Ою-өрнек

2024-12-03T17:41:04Z

Teagullinacup: "(" болмады

[[Сурет:Қазақ оюлары.jpg|thumb|300px|Қазақтың кестелі ою-өрнектері]]
'''Ою-өрнек''', орнамент (лат. ''ornamentum'' – әсемдеу, сәндеу) – әр түрлі заттарды (үй-іші [[мүлік]]тері, тоқыма [[бұйым]]дар, [[еңбек құралдары]], [[қару-жарақ]]), [[архитектура]]лық [[ғимарат]]тарды [[әшекей]]леуге арналған, жүйелі ырғақпен қайталанып отыратын әрі үйлесімділікке құрылған [[өрнек]]-нақыштар.

==Қазақ халқының ою-өрнегінің тарихы ==
[[Қазақстан]] аумағында ою-өрнектің ең қарапайым [[элемент]]тері [[Андронов мәдениеті|Андронов]] дәуірінен жеткен көне әшекейлерінен байқалады. Мұндай әшекейлер [[жал]], [[нүкте]], ирек тәріздес болып келеді. Ою-өрнек түрлі [[геометрия]]лық [[пішін]]дерден құралып, зерлеу, [[дәнекерлеу]], оймалау, [[кестелеу]], [[құйма]]-жапсыру [[әдіс]]тері арқылы жасалады. Ұлттық ою-өрнек көбіне өзіне тән белгілерінің жүйелерін қазақ халқының қалыптасуымен әрі республиканың қазіргі аумағын мекендеген [[Азия]]ның басқа да халықтары [[мәдениет]]імен тығыз байланыста дамыды. Бұл орта ғасырлық архитектуралық ғимараттардағы [[көкөніс]] және геометриялық ою-өрнектерден (Бабажы қатын күмбезі. 10-[[11 ғасыр]]лар [[Айша бибі кесенесі]], 11-[[12 ғасыр]]лар, [[Қожа Ахмет Иасауи кесенесі]], 13 -[[14 ғасыр]]лар т.б.) айқын көрінеді.
<br />
Ою-өрнек [[дәстүр]]лі тоқыма өнері үлгісінде ([[гобелен]], [[текемет]], [[алаша]], [[сырмақ]]), кестеде (киім-кешек, тұрмыстық заттар), [[ағаш]], [[мүйіз]], [[сүйек]], ғаныш, [[металл]] мен [[тері]]ге өрнек салу мейлінше жетілдіріле түсті.

=== Түрлері ===
Қазақ ою-өрнегінің негізгі композияциялық құрылымы:
* жиектік өрнектер - ою-өрнекті жолақ ([[фриз]]дер, [[жиек]]тер т.б.);
* [[Өсімдік тектес ою-өрнектер]]
** [[гүл]]ді өрнектер (шеңбер түріндегі ою-өрнектер, розетка, күн белгісі, т.б.);
* [[тор]]лы ою-өрнектер (заттың бетін тұтас жауып тұрады);
** геометриялық (әр түрлі геометриялық денелерден құралады);
** [[зооморфтық ою - өрнектер]] ([[жануарлар]], яғни [[аң]]-[[құс]], [[балық]] , әр түрлі [[жәндіктер]] т.б.);
** көкөніс ([[өсімдіктер]]дің гүлі, жапырағы, сабағы, жәні т.б. элементтері).
* [[қиял]]-ғажайып өрнектер ([[бойтұмар]]лар, [[аспан]] әлемінің белгісі).
Олардың аса маңызды элементтері: [[қошқар]] мүйіз, құс таңдай, [[түйе]] табан, үш [[жапырақ]]ты, бес жапырақты, т.б. Ою-өрнектің геометриялық элементтері (шаршы, ромбы, жұлдызша түрінде), сондай-ақ, көкөніс өрнектері (гүл, жапырақ, бұтақ түрінде) ағаш ұқсатуда, әсіресе үй [[жиһаз]]ы мен [[ыдыс-аяқ]]тарда, [[музыка]] [[аспап]]тары мен [[аңшылық]] [[қару]]-[[құрал]]дарында сақталып қалды.
<br />
[[Халық]] ою-өрнегінің сан алуан түрлері [[әйел]] әшекейлерінде ([[сақина]], [[сырға]], бойтұмар, [[білезік]]) кездеседі. Ал [[сәулет]] өнерінде зооморфтық пен көкөніс өрнектері (сыңар мүйіз, кұсмойын, түлкі бас, арқар мүйіз, т.б.) басым болады.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

