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Локомотив]]|27 (6)
|2011|{{flagicon|Қазақстан}} [[Жетісу (футбол клубы)|Жетісу]]|32 (5)
|2012—2014|{{flagicon|Қазақстан}} [[Астана (футбол клубы)|Астана]]|55 (10)
|2014|{{аренда}}{{flagicon|Қазақстан}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|11 (0)}}
| ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2007—2014|{{Футбол|Қазақстан}} |42 (6)}}
}}
'''Сергей Сергеевич Остапенко''' ([[23 ақпан]] [[1986 жыл]], [[Алматы]]) — қазақстандық футболшы, шабуылшы. [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы]]нда ойнаған.

==Карьерасы==
Карьерасын [[Алматы (футбол клубы)|"Цесна"]] клубында (кейін команда атауы "Алматы" боп өзгертілді) бастаған. Осы клуб сапында жүріп, [[2006 жыл]]ы ұлттық құрамаға шақыртылды. Құрама сапында 2007 жылы маусымда [[Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы|Әзірбайжан]] құрамасына қарсы ойында алаңға шықты. Бұл [[Футболдан 2008 жылғы Еуропа біріншілігі|ЕУРО-2008 турнирінің]] іріктеу матчы болатын. 2007 жылы 21 қараша күні [[Ереван]]да [[Армения Ұлттық футбол құрамасы|Арменияның]] қақпасына алғашқы голын енгізді (бұл ойында Қазақстан 1:0 есебімен ұтты).

2008 жылы қаңтарда [[Максим Нұрланұлы Жалмағамбетов|Максим Жалмағамбетов]] екеуі [[Бельгия]]ның "Антверпен" клубына жалға берілді. Бірақ негізгі құрамға іліге алмай, жыл ортасында "Алматы" клубына қайта оралды.

2014 жылы 28 жасында [[Қайсар (футбол клубы)|"Қайсарда"]] ойнап жүріп карьерасын аяқтады.

==Жетістіктері==
*Қазақстанның күміс жүлдегері: 2007, 2011
*Қазақстан кубогы: 2006, 2007, 2010, 2012
*Интертото кубогы: 2007
*Достастық елдері кубогының финалисі: 2009
==Жеке өмірі==
Әйелінің аты - Анна. Балалары: Семен мен Полина.

==Ұлттық құрамадағы голдары==
{| class="wikitable" style="font-size:100%;"
|-
| 1 || 21. 11. 2007 || Республикалық, Ереван || Армения || 1-0 || ЕУРО-2008 іріктеуі
|-
| 2 || 20. 08. 2008 || Орталық, Алматы || Андорра || 3-0 ||ӘЧ-2010 іріктеуі
|-
| 3 || 20. 08. 2008 || Орталық, Алматы || Андорра || 3-0 || ӘЧ-2010 іріктеуі
|-
| 4 || 6. 09. 2008 || Орталық, Алматы || Украина || 3-1 || ӘЧ-2010 іріктеу
|-
| 5 || 9. 02. 2011 || Анталья стэдиум || Беларусь || 1-1 || Жолдастық
|-
| 6 || 6. 09 2011 || Тофик Бахрамов, Баку || Әзірбайжан ||3-2 || Еуро-2002 іріктеуі
|}

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Астана ФК ойыншылары]]
[[Санат:Алматы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары]]
[[Санат:Жетісу ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]

Фархадбек Равшанұлы Ырысметов

2024-06-11T09:44:12Z

TuranBot: clean up, replaced: Әзірбайжан Ұлттық футбол құрамасы → Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы using AWB

{{Футболшы
|есімі = Фархадбек Ырысметов
|толық аты =
|лақап аты = Фара
|сурет = Farkhadbek Irismetov 2008.JPG
|сурет ені = 200px
|атауы =
|туған күні = 10.08.1981
|туған жері = {{туғанжері|Шымкент|Шымкентте}}
|азаматтығы = {{KAZ}}
|бойы = 178 см
|салмағы = 76 кг
|позиция = сол қапталдағы қорғаушы
|қазіргі клуб = {{flagicon|Kazakhstan}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]
|қызметі = бапкер көмекшісі
|клубтары = {{футбол карьерасы
|1999—2001|{{flagicon|Russia}} [[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо-2]]|
|2001|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Каспий (футбол клубы)|Каспий]]|10 (0)
|2002-2004|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]|87 (12)
|2005-2006|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қайрат (футбол клубы)|Қайрат]]|37 (1)
|2007—2010|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|93 (0)
|2011—2012|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|36 (0)
|2012|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]]|7 (0)
|2013—2014|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|19 (0)
|2014|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Тобыл (футбол клубы)|Тобыл]]|13 (0)
|2015|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қайсар (футбол клубы)|Қайсар]]|23 (0)
|2016—2017|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасы]]|8 (0)
|2018|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай]]|0 (0)
}}
|ұлттық құрамы = {{футбол карьерасы
|2004—2011|{{flagicon|Kazakhstan}} [[Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы|Қазақстан]]|34 (0)
}}|бапкер клубтары = {{футбол карьерасы
|2019|{{ту|Қазақстан}} [[Қыран (футбол клубы)|Қыран]]|
|2020—|{{ту|Қазақстан}} [[Атырау (футбол клубы)|Атырау]]|асс
}}
|ағымдағы клуб туралы мағлұматтарын жаңарту =
|ағымдағы құрама туралы мағлұматтарын жаңарту =
}}
'''Фархадбек Равшанұлы Ырысметов''' (10 тамыз 1981<ref>[https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/44954 Тransfermarkt.com]</ref>, [[Шымкент]], [[Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы|Қазақ КСР]], [[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]]) — қазақстандық футболшы, қорғаушы, футбол жаттықтырушысы.

==Карьерасы==

=== Клубтық ===
Фархадбектің ұлты өзбек, Шымкентте дүниеге келген. Жастық шағында Ташкентте де тұрған, 1998 жылы "[[Томирис (футбол клубы)|Достық/Синтез]]" клубында доп тепті.

1999 жылы карьерасын мәскеулік "[[Торпедо (футбол клубы, Мәскеу)|Торпедо]]" клубында бастады. Екі маусым клуб футболшысы атанғанымен, негізгі құрамда ойнай алмады, тек фрам-клуб сапында алаңға шықты.

2001 жылы жазда "[[Каспий (футбол клубы)|Маңқыстау]]" клубына ауысты. Маусым соңында клубтан кетті.

2002 жылы "[[Ертіс (футбол клубы, Павлодар)|Ертіс]]" футболшысы атанды. Жаңа клубы сапында екі рет Қазақстан чемпионы атанды.

2005 жылы "Қайратқа" ауысты. 2005 жылы клуб сапында Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері атанды, ал клуб Қазақстан кубогы финалында сүрінді.

2007 жылы [[Дмитрий Алексеевич Огай|Дмитрий Огайдың]] шақыруымен "[[Тобыл]]" футболшысы атанды. "Тобылға" барған алғашқы маусымда [[Интертото кубогы 2007|Интертото кубогы]] иегері атанды, ал 2010 жылы үшінші рет Қазақстан чемпиондығына қол жеткізді. Бірақ бұл кезде Огай бапкерліктен кетіп қалған болатын.

2010 жылы "[[Ордабасы (футбол клубы)|Ордабасыға]]" ауысты. Шымкенттік клуб сапында Қазақстан суперкубогы иегері атанды.

2012 жылы бірінші лигадағы "[[Сұңқар (футбол клубы)|Сұңқар]]" қатарын толықтырды. 2013 жылы "Ордабасыға" қайта оралып, екі маусым ойнады.

2014 жылғы маусымды тағы да [[Тобыл (футбол клубы)|"Тобыл"]] сапында, ал 2015 жылды "[[Қайсар (футбол клубы)|Қайсарда]]" өткізді.

2016-17 жылдары тағы да "Ордабасы" сапында доп тепті.

2018 жылы "[[Алтай (футбол клубы, Өскемен)|Алтай]]" клубына ауысып, бірден команда капитаны боп тағайындалды. Сол жылы карьерасын аяқтады.
=== Ұлттық құрамада ===
Ұлттық құрамаға ресейлік [[Леонид Александрович Пахомов|Леонид Пахомов]] бас бапкер болып тұрған жылдары шақырту алған. Пахомов бапкер «Ертісте» өнер көрсетіп жүрген қорғаушыны [[Әзербайжан Ұлттық футбол құрамасы|Әзірбайжанмен]] өткен жолдастық кездесуде алаңға шығарады. Одан кейін [[Сергей Анатольевич Тимофеев|Сергей Тимофеев]], [[Арно Пайперс]] секілді бапкерлер де ұлттық құрама жиынына тұрақты түрде қатыстырып тұрды. Бас команда сапында жалпы 35 ойын өткізген.

=== Бапкерлік ===
2019 жылы бапкерлік жолын бастап, Шымкенттің "Қыран" клубын жаттықтырды.

2020 жылы [[Атырау (футбол клубы)|"Атырауда]]" бас бапкер көмекшісі боп қызметке тағайындалды.

==Жетістіктері==
*Қазақстан чемпионатының жеңімпазы: 2002, 2003, 2010 жылдары
*Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2004, 2007, 2008 жылдары
*Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2005 жылы
*Қазақстан кубогының иегері: 2007, 2011 жылдары
*Қазақстан суперкубогының иегері: 2012 жылы
*Интертото кубогының иегері: 2007 жылы

==Дереккөздер==
{{Дереккөздер}}

== Сілтемелер ==

* [https://www.national-football-teams.com/player/3528.html Профилі]
{{Сыртқы сілтемелер}}

[[Санат:Қазақстан футболшылары]]
[[Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары]]
[[Санат:Каспий ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ертіс ФК ойыншылары]]
[[Санат:Тобыл ФК ойыншылары]]
[[Санат:Ордабасы ФК ойыншылары]]
[[Санат:Сұңқар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Алтай Өскемен ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайсар ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қайрат ФК ойыншылары]]
[[Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары]]
[[Санат:Қыран ФК жаттықтырушылары]]

Қастек Баянбай

2024-06-11T09:32:57Z

TuranBot: /* Еңбегі */clean up, replaced: Әзірбайжан тілі → Әзербайжан тілі using AWB

'''Қастек Баянбай''' ([[15 қараша]] [[1936 жыл]], [[Алматы облысы]] [[Алакөл ауданы]] [[Талдыбұлақ (Алакөл ауданы)|Талдыбұлақ]]) - балалар жазушысы, ақын.

Қазақ мемлекеттік университетінде білім алған. 1960 жылдан бастап Алакөл аудандық, 1965 жылдан бастап Алматы облыстық газет редакцияларында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып істеген. 1971 — 1995 жылдары ''«Жазушы»'' баспасында редакция меңгерушісі, ''«Жалын»'' баспасында Бас редактор қызметтерін атқарған.

== Еңбегі ==
Балаларға арналған ''«Арғымақ»'' атты алғашқы жинағы ''«Жазушы»'' баспасынан жарық көрген. Өлеңдері бастауыш сынып оқулықтарына, көмекші құралдарға еніп, кейбіріне әндер жазылған, ертегілері бойынша мультфильмдер түсірілген, [[Орыс тілі|орыс]], [[Украин тілі|украин]], [[Белорус тілі|белорус]], [[Өзбек тілі|өзбек]], [[болгар тілі|болгар]], [[молдован тілі|молдован]], [[Түрікмен тілі|түрікмен]], [[Әзербайжан тілі|әзірбайжан]], [[Литван тілі|литван]] және басқа тілдерге аударылған.

== Аудармалары ==
Бельгия ақыны Э.Верхарнның, болгар ақыны Л.Левчевтің, орыс ақындары С.Михалковтың, А.Бартоның, Р.Рождественскийдің, З.Александрованың, якут ақыны С.Даниловтың, түркімен ақыны Қ.Тәңіріқұлиевтің, молдован ақыны Г.Виерудің және тағы басқа ақындардың туындыларын қазақшалаған. Екі томдық ''«Орыс поэзиясының антологиясын»'' аударуға қатысқан.

