Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Файзолла Әбсәлемов

2021-09-15T07:21:40Z

Tleshev: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Файзолла Әбсәлемов''' (23.11.[[1911]], [[Ырғыз ауданы]] - 1.07.[[1993]], [[Алматы]]), кинооператор. [[Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері]] (1969).

[[Кіші жүз]]дің '''[[Шөмекей]]''' руы ''Бозғыл (Бозғұл)'' бұтағынан шыққан<ref name="Дайрабаев Т. 0"> Кете Шомекей шежіресі / Дайрабаев Т. – Алматы, Ана тілі, 1995. - 167 бет.</ref>.
''[[Шежіре]]: Файзолла-Әбдісалам-Төремұрат-Алмат-Тобаберген-Киікбай-Әлібек-Қалақ-Шобдар-Бекет-Сейін (Желдер)-Келдібай-Бозғұл-Шомекей<ref name="Дайрабаев Т. 0"/>''

[[ВГИК]]-тің операторлық факультетін бітірген (1948).

Кинодағы алғашқы қадамын деректі фильмдер түсіруден бастады. Республика өмірі туралы апта сайын экранға уздіксіз шығып тұрған ''«[[Советтік Қазақстан]]»'' [[Киножурнал]]ында М. Әуезовке байланысты түсірілген кадрлардың орны бөлек. Мысалы, 1957 жылғы 39-санында (режиссері X. Дәулетбаев) ұлы жазушының 60 жылдық мерейтойының Мәскеуде тойлану кешінен көріністер берілген. Осы журналдың 1960 жылғы 45-санында жазушының оқырмандарға [[қолтаңба]] беріп жатқан сөті, ал 1961 жылғы 19-санында үнді жазушысы Р. Тагордың 100 жылдық тойында М. Әуезовтің сөйлеп тұрған кезі бейнеленген.

Сондай-ақ Әбсәлемов ''«[[Абай әні]]»'' көркем фильмінің (сценарийін М. Әуезов жазған) бас операторы болды.<ref>Мұхтар Әуезов энциклопедиясы — Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011 жыл. ISBN 978-601-282-175-8</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}
{{Stub}}

[[Санат:23 қарашада туғандар]]
[[Санат:1911 жылы туғандар]]
[[Санат:Ырғыз ауданында туғандар]]
[[Санат:1 шілдеде қайтыс болғандар]]
[[Санат:1993 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Алматыда қайтыс болғандар]]
[[Санат:Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты түлектері]]
[[Санат:Қазақстан кинооператорлары]]
[[Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері]]
[[Санат:Қазақфильм тұлғалары]]
[[Санат:Қазақстан кинематографы]]

Жұбанияз Найзаұлы

2021-09-14T06:41:00Z

Tleshev: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Жұбанияз Найзаұлы''' (1865, бұрынғы [[Сырдария облысы]], [[Перовск]] уезі, Шойбас ауылы – 1933, Қызылорда облысы, [[Жаңақорған ауданы]], Жаңаталап ауылы) – [[жырау]], [[ақын]].

[[Кіші жүз]]дің '''[[Шөмекей]]''' руы ''Бозғыл (Бозғұл)'' бұтағынан шыққан<ref name="Дайрабаев Т. 0"> Кете Шомекей шежіресі / Дайрабаев Т. – Алматы, Ана тілі, 1995. - 167 бет.</ref>.

Өзіне дейінгі Балқы Базар, замандастары Әзілкеш, Жарылқап, Құлназар ақындармен аралас-құралас болған. Шегебай ақынмен және Кете Жүсіппен айтысқа түскен. Бірнеше айтыстары “Айтыс” кітабына енген.<ref>“Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
ISBN 5-89800-123-9</ref><ref>Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: «Аруна Ltd.» ЖШС, 2010.ISBN 9965-26-096-6 </ref>

''[[Шежіре]]: Жұбанияз-Найза-Масан-Сапақ-Ораз-Байболат-Бөрі-Дәуен-Сарыбай-Бозғыл-Шомекей<ref name="Дайрабаев Т. 0"/>''

==Сілтеме==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]

Киікбай Әлібекұлы

2021-09-14T05:56:42Z

Tleshev: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Киікбай Әлібекұлы''' (шамамен [[1728]], Ырғыз өңірі – [[1798]], сонда) – батыр.

[[Кіші жүз]]дің '''[[Шөмекей]]''' руы ''Бозғыл (Бозғұл)'' бұтағынан шыққан<ref name="Дайрабаев Т. 0"> Кете Шомекей шежіресі / Дайрабаев Т. – Алматы, Ана тілі, 1995. - 167 бет.</ref>.