===Ою-өрнек үлгілері===
[[Сурет:Ою түрі-қошқармүйіз.jpg|thumb|right|150px|Ою түрі - "қошқармүйіз"]]
* "Жұлдыз" - өрнек геометриялық сынық сызықты тұспалдайды. [[Жұлдыз]] бейнесі копмозицияланған ою-өрнектердің ортасында кездеседі.
* "Жұлдызгүл" - бес бұрыш жасап, гүлмен өрнектеліп, бес тармақтан тұратын гүлді тұспалдайды.
* "Күн" - ою-өрнегі [[күн]]ді меңзейді.
* "Мүйіз" - мүйіз оюдың ең көне мәнері.
* "Қосмүйіз" - [[мал]]дың екі мүйізін бейнелейді. Кейде "ырғақ", "ілмек" деп аталтын оюларды "қосмүйіз" дейді.
* "Арқармүйіз" - бұл элемент "қошқармүйізге" ұқсас, бірақ оған қарағанда шиыршықтанып, тармағы одан көбірек болып келеді.
* "Сыңар мүйіз" - қошқармүйіздің бір жақ сыңарын бейнелейтін өрнек.
* "Қырықмүйіз" - біріне-бірі жалғаса, тармақтала қосылған көп мүйізден тұрады. Негізінен мүйіз бейнеленген оюлардың барлығының [[символ]]дық мәні [[бақыт]]-[[береке]], [[байлық]], мал-жанының көбеюі.
* "Төртқұлақ" - өсімдік тектес оюларға жатады. Бұл [[Пазырық қорғандары|Пазырық қорғаны]]нан табылған ең көне оюлардың бірі. Кесте өнерінде [[батыр]]лар шапанының жауырынына, [[шалбар]]дың тізе тұсына салынған.
* "Үшжапырақ" - өсімдік тектес оюларға жатады. Ертедегі сәулет өнері [[ескерткіш]]терінде кездеседі. Ісмерлер кесте тігуде қолданып жүр.
* "Түйемойын" - [[түйе]]нің мойнына ұқсаған мүйіз оюына жатады.
* "Ботагөз" - әшекейлі композиция ортасына салынады.
* "Тіс" - малдардың, аңдардың [[тіс]]теріне және [[шахмат]] тақтасына ұқсайтын ою-өрнек.
* "Таңдай" - мал [[таңдай]]ының бедерін бейнелеуден шыққан.
* "Құсқанаты" - қанатын жайып ұшып келе жатқан [[құс]]ты бейнелейді.
* "Шетою" - өрнектің бір элементі шексіз қайталана береді. Сырмақ, киім-кешектердің басқа да үй жиһаздарының жиектерін кестелеуде, сәулет өнерінде қолданылады.
* "Ирек", "ирексу" өрнектері бешпеттің, [[қамзол]]дың, шапан мен [[тақия]]ның жиектеріне салынады.
* "Гүл", "жапырақ", "қоза" өрнектері - барлық гүл түрін тұспалдайды. Бұл өрнектер [[қолөнер]]дің барлық саласын қамтиды.
* "Су өрнегі".<ref> Мұхамеджанұлы З. Қазақтың кесте өнері. Танымдық-көпшілік басылым. "Алматыкітап баспасы" ЖШС, 2008 - 144 бет, суретті.ISBN 978-601-01-0297-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

[[Санат:Қазақ өнері]]
[[Санат:Қолөнер]]

Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Ою-өрнек