== Жетістіктері ==
1986 жылы ''«Тәтті сабақ»'' жинағына [[Ілияс Жансүгіров|I.Жансүгіров]] атындағы сыйлық берілген. [[Қазақ КСР]] Жоғарғы Кеңесіне Құрмет Грамотасымен, ''«Ерен еңбегі үшін»'' медалімен (2005) марапатталған.<ref>Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: «Аң арыс» баспасы, 2009 жыл</ref><ref>“Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. — Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010 жыл.ISBN 9965-26-096-6</ref>

== Шығармалары ==
*''Арғымақ. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1962;
*''Атай неге солақай. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1964;
*''Адамға хат. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1966;
*''Балаларға базарлық. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1966;
*''Шапағатты шақ, Өлеңдер. «Жазушы», 1968;
*''Ильич пен аңшы. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1970;
*''Ақ шағала. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1973;
*''Қол шатыр көтерген он батыр. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1974;
*''Әсем әлем. Таңдамалы өлеңдері. А., «Жалын», 1976;
*''Құс сүті. Өлеңдер. А., «Жалын», 1977;
*''Алау. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1978;
*''Зайчик в очках. Стихи. А., «Жалын», 1979;
*''Богатыри под дождем. Стихи. М., «Детская литература», 1979;
*''Жол. Таңдамалы өлеңдері. А., «Жазушы», 1982;
*''Тәтті сабақ. Өлеңдер. А., «Жалын», 1984;
*''Той. Таңдамалы өлеңдері. А., «Жалын», 1986;
*''Бір қоржын жаз. Өлеңдер. А.,»Жалын», 1991;
*''Жүз жыл жаз. Таңдамалы өлеңдері. А.,»Балауса», 1995;
*''Құс сүті. Таңдамалы өлеңдері. А., «Жалын», 1996;
*''Қырық күн шілде. Өлеңдер. А., «Рауан», 1997;
*''Юрта. Стихи. А., «Шартарап», 2001;
*''Кемпірқосақ. Өлеңдер. Аст., «Балалар әдебиеті», 2003.
*''Асар. Әңгімелер. «Балалар әдебиеті», А., 2006;
*''2 томдық таңдамалы шығармалары. «Балалар әдебиеті», А., 2007;
*''Араша. «Раритет», А., 2008.

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{Stub: Қазақ әдебиеті}}

[[Санат:15 қарашада туғандар]]
[[Санат:Алакөл ауданында туғандар]]
[[Санат:1936 жылы туғандар]]
[[Санат:Қазақстан жазушылары]]
[[Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері]]
[[Санат:Қазақстан ақындары]]

Нұрсұлтан Оразұлы Оңғалбаев

2024-06-11T09:32:53Z

TuranBot: /* top */clean up, replaced: Әзірбайжан тілі → Әзербайжан тілі using AWB

'''Нұрсұлтан Оразұлы Оңғалбаев''' (1887 – 1927) – белгілі партия, кеңес қайраткері. Форттағы бір кластық қазақ-орыс мектебін бітірген (1899). Содан кейін [[Ашғабад]] қаласындағы гимназияда оқыған. 1907 ж. патша өкіметіне қарсы партияға тілектестігі үшін оны гимназиядан шығарылған. [[Түрікмен тілі|Түрікмен]], [[Әзербайжан тілі|Әзірбайжан]], [[татар тілі|татар]], [[орыс тілі|орыс]], [[неміс тілі|неміс]], [[француз тілі|француз]] тілдерін еркін меңгерген Нұрсұлтан 1909 ж. [[Маңғыстау]]ды зерттеген неміс ғалымы [[Карутц Рихард]]тың ғылыми этнографиялық экспедициясына әкесі екеуі жолбасшы әрі аудармашы-тілмаш болып ел аралайды. Кейіннен Еділ – Каспий флотында қызмет етті. 1917 жылдан кеңес органдарын құру ісіне белсене араласты. Ол уездік атқару комитеті аппаратын, комитет құрамдарын жасақтау, оған алдыңғы қатарлы қызметкерлерді тағайындауға басшылық жасап, адай ауылдарын әкімшілік аймаққа бөлуге ат салысқан. Адай ревкомының мүшесі (1921) ретінде Маңғыстаудың жер, су жағдайларын ескере отырып, [[Адай уезі]]н қонысы мен шаруашылығына қарай 5 аудан, 60 болысқа жүйелеген Уездік милиция бастығы (1921), Уездік комитеттің хатшысы (1923) болып жұмыс жасаған.<ref>«Қазақ Совет энциклопедиясы» (12 томдық), Алматы, 1972 – 1978;
</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{Stub}}

Болыс болдым, мінеки...

2024-06-11T09:32:49Z

TuranBot: clean up, replaced: әзірбайжан тілі → Әзербайжан тілі using AWB

'''«Болыс болдым, мінеки...»''' - [[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] [[1889]] ж. жазған өлеңі. Көлемі 148 жол. Ақын бұл шығармасында малын шашып, болыс болған пенденің әлеуметтік-психологиялық кескінін жасайды. Өлеңнің мағыналық құрылымында бірнеше тұлға бар: а) [[болыс]]; ә) [[ояз]]; б) ел. Бұл үш тұлғаның бастысы - болыс. Шығарманың алғашқы бөлігінде жаңадан болыс болған адамның болыстық мансапқа жету жолы мен көңіл-күйі көрсетіледі. Малын шашып, шығынға батса да, оның бар тілегі болыс болу. Болыстыққа қолы жеткен соң да оның көңілі орнықпайды; езінен күштілерге құлдық ұрып, әлсіздерге ыңғай бермей, қырын қарайды. Сыртқы жұртқа сыр бермей, сырбаз жүргенмен, сыяз бар деген хабарды құлағы шалса-ақ, жүрегі суылдап, мазасы қашады. Өйткені сыяз болса, елге ояз келеді. Елге ояз келсе, болыстан тыныштық кетеді: ылау дайындау, үй тігу, сый-сияпат жасау, бағып-күту - бәрі де болыстың не өзі жасайтын, не елге жасататын ісі; егер оязға не ісі, не өзі ұнамай қалса, онда болыстықтан түсіп қалуы да қиын емес. Өлеңнің екінші мағыналық бөлігінде болыстың сыяз үстіндегі іс-әрекеттері мен ой-толғаныстары баяндалады. Оязбен оңаша қалған болыс елін мақтарға сөз таппай, ықылас танытпай, өлдің ел болып отырғаны өзінің, қала берді - ояздың арқасы екендігі туралы ойды шиырлай беретін болса, елімен, жұртымен бетпе-бет келгенде, оязға өзі сенімді, сөзі өтімді кісімсіп, ел мүддесін қорғай жүрген адамға ұқсап маңызданып, сыртқы жүнін қампитып шыға келеді. Алайда сыяз үстінде болыс та, ояз да ел ішіндегі дау-шардың бірқатарын халықтың, халық билерінің қатал талабы бойынша әділ шешуге мәжбүр болады. ;оның нәтижесінде болыстың өз малым, оз мүлкім деп иеленіп қалған мал-мүлік иелеріне қайтарылып беріледі. Сөйтіп, болыстың арты шөмейіп, шыға келеді. Өлеңнің келесі мағыналық бөлігіңде болыстың сыяз бітіп, ояз кеткеннен кейінгі хәлі бейнеленеді. Әуелден артының қуыстығын білген болыс сыяз бітсе де, елінің ұрысы мен қарысын тиып, телі мен тентегін жөнге саларлық ірі іске бара алмайды. Ел алдында ояз барда жасаған қылығын ояз кеткеннен соң жасай алмай, кәкір-шүкір, көр-жерді пайда керіп қала береді, келесі сайлауда бүл күніне де зар болып қалардай қиналады. Ақын болыстың өз күйін әзіне баяндатып қана қоймайды, оның ел туралы ойларын да аша түседі. Болыс өзі билеп отырған еліне көңілі толмайтынын айтудан да тайынбайды. Табанынан тозып, жүгіріп жүруі, ел ішіндегі істерге ояздың разы болмай, шартылдап ашу білдіріп жатуы - бәрі де, оның ойынша, елінің бұзықтығынан. «Қайтіп көмек болады, Антұрған өңкей ұры-қары?»-деп күйіне отырып, болыс өзінің бұл елді ұстарлық кісі еместігін де айтып салады, өзін бүл азапты, рақатсыз істен құтқарушы іздейді. Сөйтіп ақын ел басқарған кісінің ісі мен ойының барша маңызы мен мәнін толық ашып береді. Іс, оқиға желісі мен ой жүйесін болыс болған кісінің өз атынан баяндау тәсілі ақын шығармасының көркемдік-эстетик. бітімін әрлеп, көркейте түскен. Өлең 7-8 буынды жыр үлгісінде жазылған. Алғаш рет 1909 ж. [[Санкт-Петербург]]те жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Басылымдарында бірқатар текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1909 жылғы жинақта 20-жол «Жүрек кетті дуылдап», [[1945]], [[1954]] жылғы басылымда «Жүрек кетті лүпілдеп» делінсе, [[1933]], [[1957]], [[1977]] жылғы жинақтарда бүл жол Мүрсейіт қолжазбаларының негізінде «Жүрек кетті дүпілдеп» ретінде алынған. [[1933]], [[1939]] жылғы басылымдарда 31-жол «Қамқор жансып айламен» болып берілсе, қалған жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары, 1909 жылғы басылым бойынша «Қайраттысың, қамқорсың» болып басылған. Бұрынғы жинақтарда 34-жол «Мақтаймын елімді» деп берілсе, 1945, [[1954]], [[1957]], [[1977]] жылғы басылымдарда Мүрсейіт қолжазбалары негізінде «Мақтамаймын елімді» болып түзетілген. Мүрсейіт қолжазбаларында, 1909 жылғы жинақта 43-жол «Қазақты жеген қайратты ел» делінсе, қалған басылымдарда «Қазақты жеген қайратты «ер» деп басылған. [[1957]], [[1977]] жылғы басылымдарда Мүрсейіт қолжазбалары, 1909 жылғы жинақ бойынша 48-жол «Ноқтаға басы керілді» деп алынса, қалған жинақтарда «Ноқтаға басы кірілді» делінген. Мүрсейіт қолжазбаларында, [[1945]], [[1954]] жылғы жинақтарда 75-жол «Күлкісі бөлек қарқылдап» болса, қалған басылымдарда 1909 жылғы жинаққа сәйкес «Күлкісі жақсы қарқылдап» түрінде алынған. [[1909]] жылғы басылымда 100-жол «Еш кісіні тыймаймын» болса, 104-жол «Жақсы ақыл»-деп құптаймын», қалған жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары бойынша «Еш кісіні теппеймін», «Жақсы ақыл» деп, «құп» деймін» делінген. Өлең [[араб тілі|араб]], [[Әзербайжан тілі|әзірбайжан]], [[қарақалпақ тілі|қарақалпақ]], [[қырғыз тілі|қырғыз]], [[орыс тілі|орыс]], [[өзбек тілі|өзбек]], [[ұйғыр тілі|ұйғыр]] т. б. тілдерге аударылған.<ref>[[Абай Құнанбайұлы|Абай]]. Энциклопедия. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, «Атамұра» баспасы, ISBN 5-7667-2949-9</ref>

== Өлең ==
Болыс болдым мінеки,

Бар малымды шығындап.

Түйеде қом, атта жал

Қалмады елге тығындап.

Сөйтсе-дағы елімді

Ұстай алмадым мығымдап.

Күштілерім сөз айтса,

Бас изеймін шыбындап.

Әлсіздің сөзін салғыртсып,

Шала ұғамын қырындап.

Сыяз бар десе жүрегім

Орнықпайды суылдап.

Сыртқыларға сыр бермей,

Құр күлемін жымыңдап.

Жай жүргенде бір күні,

Атшабар келді лепілдеп:

«Ояз шықты, сыяз бар»,

«Ылау» деп, «үй» деп дікілдеп.

Сасып қалдым, күн тығыз,

Жүрек кетті дүпілдеп.

Тыңтуяқ күнім сүйтсе де,

Қарбаңдадым өкімдеп.

Старшын, биді жиғыздым:

«Береке қыл» деп, «бекін» деп,

«Ат жарамды, үй жақсы

Болсын, бәрің күтін» деп.

Қайраттанып халқыма

Сөз айтып жүрмін күпілдеп:

«Құдай қосса, жұртымның

Ақтармын осы жол сүтін» деп,

Қайраттысып, қамқорсып,

Сайманымды бүтіндеп...

Оңашада оязға

Мақтамаймын елімді,

Өз еліме айтамын:

«Бергенім жоқ,- деп,- белімді».

Мақтанамын кісімсіп,

Оязға сөзім сенімді.

«Көрсеттім» деймін, ымдаймын

Кәдік қылар жерімді.

Сөз көбейді, ұлғайды,

Мақтанның к... көрінді.

Қазақты жеген қайратты «ер»,

Ұрынды да берінді.

Әрлі-берлі тартысып,

Ісі арамы жеңілді.

Алқыны күшті асаулар

Ноқтаға басы керілді.

Үлкен-кіші ақының

Бәрі сөз боп терілді.

Қайрауы жеткен қатты би

Қайрылып нетсін көңілді.

Өз малым деп қойған мал

Иесіне берілді.

Ақылы жандар қамалап,

Кептірді сонда ерінді.

Арызшылар көбейді,

Болыстың к... шөмейді,

Қайтсін байғұс демейді.

Бір кептірмей терімді,

Күн батқанша шабамын

Әрлі-берлі далпылдап.

Етек кеткен жайылып

Ат к... не жалпылдап.

Оязға жетсін деген боп,

Боқтап жүрмін барқылдап.

Кейбіреуге таяғым

Тиіп те кетті бартылдап.

Пысықтың көбі бұғып жүр,

Беттесе алмай шаңқылдап.

Ашылып омырау, күн ыстық,

Қойын кетті алқылдап.

Елі жөнді болыстар

Мақтанып жүр тарқылдап.