Киікбай батырдың есімі [[1743]] ж. мұрағат құжаттарында кездеседі. Онда Киікбайдың жасауыл шенінде болғаны айтылады. [[1744]] ж. Киікбай Қотыр батырмен бірге [[Ресей империясы]]ның саясатына өз пікірлерін білдірсе, [[1749]] ж. 4 қаңтарында Әбілқайырдың баласы [[Ерәлі сұлтан]]ға қарсылық танытып, [[Ресей]] патшасына хат жазғандардың қатарында болған. Киікбай батыр, [[Қанжығалы Бөгембай]], [[Қабанбай батыр|Қаракерей Қабанбай]] батырлармен бірге [[Абылай]]ды хан сайлауға қатысқан. [[Ә.Кекілбаев]]тың “Үркер”, “Елең-алаң” романдарында Киікбай батыр тұлғасы сомдалған.

''[[Шежіре]]: Киікбай-Әлібек-Қалақ-Шобдар-Бекет-Сейін (Желдер)-Келдібай-Бозғұл-Шомекей<ref name="Дайрабаев Т. 0"/>''

== Дереккөздер==
<references/>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Жәрімбет Солтанұлы

2021-09-14T05:53:28Z

Tleshev: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Жәрімбет Cолтанұлы''' (1735 — 1809) — [[би]]. [[Сырдария]]ның төменгі ағысы бойында туып-өскен. [[Кіші жүз]]дің '''[[Шөмекей]]''' руы ''Бозғыл (Бозғұл)'' бұтағынан шыққан<ref name="Дайрабаев Т. 0"> Кете Шомекей шежіресі / Дайрабаев Т. – Алматы, Ана тілі, 1995. - 167 бет.</ref>.

Ел бірлігін, тыныштығын сақтауға ат салысқан. Жәрімбет биді [[Сыр бойы]]ның ақындары өз жырларына арқау еткен. Есімі бүтін бір рулы елге айналған Жәрімбет биден ''14 ұрпақ'' тараған. Белгілі қоғам қайраткері Т.[[Жүргенов Темірбек|Жүргенов]] Жәрімбет бидің 5-ші ұрпағы. 1995 жылы Жәрімбет бидің қабірі қайта тұрғызылып, басына ескерткіш [[күмбез]] орнатылды. <ref>Қазақ энциклопедиясы</ref>

''[[Шежіре]]: Жәрімбет-Солтан-Өтебай (алты Өтебай)-Келдібай-Бозғүл (Бозғыл)-Шомекей<ref name="Дайрабаев Т. 0"/>''

== Дереккөздер ==
<references/>
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:1735 жылы туғандар]]
[[Санат:1809 жылы қайтыс болғандар]]
[[Санат:Қазақ би-шешендері]]

Кедей Жәнібекұлы

2021-09-10T07:57:53Z

Tleshev: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Кедей Жәнібекұлы''' (1700 – 1768) – би.

[[Кіші жүз]]дің '''[[Шөмекей]]''' руы ''Аспан'' бұтағынан шыққан.<ref name=" Усенбаев Т. 0"> Алшын шежіресi (Адам Атадан өзіме шейін)/ Усенбаев Т. – Кызылорда, Тумар, 2003. - 464 бет.</ref>

[[Ырғыз]] өңірінде туып-өскен.

1748 ж. 5 қазанда Ресей патшайымы [[Елизавета]]ның атына [[Нұралы хан|Нұралыны]] хан сайлау жөнінде хат жазған Кіші жүздің игі жақсыларының қатарында Кедей би де болған. Хиуа хандығына барып (1749), Нұралы ханның тапсырмасымен [[Алексей Иванович Тевкелев|А.Тевкелев]]пен келіссөздер жүргізген (1750). Кедей би жөнінде дерек тапшы болғанымен, құжат материалдарында оның ақкете Әжібай, Алтай батыр, Жәнібек тархан, [[Мәмбет би Бұлғақұлы|Мәмбет аталықмен]] бірге ел ісіне араласып, түйінді мәселелерді шешуге қатысқаны туралы айтылады.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том</ref><ref name="source2">Казахско-русские отношения в XVҚ–XVҚҚҚ вв., Сборник документов и материалов, А.-А., 1961.</ref>

''[[Шежіре]]: Кедей-Жәнібек-Айтқұл-Тоқымбет (Төбет)–Есімбет-Аспан-Шомекей[<ref name="Усенбаев Т. 0"/>''

==Дереккөздер:==

<references/>

{{wikify}}
{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан тарихы]]

{{stub}}

Қалдан Талқанбайұлы

2021-09-10T07:44:32Z

Tleshev: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Қалдан''' Талқанбайұлы (1819, [[Жалағаш ауданы]] [[Көкшоқы мекені]] – 1912) – би.