Күлкісі жақсы қарқылдап,

Үні бөлек сартылдап.

Сөйлесе кетсе бір жерде,

Ағыны қатты аңқылдап.

Оязға кірсе, өзгеден

Мерейі үстем жарқылдап.

Елің бұзық болған соң,

Ояз жатыр шартылдап.

Табаныңнан тозасың,

Құр жүгіріп тарпылдап.

Антұрғанмын өзім де,

Бір мінезбен өтпеймін.

Момындық күшті екенін

Көрсем-дағы, күтпеймін.

Сыяздан соң елімді

Қысып алып кетпеймін.

Әуелде к... бос кәпір,

Мықтыға не қып беттеймін?

Жуанды қойып, жуасты

Біраз ғана шеттеймін.

Ояз бардағы қылықты

Ояз жоқта етпеймін.

Кәкір-шүкір, көр-жерді

Пайда көріп ептеймін.

Мынау арам, тентек деп,

Еш кісіні теппеймін.

Өзімдік бол деп ел жиып,

Құрастырып, септеймін.

Бұзақының бүлігін

«Жақсы ақыл» деп, «құп» деймін.

Сүйегім жасық, буын бос,

Біраз ғана айлам бар.

Айлам құрсын, білемін –

Болыстықтың жолы тар.

Қайтіп көмек болады

Антұрған өңкей ұры-қар?

Көргенім әлгі, ойлашы,

Ұят, намыс, қалды ма ар?

Ендігі сайлау болғанда,

Түсе ме деп тағы шар,

Бұл күніме бір күні

Боламын ғой деймін зар.

Ақыл айтар туғандар,

Бұл сөзімді ойлаңдар.

Кәтелешке көбейді,

Сөгіс естіп, тозды ажар.

Мынау елді ұстарлық

Кісі емеспін, кел, құтқар!

Қолдан келмес қорлыққа

Неге болдым мұнша іңкәр?

Ел жайылды, жетпей ме,

Оязға да бір хабар?

Тағы бүйтіп кеттің деп

Қозғау салар, қолға алар.

Қатты қысым қылған соң,

Басым сотқа айналар.

Кірлі болып түскен соң,

Көрген күнім не болар?

Өзіне мәлім, тентектер

Өз бетімен не табар?

Қағаз берер, қарманар,

Аяғында сандалар.

Бұрынғыдай дәурен жоқ,

Ұлық жолы тарайды.

Өтірік берген қағаздың

Алды-артына қарайды.

Өз қағазы өз көзін

Жоғалтуға жарайды.

Тауып алып жалғанын,

Қылмысыңды санайды.

Өзі залым закүншік

Танып алды талайды,

Көрмей тұрып құсамын

Темір көзді сарайды.<ref>https://bilim-all.kz/olen/106-Bolys-boldym-mineki</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Абай энциклопедиясы]]

{{stub}}

Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі Ұлттық орталығы

2024-06-04T08:48:56Z

TuranBot: /* Енгізу */clean up, replaced: Қазхром Ұлтаралық Компаниясы → Қазхром using AWB

'''Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі Ұлттық орталығы («ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК)''' — тау-кен металлургия кешенінде, экологияда, байланысты химия-технологиялық кәсіпорындарда зерттеулер жүргізетін және үйлестіретін республикалық мемлекеттік кәсіпорын.

== Тарихы ==
[[Қазақстан Республикасының Индустрия және сауда министрлігі|Қазақстан Республикасы Индустрия және сауда министрлігінің]] «Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығы» РМК 1993 жылы 22 шілдедегі № 642 Қазақстан Республикасы Министрлер кабинетінің қаулысымен және 1993 жылғы 21 қаңтардағы № 1090 Президент үкіміне сәйкес ғылымды ұйымдастыру және республиканың ғылыми-техникалық әлеуетін дамыту мақсатында құрылған. Осы орайда келесі мәселелер құруға негіз болды:

*ғылымның алға дамуын іске асыруды қамтамасыз ету,
*елдің ғылыми-техникалық әлеуетінің күшеюіне мүмкіндік туғызу,
*Қазақстанның технологиялық алға шығуын қамтамасыз етуге мүмкіндік туғызу.

== Құрылысы және кадрлық әлеуеті ==
«Қазақстан Республикасының минералдық шикізаттын кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталығы» РМК құрамына осы мекемеге қарайтын жетекші зерттеу институттары мен тау-кен және металлургия саласының кәсіпорындары кіреді:

*Геология және минералдық шикізаттың экономикасы институты (Алматы);
*[[Д. А. Қонаев атындағы тау-кен ісі институты]] (Алматы);
*[[Ж. Әбішев атындағы химия-металлургия институты]] (Қарағанды);
*[[Шығыс ғылыми-зерттеу тау-кен-металлургия түсті металдар институты]] (Өскемен);
*[[Қазмеханобр|«Қазмеханобр» мемлекеттік өндірістік экология ғылыми-өндірістік бірлестігі]] (Алматы);
*Металлургия орталығы;
*«Қазқараметалавтоматика» АҚ (Қарағанды);
*Нұр-Сұлтан қаласында филиал.

«ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК орталық аппарат құрылымында келесілер қызмет атқарады:
*6 ғылыми-зерттеу лабораториясы,
*тәжірибе-сынақ кешені,
*конструкторлық–жобалау бөлімі.

Ұлттық орталықтың кадрлық құрамы шамамен 900 адамды құрайды, оның ішінде 36 ғылым докторы, 66 ғылым кандидаты, 40 академиктер (Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының - 4 адам, Халықаралық минералдық ресурстар Академиясының - 2 адам, Қазақстан Республикасының Минералдық ресурстар академиясының - 4 адам, Халықаралық Ақпараттандыру академиясының - 8 адам, Халықаралық «Экология» академиясының - 3 адам, Ұлттық жаратылыстану академиясының - 7 адам, Ұлттық инженерлік академиясының - 4 адам, Халықаралық термоэлектро академиясының - 1 адам, Халықаралық инженерлік академиясының - 1 адам), 9 корреспондент-мүшелер, 61 сыйлық иегерлері (Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлықтың - 17 адам, академик Қ.И. Сәтбаев, Е.А. Бөкетов, Ш.Е. Есенов, Ө. Жолдасбеков және Д.А. Қонаев атындағы сыйлықтардың – 38 адам).

Орталықты ҚР ҰҒА академигі, техника ғылымының докторы, білім, техника және ғылым саласындағы ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты Жәрменов Әбдірәсіл Алдашұлы басқарады.

Орталықтың қызметкерлері табыстары мен жетістіктері үшін түрлі марапаттарға ие болды: ҚР Мемлекеттік сыйлығы, «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына, академик Қ.И.Сәтбаев, Е.А.Бөкетов, Ш,Е.Есенов, Ө.Жолдасбеков және Д.А.Қонаев атындағы сыйлықтарға, «Құрмет» ордені мен «Астананың 10 жылдығы», «[[Ерен еңбегі үшін медалі|Ерен еңбегі үшін]]» медалдарына, Қазақстан Республикасының мақтау грамотасы мен ҚР БҒМ «Қазақстан Республикасы ғылымының дамуына сіңірген еңбегі үшін», «Қазақстан Республикасы білім саласының құрметті қызметкері» және ҚР ИСМ «Кенші даңқы» І,ІІ,ІІІ дәрежелі, «Еңбек даңқы» ІІІ дәрежелі кеуде белгілеріне, «European Quality» Халықаралық марапаттарға ие.

Тау-кен-металлургия кешендеріне ғылыми-техникалық қызмет көрсету нарығында, соның ішінде инновациялық өндіріс құруда, алдыңғы қатарлы технологияларды жасау мен ендіруде «ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК-ның ойдағыдай қызмет етуі жұмыс құрылымын епті әрі дәл құра білу мен мамандардың кәсіптік деңгейінің жоғарылығында.

== Қызметі ==
«ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК қызметінің негізгі бағыттары кен-металлургиялық циклінің барлық кезеңдеріндегі: кенді қазу, байыту, өңдеуден бастап тауарлы өнім алғанға дейінгі мәселелерді жүйелік шешуге бағытталған. Негігзгі бағыттарға келесілер кіреді

*Ғылыми-зерттелу жұмыстарының орындалуы: іргелі және қолданбалы зерттеулер; жаңа технологиялар, құралдар мен қондырғылар жасау.
*Конструкторлық-тәжірибе жұмыстарын орындау: жаңа технологиялар, құралдар мен қондырғыларды тәжірибелік, өндірістік-тәжірибелік, өндірістік сынақтан өткізу; конструкторлық жұмыстар, тәжірибелік үлгілерді дайындау және сынақтан өткізу; жаңа өндірістердің жобалық-сметалық құжаттары мен техника-экономикалық негіздемелерін жасау, инновациялық жобаларды әзірлеу, технологиялық жобаларды жасау.
*Экологиялық жобаларды; нормативті-әдістемелік құжаттарды жасау (мемлекеттік және мемлекетаралық стандарттар, ұйым стандарттары, техникалық жағдайы, өлшеу жұмыстарының әдістері).
*Металлургия мен тау-кенөндіру кәсіпорындарының өнім сапасын бақылауға арналған стандарттық үлгілерді әзірлеу мен жасау (мемлекеттік, мемлекетаралық, аймақтық, кәсіпорындық).
*Қоршаған орта нысандарындағы металөнімдері мен техногенді және минералды шикізаттарға аттестациялық, бақылау, сертефикаттау және арбитраждау талдауларын жүргізу.

=== Енгізу ===
Ұлттық орталықта жасалған ғылыми-техникалық әзірлемелер мынадай отандық өндірістік кәсіпорындарда ендірілген: «Бақыршық тау-кенөндіру кәсіпорны» ЖШС, «[[Қазхром]]» ТҰК АҚ, [[Қазмырыш|«Қазмырыш»]] ЖШС, «[[Қазақмыс]]» Корпорациясы ЖШС, «Алел» ФИК АҚ, «Сары Қазына» ЖШС, «Қостанай минералдары» АҚ, «[[Қазатомөнеркәсіп]]» ҰАК АҚ, «[[Васильков алтын|Васильковск КБК]]» АҚ, «Өркен» ЖШС, «Тау-кен компаниясы» ЖШС, «[[Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі|ССТКБӨБ]]» АҚ, «АрселоМитталТеміртау» АҚ, «NOVA-ЦИНК» СП ЖШС, ENRC және т.б.

«Химпром» Жамбыл фосфор зауыты мен Теміртау химия-металлургия зауыты марганец балқымасын шығаратын өндіріс болып қайта мамандандырылды.

[[Екібастұз]] қаласында кешенді жаңа ферросиликоалюминии балқымасын алатын шағын өндіріс құрылды.

Қарағанды қаласында күйдірілмейтін энергетикалық көмірден – арнаулы кокстің – көміртегін қалпына келтіретін жаңа түрін өндіретін кәсіпорын ұйымдастырылды.

Өзінің құрылымы мен жартылайфункционалды қасиеттеріне байланысты Қазақстан импорттайтын бірқатар химиялық өнімдерді алмастыра алатын, күріш қыпығын өңдеуден алынатын кремнийкөміртегі мен органикалық өнімдер өндіретін кәсіпорындар құрылуда.

«Бақыршық кен өндіру кәсіпорны» ЖШС-де күйдіріп-цианиттеу жүйесі бойынша «Бақыршық» кенорындарының көмірлі-мырышты алтынқұрамды кендерін өңдеу жөніндегі технологияны жүзеге асыру қолға алынды.

Қарағанды облысындағы [[Саран (қала)|Саран]] қаласы мен Жаңаарқа кентінде көмірді термототықтырып кокстеу технологиясын жүзеге асыруға орай завод құрлысын салу қолға алынды.

«ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК қызметі Казақстанмен ғана шектеліп қоймайды. Ұлттық орталық алыс, жақын шетел әріптестерімен де тығыз байланыста. Ұлттық орталықтың технологиялары бойынша Италия, Канада, Боливияда қорғасын зауыттары, Өзбекстан мен Қазақстанда мырыш зауыттары салынды, Ресейде мырыш зауыты, Қытай, Ресей, Қырғызтан, Өзбекстанда алтын өндіретін фабрикалар салынуда. Қытайдағы жұмыс істеп тұрған қорғасын зауытын жаңарту мен жаңа құрылыс салуда КИВЦЭТ қондырғысы мен КИВЦЭТ-үрдістерін пайдалануға лицензиялық келісім-шарт жасалынды. Қырғызстанда ферросиликоалюминий зауыты құрылысының жобалық қужаттамасы дайындалуда және Канада мен Исландияда ұқсас зауыттардың құрылысы бойынша келіссөз жүргізілуде.

=== Жазылу ===
«Промышленность Казахстана» атты журналы жарияланып тұрады. 2000 жылдың маусым айынан бастап шығарылады. Мерзімділігі: жылына 4 нөмір. Журналда талдаулар, шолулар, «Мұнай», «Энергетика», «Индустрия», «Сараптама», «Технологиялар», «Стандарттау», «Экология», «Заңнамалар» айдарларында мамандардың пікірлері, сонымен қатар «Технологиялар тендері» бөлімінде ғылыми нәтижелер жарияланады.

== Басымдықтар мен негізгі қызмет түрлері ==
«ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК Қазақстандағы өнеркәсіптік өндірістің технологиялық деңгейі мен бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін инновациялық технологияларды құру, дамыту және енгізу арқылы жоғары технологиялы өнімдер өндірісі үшін қолданыстағы өндірістерді жаңғырту және ұйымдастыру мақсатында геологиялық барлау, минералды және техногендік шикізатты өндіру және қайта өңдеу саласындағы мәселелерді жүйелі шешуді қамтамасыз етеді.

=== «Қазкерн» геология және минералдық шикізаттың экономикасы институты ===
Қазақстан Республикасының жер қойнауын, минералды ресурстарды кешенді жүйелі түрде зерттеу және геология мен барлау технологияларын дамыту үшін оларды экономикалық бағалауды қамтамасыз ету үшін құрылған.

=== Д.А. Қонаев атындағы ТКІИ ===
Тау-кен өндірісін ғылыми-техникалық қамтамасыз етуді жүзеге асырады:
*пайдалы қазбалардың табиғи және техногендік кен орындарын игерудің тиімді, экологиялық таза және қауіпсіз технологияларын әзірлеу;
*кенді жер астында өндіру кезінде геомеханикалық үдерістерді болжау және басқару;
*тау-кен жұмыстарын жоспарлау және жобалау карьерлерінде технологиялық үдерістерді басқарудың автоматтандырылған жүйелерін әзірлеу;
*жер асты және ашық тау-кен жұмыстарын механикаландыру;
*жобалау-конструкторлық жұмыстар;
*тау-кен саласындағы мамандарды даярлау.

=== ШҒЗТКМтүсмети ===
Қорғасын, мырыш және ілеспе металдар өндірісінің ғылыми-техникалық деңгейін жоғарылататын технологиялар мен жабдықтарды жасауға және іске асыруға маманданған, бұл келесі мәселелерді шешуді қамтамасыз етеді: шикізат базасын дамыту және нығайту, минералды ресурстарды кешенді пайдалану, материалдық және отын-энергетикалық ресурстарды үнемдеу, тауарлық өнімдердің сапасын жақсарту және ассортиментін кеңейту, қоршаған ортаны қорғау, еңбекті қорғау және өнеркәсіптік қауіпсіздік шеңберлерін кеңейту. Институт ғылыми зерттеулер жүргізеді:
*тау-кен ісі;
*кенді байыту;
*түсті және қара металдар металлургиясы;
*қолданбалы және аналитикалық химия;
*өнеркәсіптік экология;
*стандарттау және метрология;
*экономика;
*өндірістік қауіпсіздік, тау-кен металлургия кешені объектілері мен қызмет көрсету салаларын жобалау.

=== «Қазмеханобр» ===
Ағызынды мен ауыз суларды тазарту, табиғатты тиімді пайдалану мен қоршаған ортаны қорғау, полиметал мен алтын құрамды кендерді байыту саласында жасалған тиімділігі жоғары технологияларды жүзеге асыру, соның ішінде:
''Түсті, қара, сирек және асыл металдар кендерін және кенсіз шикізатты кешенді өңдеу саласында:''
*кендерді байытуға зерттеу жүргізу, әртүрлі кен орындары мен техногенді шикізат кендерін қайта өңдеудің жаңа технологияларын әзірлеу, жетілдіру және енгізу;
*әртүрлі отандық және шетелдік компаниялар әзірлеген ғылыми-зерттеу және жобалау-конструкторлық құжаттама бойынша сараптама материалдарын дайындау;
*ҚМК-ға қорларды бекіту мен есептеу үшін әр түрлі схемалар мен режимдерді пайдаланып байытылуға, кендердің барлық түрлерін жартылай өнеркәсіптік зерттеулер;
*тапсырыс беруші ұсынған схема және режим бойынша жартылай өнеркәсіптік жағдайларда концентраттардың немесе өнеркәсіптік өнімнің (гравитациялық-флотациялық және т.б.) ірілендірілген партиясын іске қосу.
''Техникалық жобалау саласында:''
*жобалардың арнайы тарауларын әзірлеу;
*тау-кен және металлургия өнеркәсібі кәсіпорындарын, қоршаған ортаны қорғау объектілерін жобалау;
*құрылысты ұйымдастыру жобаларын әзірлеу;
*әулеттік нысандардың құрылысы және оларды қайта құру үшін қала құрылысы және жобалық құжаттарды кешенді әзірлеу;
*инжинирингтік қызметтер.
''Қоршаған ортаны қорғау саласында:''
*бағдарламалық құжаттарды әзірлеу;
*нормативтік құжаттаманы әзірлеу және табиғатты пайдаланудың экономикалық механизмін жетілдіру, ғылыми-зерттеу және жобалық-конструкторлық құжаттама бойынша сараптау материалдарын дайындау;
*кәсіпорындардың қоршаған ортаға әсерін бағалау, нысандардың экологиялық жай-күйін зерттеу, болжамдарды әзірлеу және табиғи экожүйелердің экологиялық жай-күйін жақсарту жөнінде ұсыныстар беру;
*қалдықтарды орналастыру және қоймалау, өндіріс қалдықтарын басқару жүйесін жетілдіру, қалдықтардың қауіптілік сыныбын анықтауға және олардың жіктелуіне өндірістік мониторинг.

=== Ж. Әбішев атындағы ХМИ ===
Металлургияның қара және түсті металдар саласы бойынша ғылыми-техникалық зерттеулер жүргізуге мамандардырылған, әрі металлургия өндірісінің барлық саласы бойынша ғылыми-техникалық қызметтердің барлық түрін атқара алады: шикізатты дайындаудан бастап дайын өнімге дейін, төмендегі басым бағыттар бойынша:
*химия, қара және түсті металдар кендерін байыту, қара және түсті металлургия, металл өнімдерін өндіру саласындағы ғылыми-зерттеу, жобалау алдындағы және технологиялық жұмыстар;
*қалдықтарды жою, өндірістік қалдықтарды қайта өңдеу жөніндегі шараларды ғылыми-технологиялық қамтамасыз ету;
республиканың тау-кен металлургия кешенін дамытудың басым бағыттары және мақсатты ғылыми-техникалық бағдарламалар бойынша үкіметтің шешімдері бойынша ұсыныстар әзірлеу;
*тау-кен металлургия кешені мен химия өнеркәсібінің өнімдеріне, отын-шикізат материалдарына және жинақтаушы бұйымдарына стандарттар жобаларын әзірлеу және техникалық шарттар мен келісімдерді бекіту;
*ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижелерін өнеркәсіпке енгізу және авторлық және технологиялық қадағалауды жүзеге асыру, минералды шикізаттың металлургиялық құндылығы туралы сараптама жүргізу және қорытынды беру;
*тау-кен металлургия кешеніндегі экологиялық және техникалық қауіпсіздік, жер қойнауын ұтымды пайдалану жөніндегі нормативтік-құқықтық құжаттарды әзірлеу;
тау-кен металлургия кешені өнімдерін стандарттау және сертификаттау бойынша жұмыстар жүргізу.

=== Металлургия орталығы ===
Тау-кен металлургия саласының технологияларын жетілдіруді, өндірістік және жартылай өнеркәсіптік ауқымда ғылыми-техникалық әзірлемелерді өндірістік-тәжірибе сынақтан өткізуді, өңдеуді және коммерцияландыруды, өнімді сертификаттауды қамтамасыз етуге арналған.

=== Нұр-Сұлтан филиалы ===
«ҚР МШКҚӨ ҰО» РМК-ның заң шығарушы және атқарушы билік органдарымен, министрліктер мен мекемелермен, даму институттарымен өзара әрекеттесуі;
ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізу, атап айтқанда жаңа буын отқа төзімді және ілеспе материалдарды жасау саласында жүзеге асырады.

== Сілтеме ==
*[http://cmrp.kz/ Ресми сайты]

[[Санат:Қазақстанның ғылыми мекемелері]]

Қазақстан металлургиясы

2024-06-04T08:48:40Z

TuranBot: /* Дербес экономиканың өрлеу жылдары */clean up, replaced: Қазхром Ұлтаралық Компаниясы → Қазхром using AWB

[[Сурет:Нұрқазған карьері.jpg|thumb|right|300px|Нұрқазған карьері (Қарағанды тау-кен өнеркәсібі)]]
'''Қазақстан металлургиясы'''<ref>"Қазақстан". Ұлттық энциклопедия. /Бас ред. Б.Аяған. - Алматы: Қазақстан энциклопедисының бас редакциясы, 2003 - 720 бет. ISBN 5-89800-149-2</ref> - елдің халық шаруашылығының ірге тасы болып табылады. Іс жүзінде [[түсті металдар]] тұтынылмайтын бірде-бір халық шаруашылық саласы жоқ. Қазіргі кезде [[қара металлургия]] өнімдері халық шаруашылығының барлық салаларының қажеттеріне пайдаланылады. [[Минерал]]дық [[шикізат]]тың ірі [[база]]сы бар [[Қазақстан]] қара металлургияның аса маңызды [[өнім]]дерін шығарады. Қазақстан кәсіпорындары түсті, сирек кездесетін [[асыл металдар]]дың 40-тан астам түрін өндіреді, осылардың негізінде және [[химия]] өнімдерінен [[бұйым]]дар жасайды. Қазақстанда өндірілетін [[түсті металдар]] [[дүние жүзі]]нің көрмелеріне қойылған, қара металлургияның, ферросплавтың және [[хромит]] [[руда]]сының біраз мөлшері [[экспорт]]қа шығарылады.

== Тарихы мен қалыптасуы ==

* Қазақстан жерінде [[металлургия]] кәсібі өте ерте заманда пайда болған. Алғашқы қауымдық құрылыстың өзінде Қазақстан жерінде металлургияның белгілі [[форма]]сы болғаны анықталған. [[Қазақ КСР Ғылым Академиясы (анықтамалық)|Қазақ КСР Ғылым Академиясы]] [[археология]]лық [[экспедиция]]лары [[Орталық Қазақстан]]дағы [[Атасу]] маңынан көне заманның [[мыс]] қорытатын ескі [[пеш]]терін тапқан. Бұдан 3 мың жыл бұрынғы осынау пештер сол заманда бұл [[өлке]]де металлургияның едәуір дамығанын байқатады. [[1767]]-[[1774]] жылдары Қазақстанды зерттеген [[Петер Симон Паллас]] [[Алтай таулары]]нда [[қорғасын]], [[күміс]] [[кен]]дерінің қазылған орындары көп екенін айтқан.
* [[1771]] жылы Қазақстанда болған Н.Рычков [[Ұлытау]] маңында ([[Жезқазған]]ға жақын жерде) "..сол елді мекендеген халық қазған мыс кенінің көптеген орындарының болуы [[алтын]] мен күміс кендерін қазғандығын аңғартатын белгі сияқты" - деп жазған.
* [[Ғалым]]дардың айтуынша, қазақ даласында көне заманда түсті металл, [[көмір]] кендері қазылған. [[Жоңғар Алатауы]]ның теріскей беткейінде ([[Текелі]]де) т.б. жерлерде [[қазақ]] [[тайпа]]лары кен қазған.
* [[19 ғасыр]]дан-ақ тау-кен [[зауыт]]тары пайда бола бастайды. Қазақстан қара және түсті металлургиясының қалыптасуы ең алдымен тау-кен зауыты [[кәсіпорын]]дарынан басталады. 19 ғасырдың аяқ кезінде тау-кен зауыттық өнеркәсібі дамуының 2-кезеңіне жетеді. Бұл кезде пайдалы кен орындарын игеру үшін ірі-ірі [[капитал]]дар жұмсайтын [[қоғам]]дар құрылады. [[1889]] жылы Воскресенск тау-кен зауыттық өнеркәсіп қоғамы ұйымдастырылды. [[1858]] жылы күміс, қорғасын рудаларына негізделген [[Николаевск]] зауты құрылды.
* Қазақстан өнеркәсібі, оның ішінде металлургия Октябрь революциясынан кейін ғана дәуірлеп өсе бастады. [[1920]] жылы Жезқазған, [[Нілді]] (Успенск), [[Риддер]] рудниктері мен зауыттары жұмыс істеді.
* [[1921]] жылы Риддер руднигі алғашқы рудасын берді, ал [[Кеңес Өкіметі|Кеңес өкіметі]]нің 10 жылдығына ([[1927]]) риддерліктер тұңғыш қазақстандық қорғасынды тарту етті. Бір жылдан кейін Қарсақбай мыс қорыту зауыты қатарға қайта қосылады.