[[Кіші жүз]]дің '''[[Шөмекей]]''' руы ''Бозғыл (Бозғұл)'' бұтағынан шыққан. <ref name="Дайрабаев Т. 0"> Кете Шомекей шежіресі / Дайрабаев Т. – Алматы, Ана тілі, 1995. - 167 бет.</ref>

Ел арасындағы дауларға әділ шешімін айтып, тура жолдан таймаған қайсарлығы үшін ел арасында «[[Қалдан батыр]]» атанған. Халықтың сауатын ашуға көңіл бөліп, [[Қалжан ахун]], [[Садық ахун]] сияқты дін өкілдеріне қамқорлық жасаған. 1897 жылы Қаракөл деген жерде (Аққыр ауылының маңы) мешіт салдырып, бала оқытқан. [[Ізтілеуов|Т.Ізтілеуов]], [[Тоқмағамбетов|А.Тоқмағамбетов]], т.б. ақын-жазушылар Қлданның қоғамдық қызметін өз шығармаларына арқау еткен.

''[[Шежіре]]: Қалдан-Талқанбай-Айтуған-Майлыбай-Жанғабыл-Өтебай-Келмембет (Сарқасқа)-Келдібай-Бозғүл-Шомекей<ref name="Дайрабаев Т. 0"/>''

==Дереккөздер==
Қазақ энциклопедиясы

{{wikify}}

[[Санат:Тұлғалар]]

{{stub}}

Меңей батыр

2021-04-26T13:25:19Z

Tleshev: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Меңей Мәлібайұлы''' (1750, [[Қармақшы ауданы]] Қуаңдария ауылы – 1850, сонда) – батыр.

[[Кіші жүз]]дің '''[[Шөмекей]]''' руы ''Бозғыл (Бозғұл)'' бұтағынан шыққан.<ref name="Дайрабаев Т. 0"> Кете Шомекей шежіресі / Дайрабаев Т. – Алматы, Ана тілі, 1995. - 167 бет.</ref>

1894 жылы Ресейде шыққан және одан кейін карталарда Меңей атты жер атауы көрсетілген. Левшиннің жазбаларында орыс энциклопедиясының жүру бағытын айтқанда да осы Меңей батыр аты кездеседі. Белгілі ақын Т. Ізтілеуов «Ел қамын жеген ерлер» атты толғауында Меңей батыр жайлы айтылады.

''[[Шежіре]]: Меңей-Мәлібай-Тасболат-Досай-Нұртазалы-Зарлық-Торыбай-Бозғыл-Шомекей<ref name="Дайрабаев Т. 0"/>''

==Сілтемелер==
[[Сыр елі энциклопедиясы| "Сыр елі энциклопедиясы"]]
{{stub}}
{{wikify}}

{{Суретсіз мақала}}
[[Санат:Тұлғалар]]

Ырысты Елібайқызы

2021-04-24T18:40:02Z

Tleshev: /* Кіріспе бөлімін өңдеді */

'''Ырысты Елібайқызы''' (т.-ө. ж. б.) – 19 ғ-дың 2-жартысында өмір сүрген, [[Кіші жүз|Кіші жүздің]] [[Шөмекей]] руынан шыққан ақын қыз.

Атақты қарақалпақ ақыны [[Әжнияз Қосыбайұлы|Әжнияз Қосыбайұлымен]] (1824 – 78), ауылдасы [[Оңғар жырау Дырқайұлы|Оңғар жырау Дырқайұлымен]] (1859 – 1902) айтыстары ел арасына кеңінен тараған. Ы. Сыр бойының белгілі он алты ақынымен ([[Ешнияз Сал Жөнелдікұлы|Ешнияз]], [[Садық]], [[Әзілкеш Шымырұлы]], [[Оңғар]], [[Ерімбет Көлдейбекұлы|Қарасақал Ерімбет]], [[Жүсіп]], [[Базар жырау Оңдасұлы]], [[Шегебай]], [[Сайын]], [[Құлназар]], [[Қалмағамбет]], [[Есенжол]], [[Есімтай]], [[Аманжол]], [[Кеншімбай]], Сәрсенбай) жұмбақ түрінде айтысқан. [[Айтыс]] соңында 16 ақынға қайтарған жауабында Ы. теңіне қосыла алмай арманда өткен аянышты халін айтып, мұңын шағады. Оның жырлары “Әжнияздың қазақ қызы Ырыстымен айтысқаны” (1960), “Айтыс” (2-т., 1965) жинақтарында жарық көрген.<ref>Қазақ Энциклопедиясы</ref>

== Дереккөздер ==
{{дереккөздер}}

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Тұлғалар]]