=== Алғашқы бесжылдық ===
[[Ұлы Отан соғысы]]на дейінгі алғашқы [[бесжылдық]]тар Қазақстан үшін [[социализм]]нің ірге тасын қалау және социалистік қоғам орнату кезеңі болды. [[30 жыл]]дардың ортасында түсті металл [[қор]]лары жағынан Қазақстан [[КСРО]]-дағы республикалар арасында 1-орын, көмір өндіруден 3-орын алды, металлургия бойынша екінші орынға шықты ([[Шымкент]] қорғасын зауыты КСРО-дағы қорытылған қорғасынның 73,9%-ін, ал [[Балқаш]] зауыты КСРО-да балқытылған мыстың 51%-ін, [[Қарағанды]] бассейні көмірдің 90%-ін берді. Қазақстан [[мұнай]] өндіру бойынша да [[Ресей]] мен [[Әзірбайжан]]нан кейінгі 3-орында тұрды.

===Бірінші бесжылдық ===
Бірінші бесжылдықта ([[1929]]-[[1932]]) республиканың ауыр индустриясына бөлінген барлық күрделі қаржының 43%-ы түсті металлургияны өркендетуге берілді. Жалпы өнім [[1929]] жылы 26,2 млн сомаға дейін немесе 4,2 есе өсті. Бұл уақыттың ішінде мыс рудасының өнімі [[1928]] жылы 7,3 мың т-дан [[1932]] жылы 147,5 мың т-ға дейін артты.

=== Екінші бесжылдық ===
Екінші бесжылдықта (1933-1937) түсті металлургия жедел қарқынмен өркендей түсті. Түсті металдардың кейбір түрлерінің жалпы өнімінің көлемі жағынан Қазақстан КСРО-да 1-орынға кетерілді. Республиканың үлесіне қорғасынның 70%-ға жуығы, түсті металлургияның жалпы одақтық күрделі қаржының 31%-ы тиді. Бесжылдықтың аяғында республикада түсті металлургия саласының 20 ірі кәсіпорыны жұмыс істеді, олардың ішінде [[Шымкент қорғасын зауыты]], [[Ащысай полиметалл комбинаты|Ащысай полиметалл]] және Лениногор ([[Риддер]]) комбинаттары бар.
Республикада қара металлургияның алғашқы объектісі Донской хромит руда басқармасы болды. Ол 1933 жылы алғашқы хромит рудасын берді. Оңтүстік [[Кемпірсай кенді алқабы|Кемпірсай]]дағы бірегей кен орнында орналасқан бұл рудниктің халық шаруашылығы үшін үлкен маңызы болды. 1940 жылы [[Ақтөбе ферросплав зауыты]] салынып, 1943 жылы пайдалануға берілді.

=== Ұлы Отан соғысы жылдары ===
Ұлы Отан соғысы жылдары (1941-1945) Қазақстан индустриясы, әсіресе металлургия баға жетпес үлкен рөл атқарды. Бұл кезеңде республика [[майдан]] [[арсенал]]дарының біріне айналады.<br />
Соғыс жылдары республиканың территориясында жаңа кәсіпорындарының (25 рудник, [[шахта]] және [[карьер]]алар, 11 байыту [[фабрика]]сы) құрылысын салу кеңінен өріс алды. КСРО-ның Еуропалық бөлігінен көшіп келген әр түрлі 150 кәсіпорындарының пайдалануға берілуіне байланысты республиканың қуаты артты. [[Шығыс Қоңырат]], [[Мырғалымсай қорғасын-мырыш-барит кен орны|Мырғалымсай]], Березовск рудниктері алғашқы өнімдерін берді, [[Текелі қорғасын-мырыш комбинаты]]ның 1-кезегі пайдалануға берілді, Белоусовск мен Березовск байыту комбинаттары іске қосылды. [[Ақшатау]] [[вольфрам]] комбинаты жұмыс істей бстады (1943), Шымкент қорғасын зауыты едәуір ұлғайтылды. 1943 жылы Ақтөбе ферросплав зауыты алғашқы феррохром берді. [[Жезді марганец кен орны|Жезді марганец руднигі]] 38 күн ішінде пайдалануға берілді, бұл рудник Орал металлургиясына басты маргенец жеткізуші болды. [[Теміртау]]дағы Қазақ металлургия зауыты жедел қарқынмен салынды. Зауыт 1944 жылы 31 желтоқсанда [[болат]], ал 1945 жылы прокат бере бастады.

=== Соғыстан кейінгі жылдар ===
[[Соғыс]]тан кейінгі жылдар ([[1946]]-[[1955]]) Қазақстанның алдына КСРО-ның соғыста қираған аудандарын қайта қалпына келтіру, халық шаруашылығын соғысқа дейінгі дәрежесіне жеткізу және мұнан кейін ол дәрежеден едәуір мөлшерде асыру міндеті қойылды. Республиканың жалпы өнімі [[1945]] жылға қарағанда, [[1955]] жылы 3,6 есе, қызыл мыс қорыту 3,1 есе, тазартылған қорғасын 5,9 есе өсті. Қара металлургияда болат қорыту 4.6 мың т-дан 234,5 мың т-ға дейін, немесе 51 есе, хромит рудасының өнімі 2,2 есе, марганец рудасы бірнеше есе артты.

=== 1956-1965 жылдар ===

[[1956]]-[[1965]] жылдар арасындағы кезең Қазақстан үшін [[экономика]]ның жедел өркендеуінің жаңа бір сатысы болды. Бұл тың және тыңайған жерлерді игерудің басталуымен сәйкес келді. Қазақстан өнеркәсібі, оның ішінде металлургиясы үшін [[1965]]-[[1975]] жылдар онан әрі өрлей өркендеу кезеңі болды.<br />
Республика өнеркәсібінің өркендеуі [[ғылым]] табыстарына негізделген металлургия саласының [[техника]]лық дәрежесі артуына тығыз байланысты. [[1965]] жылы Мырғалымсай руднигінің кеншілері [[горизонт]]ал проходкасы бойынша шың тасты 10 м² кеңдікте тік жарып, 1237,6 м жерді 31 күн ішінде өтіп шығып, дүние жүзілік рекорд жасады., бұл еңбек өнімділігін 4 есе арттыруға, өзіндік құнды 40% кемітуге мүмкіндік берді. [[Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты]]нда [[мырыш]] [[концентрат]]ын "қайнаған қабатта" күйдіру әдісі игерілді, жабдықтардың жұмыс өнімділігі 3-4 есе артты.

=== Тоғызыншы бесжылдық ===
Тоғызыншы бесжылдықта республиканың түсті металлургия саласына жаңа техниканы енгізу жөнінде 500-ден астам аса маңызды шаралар жүзеге асырылды, бұл өндіріске жұмсалатын шығынды 75 млн сомаға дейін кемітуге және еңбек өнімділігін 7,5%-ға арттыруға мүмкіндік берді. Тау-кен жұмыстарында руданы ашық әдіспен өндірудің үлесі [[1976]] жылы 45% болды. Тау-кен жұмысын шығару дәрежесі жылына 90 млн м³-ге жетті. Еңбек өнімділігі [[1970]] жылға қарағанда Солтүстік Жезқазған карьерінде 30,5%, Қоңыратта 30% және Қарағайлыда 54%-ға артты. Жетекші карьералар жаңа СБШ-250 және 250 НМ типті шарашты [[бұрғылау]] [[станок]]тарымен, ЭКГ-4,6 және 8 [[экскаватор]]ларымен, ЭШ-15/90 адымдағыш драглайнмен, 27 және 40 т-лық самосвалдармен, 100-150 т-лық [[электровоз]]дармен т.б. тау-кен техникасымен жабдықталды. Жаңа техника және оны шебер пайдалану түсті металлургия бойынша кен өндіруді 1,3 есе артық орындауға мүмкіндік берді.<br />
Жер асты тау-кен жұмыстарында өндірілген барлық өнімнің 75%-ы жоғары өнім беретін жүйені қолдану арқылы алынды. Жер асты жұмыстарында техникалық прогрестің негізгі бағыты өзі жүріп тұратын жоғары өнімді жабдықтарды қолдану арқылы өндіру жүйесін енгізу болып табылмақ, мұның үлес салмағы [[1976]] жылы 45.6%, ал Ащысай комбинаты мен Жезқазған комбинатында 70% болды. Түсті металлургияда [[автоматтық басқару]] жүйесінің алуан түрлері кеңінен енгізілді. 10-нан астам [[ауыр өнеркәсіп]]ті басқарудың автоматты жүйесі және 4 информациялық БК (Кодалар банкісі) қатарға қосылды, 50-ден астам автоматтандырылған учаскелер жұмыс істеді.

=== Оныншы бесжылдық ===
Тоғызыншы бесжылдыққа қарағанда, оныншы бесжылдықта металлургия саласының өнеркәсіп өнімі 17.9%, оның ішінде тазартылған мыс өнімі 20,3%, қорғасын 12,9%, мырыш 9,4% және глинозем 9,4% артады. Еңбек өнімділігі 10%-дан астам, ал пайда 32% өседі. Оныншы бесжылдықтың алғашқы 2 жылдығында республиканың қара металлургиясында өнеркәсіптік өнімі 10,7% сіп, 1,18 млрд сомаға жуық болды. Шойын құю осы уақыт ішінде 4,54 млн т болды, немесе 25,5%, болат 5.4 млн т немесе 18%, прокат 4,2 млн т немесе 9,5% және темір рудасы 23,3 млн т немесе 9,3% өсті. Металлургия саласы өндірісінің өсуі негізінен алғанда құрылысты жүргізу, жаңа [[нысан]]дарды пайдалану сондай-ақ жұмыс істеп жатқан кәсіпорындарды кеңейтіп, қайта құру есебінен жүзеге асырлды. [[Қарағанды]] комбинатында көптеген өндірістің күш-қуаты жаңадан арттырылды; 2-аглофабрикада жылына 2,2 млн.т [[агломерат]] беретін 3-агломашина, 1 млн.т [[кокс]] беретін 7 кокс батареясы, [[әк]] күйдіретін КС-100 пеші, 80 мың т [[лонжерон]] жолағын өндіретін агрегат және әр түрлі көмекші нысандар іске қосылды. [[Ермак]] ферросплав зауытында жалпы өнімділігі 200 мың т-лық ферросплав қорытатын пеш пайдалануға берілді. [[Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі|Соколов-Сарыбай кен байыту комбинаты]]ның фабрикасында жылына 910 мың т концентрат беретін 15-секция салынды. Донской кен-байыту комбинатында 500 мың т хромит рудасын өндіретін қосымша қуаттар қатарға қосылды.<br />
Жаңа күрделі құрылыстар, өндірістік нысандары кеңейтіп қайта құру металлургия саласындағы негізгі өнеркәсіптік өндірістік қорлардың жылдық орташа құнын 18,1% арттыруға және оны 2,6 млрд сомға жеткізуге мүмкіндік берді. Мұның өзі [[1970]] жылғыдан 2,4 есе артық.<br />
1970 жылдан бастап республиканың темір рудасы өнеркәсібі едәуір өсті. Бұл уақыттың ішінде темір рудасының өнімі 1,4 есе, оның ішінде оныншы бесжылдықтың алғашқы екі жылында 11% өсті, тиісінше концентрат өнімі 1,5 есе және 15,4%, агломерат 2,46 және 1,8 есе артты. КСРО-да өнідірілетін концетраттың 1/10-і, жентектің 1/4-і Қазақстанда өндірлді.<br />
[[1976]]-[[1980]] жылдары республикада тұңғыш рет комбинатта қыздырмай мырышталған табақ темір, қалайыланған және хромдалған [[қаңылтыр]] өндірісі игерілді.<ref>Қазақ совет энциклопедиясы. Қазақ Советтік Социалистік Республикасы. Энциклопедиялық анықтама. Алматы. 1980. 752 бет.</ref>

== Дербес экономиканың өрлеу жылдары ==

[[Сурет:Артемьев руднигі.jpg|thumb|left|250px|[[Шығыс Қазақстан облысы]], [[Шемонаиха ауданы]], [[Усть-Таловка]] селосының жанындағы Артемьев кеніші (жылына 1,5 млн.т мыс, мырыш және қорғасын кенін өндіреді).]]
Қазақстанда тәуілсіздік алғаннан кейін экономиканы [[реформа]]лаудың бірнеше тәсілі қолданылды. <br />
[[1991]]-[[1992]] жылдар Қазақстанда социалистік экономикадан кейінгі экономикалық жағдайдың шиеленесіп, [[құлдырау]]мен сипатталады. Бұл 70 жылдардың аяғында КСРО экономикасы нақты секторының жаппай үдере [[қожырау]]ы салдарынан туған еді, оның үстіне өзгеріске ұшыраған сыртқы және ішкі әлеуметтік-экономикалық, қоғамдық-саяси бағытта жүргізілген экономикалық саясат өрістеп кете алмады.<br />
1991 жылмен салыстырғанда 1992 жылы экономиканың барлық саласы бойынша өндіріс көлемі күрт азайды. <br />
[[1993]]-[[1994]] жылдар [[экономикалық дағдарыс]]тың түйінді кезеңіне айналды. Өнеркәсіп шегіне жетіп құлдырады, өндірілген [[ұлттық табыс]] 1991-1993 жылдары [[1976]] жылғы деңгейге дейін төмендеп, жалпы құлдырау 38,2% болды.<br />
[[1995]]-[[1997]] жылдары [[макроэкономика]]ны тұрақтандыру [[бағдарлама]]сы қабылданды. Бағдарлама барысында қолданылған шаралардың нәтижесінде жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім [[1994]] жылмен салыстырғанда 1997 жылы 14,1 млрд теңге деңгейіне дейін көбейді.<br />
[[1998]]-[[1999]] жылдарда Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясы қабылданды. Жалпы ішкі өнімнің нақты көлемі 2,7%-ға артты.<br />
[[2000]] жылдан бастап Қазақстан [[экономикалық өрлеу]] жолына түсті.
[[2002]] жылғы мәлімет бойынша өнеркәсіп өнімінің жалпы көлемінде түсті металлургияның үлесі 11%, әлем бойынша мыс өндірудегі үлесі 2,3%. Қазақстан мысының негізгі [[импорт]]шылары: [[Италия]] (50%) мен [[Германия]] (35%). [[Экспорт]] құрылымында мыс пен мыс қортпалары 7%. Тазартылған мыстың 90%ын [[Қазақмыс корпорациясы]] өндіреді, ол Қазақстанның түрлі аймақтарында бірнеше зауыттарды, [[кеніш]]терді және [[энергия]] нысандарын біріктіріп отыр.<br />
Қазақстан темір кентасының қоры жөнінен [[әлем]]де 8-орында. Оның әлемдік қордағы үлесі 6%. Елде өндірілетін темір кентасының 70%-дан астамы экспортқа шығарылады. Қазақстанның қара металлургиясы өнеркәсіп өнімі көлемінің 7%-ға жуығын өндіреді. Мұндағы аса ірі кәсіпорын Қарағандыдағы [[Испат Кармет]] металлургия комбинаты, ол шойын мен дайын қара металдар қақтамасының 100%-ын және болаттың 90%-дан астамын өндіреді. Бұл комбинат өнімі [[ТМД]] елдері мен алыс шет елдерге экспортқа шығарылады.<br />
[[Жәйрем]] кен-байыту комбинаты АҚ тотыққан марганец және темір-марганец кентастарынан жоғары сапалы марганец концентраттарын өндіреді.<br />
[[1994]] жылдан кен-металлургия кешені кәсіпорындарының көбі шетелдік және отандық компаниялардың басқаруына берілді.<br />
[[1996]]-[[1997]] жылдары кен байыту және металлургия кәсіпорындарын бірыңғай технологиялық тізбекпен байланыстырған ірі бірлестіктер құрылды, олар: "[[Қазмырыш]]", "[[Қазақмыс]]" копорациясы, "[[Қазақстан алюминийі]]", "[[Испат Кармет]]" ААҚ-дары, "[[Қазхром]]" Ұлттық акционерлік компаниясы.<br />
[[Лондон]]дағы Уран институтының есебі бойынша, әлемде барланған [[уран]] қорының 25%-ы Қазақстанда.

==Дереккөздер==
<references/>
{{Қазақстан тақырыптарда}}
{{Металлургия}}

[[Санат:Металлургия]]
[[Санат:Қазақстан]]
[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Арал халық театры

2024-06-01T06:10:01Z

TuranBot: /* Дереккөздер */clean up, replaced: Санат:Арал қаласы → Санат:Арал using AWB

'''Арал халық театры''', [[Нұртуған Кенжеғұлұлы|Нұртуған]] атындағы – [[Арал (қала)|Арал қаласы]]ндағы мәдени-сахналық мекеме. Алғаш ауданы мәдениет үйі жанынан драма үйірмесі ретінде құрылып, 1972 жылы [[Қазақстан мәдениет министрлігі]]нің шешімімен «[[Халық театры]]» атағын алған. Үйірме алғашқы кездерде шағын спектакльдермен [[сахна]] шымылдығын ашса, кейін [[драма]], [[комедия]], [[трагедия]] күрделі шығармаларды қойды. Театр жылы М.[[Отарбаев]], Ә.Маханов. Қазақстан халық артисі Қ.[[Құдайберген Сұлтанбаев|Сұлтанбаев]] осы театрда еңбек жолын бастаған.

==Дереккөздер==
“Қазақ Энциклопедиясы”, I-том

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан театрлары]]
[[Санат:Арал]]
[[Санат:Арал ауданы]]

{{stub}}

Арал балықшылар мұражайы

2024-06-01T06:09:57Z

TuranBot: clean up, replaced: Санат:Арал қаласы → Санат:Арал using AWB

'''Арал балықшылар мұражайы''' - [[Қызылорда облысы]]ның [[Арал]] қаласында орналасқан. Бұл мұражай 2012 жылы ашылған. Мұражайда көптеген экспонаттар: түйе шана, ат шана, шығыр, көптеген кемелер мен қайықтар орналасқан. Әр кеменің сыртқы бетінде кеме капитандарынын аты-жөні жазылған. Бұл экспонаттар бұдан бірнеше жылдар бұрын қолданыста болған. Бірақ, 1962 жылы [[Арал теңізі]]нің тартылуына байланысты порт жабылып, порттың маңайына спорт кешені, спорт алаңы салынып, көгалаңдырылып ашық аспан астындағы мұражайға айналдырылған.

== Дереккөздер ==
<references/>
{{бастама}}
{{уики}}

[[Санат:Арал]]
[[Санат:Қазақстан мұражайлары]]

Қазақ халқының саяси тәуелсіздігін жоғалтуы

2024-05-28T17:53:27Z

TuranBot: /* Орта жүз және Кіші жүзде хандық биліктің жойылуы */clean up, replaced: Батыс-Сібір генерал-губернаторлығы → Батыс Сібір генерал- using AWB

===XVIII ғасырдың соңындағы саяси жағдай===
[[18 ғ.|XVIII ғасырдың]] соңына қарай [[Қазақстан]]ның үлкен бөлігі әлі де болса саяси тәуелсіздігін сақтады. [[Ресей империясы]]мен арадағы шекара XVIII ғасырдың орта тұсындағыдай [[Жайық]], [[Ой]] ([[Тобыл]]дың тармағы), [[Ертіс]] арқылы өтті. Оңтүстігінде қазақ жері [[Хиуа]]мен және [[Түрікменстан]]мен шектесті. Оңтүстік-шығыста қазақ иеліктері [[Іле Алатауы]]на жетті. [[Қытай]] билігіне [[Ұлы жүз]] қазақтарының шығыс аудандары ғана қарады, ал оның басым бөлігі, яғни батыс аудандары өз тәуелсіздігін сақтады.

XVIII ғасырдың соңынан бастап қазақ елінің бұл жағдайы күрт өзгеріске ұшырай бастады. [[Орталық Азия]] хандықтары, [[Ресей]] және Қытай қазақ елінің өзін-өзі қорғай алатын мемлекеттік қуаты жоқтығын, сондай-ақ ішкі алауыздығын пайдаланып, қазақ жерін бөліске салу ниетімен нақты әрекеттерге көше бастады.

Қазақ жеріне шабуыл барлық тұстан төніп тұрды. Қазақстанға бойлай ену мақсатында патша үкіметі әскери бекіністер тізбегін салуды одан әрі жалғастырды. [[19 ғ.|XIX ғасырдың]] басында бұрынғы бекіністер тізбегіне 19 бекіністен тұратын Жаңа Елек тізбегі қосылды. Бұл тізбек арқылы патшалық билік [[Қазақстан]]нан су мен шұрайлы жайылымға бай көлемі 750 мың гектарлық үлкен аумақты бөліп тастады.

Шығыстан Қытай мемлекеті [[Жоңғар хандығы]]н біржола жойып жібергеннен кейінгі уақытта, қалмақ жұртымен іргелес [[Іле]], [[Тарбағатай]] және [[Алтай]]да орналасқан қазақ елінің дәстүрлі мекендерін де иемденуге күш салды, мұндағы қазақ ауылдарына алым-салық төлетті.

XVIII ғасырдың соңына қарай Ұлы жүздің жері бірнеше иеліктерге бөлінді. Оның батыс бөлігі Ташкент билігі құрамына енді. Бұл кезде [[Ташкент]]те қазақ сұлтандарынан шыққан [[Баһадүр Хан|Баһадүр Фарман]] билік құратын. Ол қаза болған соң орнын жергілікті қожалардың өкілі Жүніс қожа басты. Жүніс қожа [[Шымкент]] және [[Түркістан]] аймақтарын өзіне қаратып, жергілікті билікті билерге беріп, хан деген атақты жойып, қазақтардан міндетті түрде [[зекет]] жинаумен шектелді.

[[1808]] жылы Ташкентті [[Қоқан хандығы|Қоқан ханы]] [[Әлім хан]] басып алды. Әлім хан қазақ елін Жүніс қожа тұсында орныққан тәртіп арқылы басқаруды жөн көрді. Ол қазақ рубасыларын өзіне шакырып алып, олардың арасынан билер тағайындап, атқаратын міндеттерін белгілеп, елдеріне қайтарды. Сөйтіп, ендігі уақытта Ұлы жүз қазақтары Қоқан хандығына бағынышты болды.

[[Зекет]] пен [[хараж]] салықтарын жинау барысында хан әкімшілігінің адамдары түрлі сорақылықтарға, зорлыққа жол берді. Шыдамы таусылған халық салық төлеуден бас тартып, [[1809]] жылдың қысында Әлім хан қазақ ауылдарын жазалау үшін [[Шымкент]] пен [[Сайрам]]ға үлкен әскер шығарады. Қыстың қатты болуына байланысты әскерге өз міндетін орындау оңайға түспейді, тіптен оның арасында Әлім ханға ашық наразылық білдіру орын ала бастайды. [[1809]] жылдың көктемінде Әлім ханды қарсыластары тақтан түсіріп, өлтіреді.

Дегенмен оның әскерлері бұған дейін біраз қазақ ауылдарын тонап, малдарын айдап, көптеген адамды тұтқынға алып, біразын өлтіріп үлгерген еді. Ташкенттен бастап, [[Түркістан]] және [[Әулиеата]] аралығындағы халық ойранға ұшырады.

Қоқан хандарының билігі солтүстік-батыста Қармақшы елді мекеніне жетіп, шығыста Іле бойына дейін созылды. Осы екі арада Қоқан хандығы [[Ақмешіт көне бекінісі|Ақмешіт]], [[Мерке]], [[Піттшек]], [[Таушыбек]] сияқты және басқа бекіністер салды.

Қазақ жеріне қауіп Хиуа хандығы тарапынан да төнді. Хиуа билеушілері құнарлы жері мол Сырдарияның төменгі ағысы бойын өздеріне бағындыруды көздеді. [[1806]] жылы [[Хиуа хандығы|Хиуа]] тағына отырған [[Мұхаммед Рахым|Мұхаммед-Рахым хан]] [[Сыр]] қазақтарын күшпен бағындыруға көшті.

Жақсы қаруланған және даярлығы бар Хиуа әскеріне қазақ қолдары тойтарыс бере алған жоқ. Қазақтар жағында жақсы салынған бекіністер, зеңбірек сияқты кару, тұрақты әскер болған емес. Қазақ билеушілерінің Хиуаға қарсы [[Ресей]] үкіметі мен [[Бұхар хандығы|Бұхар ханынан]] кемек сұраған өтініштері қолдау таппады. Сөйтіп, қазақтар тәуелсіздігін өздері қорғауға мәжбүр болды.

[[1821]] жылы [[Ұлы жүз]] қазақтары Қоқан билігіне қарсы көтеріліске шықты. Оны Тентектөре басқарды. Көтеріліс [[Түркістан]], [[Шымкент]], [[Сайрам]] және [[Әулиеата]] сияқты қалаларға жақын аймақтарды қамтыды. Саны он екі мыңға дейін жеткен көтерілісшілер Шымкент және Сайрам қалаларын басып алды.

Кетерілісті басуға жіберілген Қоқан әскері ұзақ мерзім қоршаудан соң Шымкент пен Сайрамды қайтарып алды, бірақ қазақтар берілмеді. Ұзақ қорғаныстан соң [[Тентектөре]] Қоқан билеушілерімен келіссөзге келіп, Қоқан билігін мойындауға мәжбүр болды. Өз ұлын Қоқан әмірі [[Омар хан|Омарға]] аманатқа жіберді. Сөйтіп, көтеріліс басылды.

===Орта жүз және Кіші жүзде хандық биліктің жойылуы===
{{main|Сібір қырғыздары туралы жарғы|Орта жүз және Кіші жүзде хандық биліктің жойылуы}}
Осы уақытқа дейін қазақ елінің хандық билік түрінде көрінген мемлекеттік
дербестігін жоюға даярлық жасап келген патша үкіметі [[19 ғ.|XIX ғасырдың]] 20-жылдары мұндай мақсатты іске асыруға қолайлы жағдай туды деп шешіл, іске кірісіп кетті.
[[Сурет:Портрет Сперанского Михаила Михайловича.jpg|200px|right|thumb|[[Михаил Михайлович Сперанский]]]]
Патшалық билік бұл істі алдымен [[Орта жүз]]ден бастады. [[Бөкей хан|Бөкей]] және [[Уәли хан]]дар өлген соң, енді қайтып мұнда хан тағайындамау туралы шешім қабылдайды. XIX ғасырдың 20-жылдарының басында [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы|Батыс Сібір губернаторлығын]] басқарған белгілі мемлекет қайраткері [[Михаил Михайлович Сперанский|М.М.Сперанскийдің]] басшылығымен ''[[Сібір қырғыздары туралы жарғы|Сібір қазақтары жөніндегі Жарғы]]'' өмірге келді. Бұл заңдық құжат бойынша Орта жүзде хандық билік жойылды. Оның орнын аға сұлтандар институты басты. Орта жүздің жері жеке әкімшіліктерге бөлініп, "сыртқы округтер" аталып, Омбы облысына қарайтын болды.

Сөйтіп, [[1822]]—[[1838]] жылдар аралығында [[Қарқаралы]], [[Аягөз]], [[Ақмола]], [[Баянауыл]], [[Құсмұрын округі|Құсмұрын]], [[Көкпекті]], [[Көкшетау]] аталған округтер өмірге келді. Оларды басқару округтік приказдарға жүктелді. Оларға сондай-ақ полицейлік және соттық билік те берілді.

Приказдың басында үш жыл мерзімге тек сұлтандар ғана сайлай алатын аға сұлтандар тұрды. Приказдың басқарушы аппараты төрт адамнан, яғни бар билікті қолдарына ұстаған екі орыс шенеунік заседателі және беделді би мен старшындар сайлайтын екі қазақ заседателінен тұрды. [[Округ]]тер болыстарға, болыстар ауылдарға бөлінді.

Болыстық бөлу аумақтық негізде емес, рулық негізде жүрді. Әрбір болыс белгілі бір рудың атымен аталатын болды. Мәселен, Қанжығалы болысы, Қаржас болысы және басқа болыстықтардың жеке әкімшілік ретінде жер көлемі анықталып, қазақ қожалықтарына басқа болысқа ез беттерінше өтуге шектеу қойылды. Бұл сол уақытқа дейін қалыптасқан жайылымды пайдалану жүйесінің бұзылуы еді.

Ауылдарды казак арасынан сайланатын старшындар басқарды. Болыстарды басқаруға сұлтандар тағайындалды. ''"Сібір қазақтары жөніндегі Жарғы"'' жергілікті әкімшіліктің сайлау арқылы анықталатындығын сырттай болса да сақталғандығын көрсетуге тырысты. Ал шын мөнінде билік орындары жергілікті әкімшілік қызметтерге өзіне тиімді адамдарды ғана жіберіп, тиімсіздерін кейін асыруды, сол сияқты округтік приказдың жұмысын оның құрамындағы орыс шенеуніктері арқылы реттей отырып, приказ аппаратына бекітілген шептік казак әскерін пайдаланды.

Хандық билікті жойған отаршыл әкімшілік қазақ [[ақсүйек]]тері мен билеуші тобын өзіне бірден қарсы қойып алмау үшін алғашында олармен құйтырқы ойын жүргізді. Округтер мен болыстарды басқаруды міндетті түрде сұлтандарға беріп, бірак бұл қызметтік орындарды иемдену құқын төре тұқымдарымен қатар езіне ұнаған ''"қара"'' қазақтан шыққан ақсүйектерге де берді. Яғни, сұлтандық мансапты иемденетін кісіні анықтауды патшалық әкімшілік өз қолына алды.

Сұлтандарға билік орындарының ісіне араласуға тыйым салынды. Заң аға сұлтан, болыстық сұлтандарды және ауыл старшындарын "''жергілікті шенеуніктерге''" жатқызды.

Сот жүйесі де өзгеріске ұшырады. Қазақ ішіндегі аса қауіпті деп саналған мемлекеттік сатқындық, кісі өлтіру, [[тонаушылық]], [[барымта]], сондай-ак "''билік орындарына бағынудан бас тарту''" сияқты кылмыстық істер билер соты қарамағынан алынып, олар патшалық заңы бойынша округтік приказда қаралатын болды. Ал ұрлық және басқаларды билер соты халықтың әдеттегі құқығы бойынша қарауға тиіс болды.

Сонымен бірге [[Билер Соты|билер сотының]] шешімі арызданушыны қанағаттандырмаса, ол облыстық әкімшілікке арыздануға құқылы болды. Ал бұл мәселені қарауда облыстық басшылық та қазақтың әдеттегі құқын негізге алуға тиіс-тін.

===1824 жылғы "Орынбор қазақтары жөніндегі жарғы"===
{{main|Орынбор қазақтары жөніндегі жарғы}}
[[Сурет:EssenPK.jpg|200px|right|thumb|[[Пётр Кириллович Эссен]]]]
[[1822]] жылы [[Кіші жүз]]ге байланысты [[Орынбор генерал-губернаторлығы|Орынбор генерал-губернаторы]] [[Пётр Кириллович Эссен|П.Эссен]] даярлатқан осындай ережені Азиялық комитет [[1824]] жылы қабылдады. Бұл құжат бойынша да хандық билік жойылды. Кіші жүздің соңғы ханы [[Шерғазы хан|Шерғазы]] [[Орынбор]]ға шақыртылып, 150 сомдық айлықпен сондағы шекаралық комиссияға қызметке қалдырылды.

Кіші жүз үшке бөлінді:
# батыс бөлік — байұлы рулары,
# орта белік — жетіру және әлімұлы бұтағының аз бөлігі;
# шығыс бөлік — әлімұлы бұтағы, сондай-ақ қыпшақ және арғын тайпалары араласқан бөлік.

Әр бөліктің басында патша үкіметі тағайындаған басқарушы сұлтан тұрды. Оның басқарушы аппараты төрағадан, сондай-ақ ықпалды қазақтардан белгіленген кеңесші және заседательдерден құралды. Атқарған міндеті тұрғысынан алғанда, бұлардың бәрі де Орынбор шекаралық комиссиясы шенеуніктеріне теңгерілді. Әрбір басқарушы-сұлтан кеңсесінің жанында [[офицер]] басқарған казак әскери бөлімі орналасты.

Кіші жүздегі ауыл старшынынан бастап басқарушы-сұлтанға дейінгі барлық қызметтегілерді шекаралық [[комиссия]]ның ұсынысы бойынша Орынбор генерал-губернаторы тағайындады. [[Сайлау жүйесі]] болған емес.

Патша үкіметі 1822 және 1824 жылдардағы [[реформа]]лық шараларды өмірге бірден енгізе алған жоқ. Орта жүзде сыртқы округтерді құру [[1838]] жылы аяқталды. Кіттті жүзде баскарушы-сұлтан билігі алғашында тек шекаралық ауылдарға ғана таралды, ал одан шалғай жатқан елге біртіндеп, орыс билігінід нығаюымен бірге жетті. Қазақ халқы сырттан таңылған жаңа билік жүйесіне қарсылық көрсетіп бақты.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т. б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Қазақтар]]

{{Kz-hist-stub}}

Ресейдің Қазақстанды жаулап алуының аяқталуы

2024-05-28T17:41:21Z

TuranBot: /* top */clean up, replaced: Батыс-Сібір генерал-губернаторлығы → Батыс Сібір генерал-губернаторлығы using AWB

XIX ғасырдың ортасына карай қазақ жерлері үшін [[Қоқан хандығы|Қоқан]], Хиуа және [[Ресей]] арасындағы талас күшейе түсті. [[Ресей]] үкіметімен болған [[1840]] жылғы келіссөзде [[Хиуа хандығы|Хиуа ханы]] өз билігінің [[Жем]], [[Ырғыз]] және [[Торғай облысы|Торғай]] бойына дейін жететіндігін айтты. [[Сырдария]]ның төменгі жағасына орыс және қоқан қолдарын жібермеу мақсатында хан мұнда бекіністер салдырады. Бірақ Хиуа ханының бұл әрекеттеріне қарамастан, оларды Қоқан қолдары, кейін жақсы қаруланған Ресей әскерлері ығыстыра бастайды.

Жыл өткен сайын тереңдей түскен орыс билігіне қарсылық туғызу мақсатында Хиуа хандығы қазақтарды өзара бірлікке шақырады. Тура осындай әдіс-айлаға өзіне қарайтын аймақта Қоқан хандығы да көшеді. Өйткені Хиуа мен Қоқанның алым-салық жинаушыларының өктемдігі мен қатыгездігін көріп қалған халық олардан қарулы қарсылық арқылы болса да құтылуға әзір болды.

Осы мезгілде [[Түркістан]]ның ішкі саяси өміріне Ресей белсенді түрде араласа бастайды. Оның мынадай себептері бартын. Біріншіден, [[19 ғ.|XIX ғасырдың]] орта тұсынан бастап қарқынды даму жолына түскен Ресей өнеркәсібіне түркістандық рынок аса қажет. Қазақ тұтынушылары орыс көпестерінен ұн, түрлі [[мануфактура]] өнімдерін, металдан жасалған бұйымдарды көп мөлшерде ала бастайды.

[[Бұхара]] мен Хиуаға Ресей көпестері мата, иленген тері, металдан жасалуан бұйымдарды, қант және басқа тауарларды жеткізіп, Ресейге [[Түркістан]] өңірінен мақта, жібек, күріш, жеміс-жидек, арзан бағаға мындаған қой, ірі қара малды айдап кетіп жатты. Басқаша айтқанда, Түркістанмен тұрақты сауда қатынасын орнату Ресейге өте тиімді еді. Ресей көпестері Түркістан арқылы [[Үндістан]]ға, Шығыс Түркістанға шығуды армандады. Бұл уақытқа дейін [[Орталық Азия]]ға көз тіккен [[Англия]]ның емеуріні Ресейді [[Қазақстан]] жерін өзіне қосып алу әрекетін біржола аяқтауға итермеледі.

Ресей үкіметінің бұл әскер күшімен іске асырылған әрекеті екі бағытта жүрді. Бірі батыстан, яғни [[Орынбор]] және Сырдарияның төменгі ағысы арқылы, ал екіншісі шығыстан, яғни [[Омбы]] — [[Семей]] — [[Жетісу]] арқылы.
Орынбор [[Генерал-Губернатор|генерал-губернаторлары]] орыс билігінің Түркістан өлкесіне тереңдеп енуіне кедергі жасаушы Хиуа хандығы деп тауып, [[1839]] жылы бес мың қолдан тұрған Хиуа жорығын ұйымдастырды.

Бұл жорық ешқандай нәтижесіз аяқталды. [[1847]] жылы генерал-губернатор [[Владимир Афанасьевич Обручев|В.А.Обручев]] бұл өңірдегі аса ықпалды тұлға [[Жанқожа батыр]]мен катынас орнатып, Райым (кейінірек Арал аталған) бекінісін салуға қол жеткізді. Орыс билігімен одаққа бару Жанқожа батырға бұл өңірдегі Хиуа және Қоқан тегікісінен құтылу үшін керек болған еді.

[[1850]] жылы Жанқожа [[Райым бекінісі]]ндегі орыс қолының көмегімен [[Сыр]] бойы қазақтарына шабуыл жасаған қоқандықтарды ойсырата жеңіп, олардың Қошқорған бекінісін алады.

[[1844]] жылы патшалық билік генерал-губернаторларға қазақ даласына тереңдей еніп, тұрақты бекіністер салуға көшуді тапсырды. Сөйтіп, отарлау ісі жаңа қарқын ала бастады. Соның нәтижесінде, Райым бекінісінің артын ала Қазалы бекінісі салынды. Бұл бекіністерге жақсы қаруланған жаяу әскер мен атты қазақ әскері орналастырылды. Оларға жүктелген міндеттер қазақ ауылдарын бағындырып, хиуалықтар мен коқандықтардың бетін қайтарып, олардың бекіністерін алу.

[[1853]] жылы губернатор [[Василий Алексеевич Перовский|Перовский]] бастаған 2170 адамнан тұрған орыс әскері Сырдың бойындағы Қоқан хандығының басты бекінісі [[Ақмешіт]]ті өзіне қаратып, оның атын өзгертіп, ''"форт Перовский"'' деп қойды. Осылайша Түркістан өлкесіне жол ашуға тиіс болған Сырдария бекінісі өмірге келеді.

Осымен бір мезгілде Қапалда орыс приставтығы мен [[Жетісу облысы]]ның кеңсесі ашылды. Оған жергілікті халықпен байланыс орнату, еппен оның сеніміне кіріп, сол аркылы Қоқан және қытай ықпалынан шығарып, орыс билігіне тарту міндеті жүктелді.

[[1846]] жылы [[Кене хан|Кенесары хан]] қолын Жетісудан ығыстыруды көздеген орыс әскерінің экспедициясы Қапал бекінісінің негізін қалайды. Бұл іс жүзінде орыстардың Жетісуда жасаған алғашқы қадамы болатын. Англияның Шығыс Түркістандағы ықпалының арта түскендігінен қорыққан патша үкіметі тездетіп Жетісуда бекіністерін салуды, Ұлы жүз қазақтарын өз кұрамына қосып алуды, сондай-ақ Қытай үкіметімен Жетісу арқылы жүретін сауда қатынасы жөнінде тез арада келісімшарт жасасуды көздеді.

Жетісу жеріне орыс билігінің аяқ басқанын жеке мүддесіне пайдаланып қалуды көздеген [[Ұлы жүз]]дің бір топ сұлтандары мен билері [[1846]] жылы жаңа билікті мойындайтындығын мәлімдеп, ант береді.
[[1850]] жылдан бастап орыс қолдары Жетісудағы Қоқан қамалдарын жоюға көшеді. Орыс әскеріне елеулі карсылық көрсеткен Қаскелең өзені бойындағы [[Таушыбек]] қамалы еді. [[1851]] жылы жазда орыс қолдары бұл бекіністі алып, жойып жіберді.

Орыс билігі қазақ басқарушы тобына қатысты өзінің осы уақытқа дейін ұстанған әдісін Жетісу жерінде де жүргізді. Қытай және Қоқан сияқты карсыластарымен егесте, сондай-ақ Кенесары хан көтерілісін басып-жаншу ісінде Ресей жағында болған қазақ пен қырғыздың билеушілері мен ықпалды адамдарына түрлі сыйлықтар, әскери шеншекпен үлестіру арқылы оларды өзіне тартып, өз мүддесіне қызмет істетуге тырысты.

[[1853]] жылы Ресейдің сыртқы істер министрі [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы|Батыс Сібір генерал- губернаторы]] Гасфорпқа Жетісуда Ресей ұстанымын нығайтуды қамтамасыз етерліктей нақты шараларды іске асыруды тапсырады. Осы міндетті орындау мақсатында, сондай-ақ Ресейдің [[Ташкент]], [[Құлжа]] және [[Қырғыз]] бағытындағы [[сауда]] және басқа қатынастарына жол ашатын жаңа ірі [[бекініс]] салу жөнінде шешім қабылданды.

Ұлы жүз [[пристава|приставы]] болып жаңадан бекітілген майор [[Перемышльский]] бұл бекіністі орналастыру үшін [[Алатау]]дың етегіндегі [[Кіші Алматы]] өзені бойындағы [[Алматы]] елді мекенін таңдап алады. Құрылысы [[1854]] жылдың көктемінде басталып кеткен бұл бекініс [[Верный]] аталады. Оның жанынан, Алматы өзенінің оң жағасында қазақ әскерінің [[станица]]сы салынады.

Бір-екі жылдың ішінде мұнда [[Сібір]] қазақ-әскерінің 132 отбасы және 200 орыс шаруалары келіп орналасты. Содан кейін-ақ Алматыға Сібір қазақ-әскерінің оныншы полкын енгізу жөніндегі патша Жарлығы жарық көреді. Көп ұзамай Жетісу әскери губернаторы Колпаковский Семейден егінші татарларды және [[Воронеж]]ден (Ресей) орыс шаруаларын шақыртады. Осылайша Ресейдің Орталық Азияға енуіне жол ашуға тиіс болған Верный бекінісі біртіндеп осы өңірдегі әкімшілік орталығына және қалаға айнала бастайды.

Бұл кезде [[Қырым соғысы]]нда жеңіліс тапқан Ресей [[1856]] жылы енді негізгі назарын Түркістанға аударып, сонда орнығуға күш салады. Ал мұндағы Хиуа, Бүхар және Қоқан хандықтары арасындағы өзара тынымсыз қақтығыстар Ресейдің бұл мақсатына қолайлы жағдай туғызып, [[1864]] жылғы көктемде ол екі бағытта әскери қимылдарға көшті. Олардың бірі [[Сырдария]] бекіністер тізбегі тарапынан, яғни [[Перовск]]іден (Ақмешіт), ал екіншісі Жетісу жақтан, Верныйдан басталды.

Осы жылдың жазында бұл екі әскер қолдарының бірі Түркістанды ал екіншісі Әулиеатаны алды. Бұдан кейін екі қол бірігіп, [[Шымкент]]ке бет түзейді. Орыс әскеріне бұл бекіністі алу жеңілге түспеді, оны қоқандықтардың жаяу және атты әскері, [[артиллерия]]сы қарсы алады. Бір ескерерлік жағдай — екі жақтың да әскер күштерінің қатарында қазақ қолдары болды. Мәселен, Қоқан әскері құрамындағы қазақ колын [[Кенесары хан]]ның ұлы [[Сыздық Кенесарыұлы|Садық сұлтан]], ал орыс әскері құрамындағы қазақ жігіттерін [[Сұраншы батыр]] басқарған еді.

Сондай- ақ бұған дейінгі [[Әулиеата]] үшін болған ұрыс барысында екі жақтың өзара келіссөзге шығарған елшіліктерінің бір жағында Садық сұлтан жүрген болса, екінші, яғни орыс елшілігінің құрамында [[Шоқан Уәлиханов]] бар еді. Сөйтіп, қазақ қоғамында бұдан біраз бұрын-ақ байқалған көзқарастық жіктеліс орыс-қоқан соғыс қимылдары тұсында да анық байқалды.

Екінші шабуылдан соң, [[1865]] жылы орыс әскері Түркістан өңірінің ірі сауда және саяси орталықтарының бірі Ташкентті алады. Өзара [[Феодализм|феодалдық]] қақтығыстардан қалжыраған Түркістан техникалық және ұйымдық тұрғыдан жоғары тұрған орыс әскеріне төтеп бере алмады. Міне, осы оқиғалардан соң [[Қазақстан]] бүтіндей [[Ресей империясы]] құрамына еніп, ендігі уақытта оның тарихында жаңа кезең — отарлық тәуелділік кезеңі басталды.<ref>Қазақстан тарихы: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық / Ә. Төлеубаев, Ж. Қасымбаев, М. Қойгелдиев, т.б. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2006. — 232 бет, суретті. ISBN 9965-33-633-4</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]
[[Санат:Ресей империясы]]

{{Kz-hist-stub}}

Әжібай Қарпықұлы

2024-05-28T17:40:37Z

TuranBot: /* top */clean up, replaced: Батыс-Сібір генерал-губернаторлығы → Батыс Сібір генерал-губернаторлығы using AWB

'''Әжібай Қарпықұлы''' (1791 — 1866) — би.<ref>Айбын. Энциклопедия. / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 2011. - 880 бет.ISBN 9965-893-73-Х</ref> [[Кенесары Қасымұлы]] бастаған қазақ халқының [[Ұлт-азаттық көтерілістер|ұлт-азаттық көтерілісін]] қолдаушы және оған белсене қатысушы. Кенесары [[Орынбор]] және [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы|Батыс Сібір губернаторлықтарының]] жеріне (Ұлытау — Ырғыз — Торғай) тұрақтай алмай, оңтүстікке қарай ойысқанда, [[Ресей]] үкіметінің қысымы мен қуғынына ұшыраған Әжібайдың елі де [[Сарыарқа]]дан Сыр бойының [[Қоқан хандығы]]на қараған Шиелі қыстағының маңына көшіп барған. Әжібайды [[Қоқан Хандығы|Қоқан]] ханы өз руының датқасы етіп бекіткен. Әжібай [[датқа]] Арқадағы ағайындарымен қатынасын үзбей, белгілі би ретінде олардың дауларына араласып, рулар арасын ежелгі қазақ заңымен реттестіріп отырған. [[Омбы]] облыс мемлекеттік архивінде сақталған құжаттарда 1862 жылы [[қазан]] айында [[Сарысу]] бойын жайлайтын [[Кіші жүз]] рулары мен [[Ұлытау]]дың батыс бөктерін мекендеген қыпшақтардың арасындағы [[мал]] дауын шешуге Әжібайдың ерекше ықпалы болғандығы атап көрсетілген.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор [[Нысанбаев Әбдімәлік|Ә. Нысанбаев]] – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9</ref>

== Дереккөздер==
<references/>
{{Stub:Қарағанды облысы: Энциклопедия }}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]
[[Санат:Қарағанды облысы]]

Сібір қырғыздарының облысы

2024-05-28T17:39:32Z

TuranBot: /* top */clean up, replaced: Батыс-Сібір генерал-губернаторлығы → Батыс Сібір генерал-губернаторлығы using AWB

'''Сібір қырғыздарының облысы''' — [[Орта жүз]]дегі хандық үкіметті жою және оның орнына күшті басқару жүйесін құру мақсатында [[1822]] ж. «[[Сібір қырғыздары туралы жарғы|Сібір қазақтары жөніндегі Жарғыға]]» сәйкес құрылған әкімшілік-аймақтық бірлік. Жаңа реформаға сәйкес құрамына Тобыл, Томск губерниялары мен [[Омбы облысы]] енген [[Батыс Сібір генерал-губернаторлығы|Батыс-сібірлік генерал-губернаторлық]] басқару әкімшілігі құрылды. Оған Ресей боданына айналған Орта жүз халықтары да кірді.
[[File:Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов.jpg|thumb|Карта зимних и летних кочевок в области сибирских киргизов (казахов) в 1868 году]]
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

Дарико Сопыжанқызы Хасанғалиева

2024-05-21T18:52:05Z

TuranBot: clean up, replaced: Қазақстан Республикасының Ұлттық Қызыл жарты ай қоғамы → Қазақстанның Қызыл жарты айы (4) using AWB

{{Тұлға
|Есімі = Дарико Сопыжанқызы Хасанғалиева
|Шынайы есімі =
|Сурет =
|Туған күні = 25.05.1943
|Туған жері = {{туғанжері|Қарағанды|Қарағандыда}}
|Мансабы = Дәрігер - [[Фтизиатрия|фтизиатр]] <br /> [[Қазақстанның Қызыл жарты айы|Алматы қаласындағы ҚР Ұлттық "Қызыл жарты ай" қоғамының төрайымы]]
|Ғылыми атағы =
|Азаматтығы = {{байрақ|Қазақ КСР}}<br />{{KAZ}}
|Ұлты = Қазақ
|Қайтыс болған күні =
|Қайтыс болған жері =
|Марапаттары =
{{{!}}
{{!}}{{Құрмет ордені}} {{!}}{{!}}{{Шапағат медалі}}
{{!}}}
}}
'''Дарико Сопыжанқызы Хасанғалиева''' ([[1943 жыл]]ы [[25 мамыр]]да [[Қарағанды]]да туған) — қазақстандық дәрігер - [[Фтизиатрия|фтизиатр]]. [[Қазақстанның Қызыл жарты айы|Алматы қаласындағы ҚР Ұлттық "Қызыл жарты ай" қоғамының төрайымы]]. ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі. [[Құрмет ордені|Құрмет]], [[шапағат медалі|Шапағат]] ордендерінің иегері. [[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев|Ескендір Хасанғалиев]]тың жұбайы.

== Толығырақ ==
* Дарико Сопыжанқызы [[1943 жыл]]ы [[25 мамыр]]да [[Қарағанды]]да дүниеге келген.
* [[Қарағанды мемлекеттік медицина университеті]]н бітірген.
* Мәскеудегі Денсаулық сақтау министрлігінің өкпе аурулары орталық ғылыми зерттеу институтының клиникалық ординатурасын бітірген. мамандығы дәрігер - [[Фтизиатрия|фтизиатр]].
* 1973 - 1980 жылдары Алматыдағы өкпе аурулары ғылыми зерттеу институтында анестезиология және жан сақтау бөлімінде жұмыс істеген.
* 1980 - 1983 жылдары Алматыдағы өкпе аурулары ғылыми зерттеу институтынның кәсіподақ төрайымы қызметінде,
* 1983 - 1987 жылдары Алматы қаласындағы Ленин аудандық денсаулық сақтау комитетін басқарған.
* [[Қазақстанның Қызыл жарты айы|Алматы қаласындағы ҚР Ұлттық "Қызыл жарты ай" қоғамының төрайымы]].

== Марапаттары ==
* 2001 жылы ҚР тұңғыш президенті - елбасы [[Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев|Н.Ә.Назарбаев]]тың жеке алғыс хатымен марапатталған.
* [[Қазақстанның Қызыл жарты айы]]ның Құрмет грамотасымен марапатталған.
* Елбасының жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат "[[Құрмет ордені|Құрмет]]" орденімен марапатталған.
* 2004 жылы Қазақстанның мемлекеттік марапаты "[[Шапағат медалі]]" мен марапатталған.

== Отбасы ==
* Тұрмыс құрған. Жары: Қазақ ССР халық артисі, композитор [[Ескендір Өтегенұлы Хасанғалиев|Ескендір Хасанғалиев]].
* Баласы: композитор, ҚР Еңбек сіңірген қайраткері [[Біржан Ескендірұлы Хасанғалиев|Біржан Хасанғалиев]]
* Қыздары бар.

[[Санат:Қазақстан дәрігерлері]]