Қазақ Энциклопедиясы - Қатысушы үлестері [kk-kz]

Сармат мәдениеті

2018-10-16T07:13:38Z

Taromsky: «Сарматтар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Сармат мәдениеті'''— ерте [[темір]] дәуірінде Қазақстанның батыс өлкелері мен Оңт. [[Орал]] далаларын мекендеген көшпелі тайпалар қалдырған түрлі археологиялық ескерткіштер жиынтығы. Жалпы “сармат” атауы көне грек жазба деректерінен жеткен шартты ұғым, ал сарматтар осы тарихи деректер бойынша шығыстан келіп, Қара т. скифтері патшалығын талқандаған тайпалар ретінде танымал. Археол. зерттеулер Сармат мәдениетіжайлы, яғни тайпалардың жерлеу ғұрпы, заттық мәдениеті, өнері жайлы құнды деректер берді. Ғыл. қорытындылар бойынша, мәдениеттің өмір сүрген уақыты б.з.б. 7 — 6 ғ-лар мен б.з. 4 ғ. арасын алып жатқан өте үлкен мерзімді қамтиды. Даму барысындағы ерекшеліктерді ескере отырып, ғалымдар осы өте ұзақ мерзімді “ерте сармат” (немесе прохоров мәдениеті), “орта сармат”, “соңғы сармат” деп аталатын үш кезеңге бөлді. Бат. Қазақстаннан Қара т., Орт. Еуропаға дейінгі аралықта тараған, жүздеп саналатын обаларды қазу, олардан алынған деректерді зерттеу, сараптауда М.И. Ростовцев, Б.Н. Граков, К.Ф. Смирнов, М.Г. Мошкова, Б.Ф. Железчиков, М.Қадырбаев, Ж.Құрманқұлов, А.Х. Пшеничнюк, С.Ю. Гуцалов еңбектерінің маңызы зор. Сармат мәдениетінің алғаш қанат жайып қалыптасқан аумағы Еділден шығысқа қарай орналасқан өлкелер. Ғыл. пайымдаулар бойынша, осы жерлерде, ең алдымен, Ор мен [[Елек]] өзендері алқаптарында, [[Жайық]] далаларында ерте Сармат мәдениеті (б.з.б. 7 — 6 ғ-лар мен 1 ғ. аралығы) қалыптасқан. Бесоба, Сынтас сияқты қорымдардан алынған деректер осы кезең жайлы құнды мәліметтер берді, сондай-ақ қазір зерттеліп жатқан Қырықоба үлкен қорымы ([[Батыс Қазақстан облысы]]) маңызды нысандар қатарына кіреді. Археол. зерттеулерде ерте сармат кезеңіне жататын семсер, қанжар, жебе сияқты қару түрлерінің, ат әбзелдерінің, түбі дөңес қыш көзелердің, айналар мен тас құрбандық ыдыстардың, аң стилімен сомдалған бұйымдардың тұрақты сипаттамалары жасалған. Зерттеушілер заттық мәдениет пен жерлеу ғұрпының басты ерекшеліктерін алға тарта отырып, ерте Сармат мәдениетінің қалыптасуына жергілікті дәстүрлермен қоса Арал, Төм. Сырдария сақтарының да маңызды ықпалы болғанын атап көрсетті. Б.з.б. 1 ғ-дан бастап 4 ғ-ға дейінгі аралықты орта және соңғы Сармат мәдениеті ескерткіштері алып жатыр. Сармат тайпаларының үлкен бөлігінің батысқа жылжыған уақытымен сәйкес келетін бұл кезеңдердің ескерткіштері шашырай таралып, аз табылған және біршама өзгерістерге ұшыраған. [[Мәдениет]] дамуының соңына қарай орын алған тарихи оқиғаларға байланысты кейінгі Сармат ескерткіштерінде ғұн ықпалы басым. Сармат дәуіріне жататын, бірақ классик. Сармат мәдениеті үлгісінен өзіндік ерекшеліктері бар кейбір ескерткіштер Арал мен Каспий аралығында ашылды (мыс., Дықылтас, [[Бәйте]] қорымдары, Қызылүйік ғибадатханасы). Кейінгі зерттеулер барысында туындап отырған күрделі мәселелердің бірі — Сармат мәдениеті мен “дах-массагет” атауымен байланыстырылатын ескерткіштердің арасын анықтау болып табылады.<ref>Қазақ Энциклопедиясы, 7 том</ref>

==Пайдаланылған cілтемелер==
<references/>

{{wikify}}

{{Stub}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті‎]]
[[Санат:Ресей археологиялық мәдениеті]]
[[Санат:Сарматтар]]

Маханжар мәдениеті

2018-10-15T16:14:23Z

Taromsky: «Қостанай облысы тарихы» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Маханжар мәдениеті''' — [[неолит]] заманындағы ескерткіштердің жиынтық атауы. Торғай иінін қамтиды. '''1970 — 90 ж.''' аралығында [[Қостанай]] және [[Торғай]] ар-хеол. экспед. (жетек [[Логвин|В.Н. Логвин]]) зерттеу жұмыстарының барысында ашылды. Негізгі мәліметтер Маханжар, Соленое Озеро-2, Екідің-24 қоныстары бойынша алынған. М. м-не жататын''' ескерткіштер саны 16''', олардың '''13-нде''' (Алқау-2, Амангелді, Бестамақ, Түрлі-2, Дүзбай-1-3, Екідің-24, Қарамырза-6, Надеждинка-2, Саз-2, Соленое озеро-2, Сұлукөл-1) қазба жұмыстары жүргізілген. Ескерткіштердің көпшілігі өзен жағалауларында орналасқан. Құрылыс іздері сақталмаған. Тек Дүзбай-1-ден тік бұрышты тұрғын үй орнының бір бөлігі ғана анықталған. М. м-не жататын ыдыстар жұқа, ұзынша етіп жасалынған. Ыдыс сыртына [[өрнек]]тер тарақ сияқты өткір затпен тігінен не көлденеңінен [[толқын]] тәріздес етіп түсірілген. Тас құралдары сұр түсті [[кварцит]], [[кварцитті құмтас]]тардан дайындалған. [[Сүмбі]] (конус), [[кеспел]] (призма) тәрізді өзектастар басқаларына қарағанда басымырақ. Құралдары екінші рет өңдеу, егеу арқылы жетілдірілген. Екідің-24-тен 3 балта, Соленое озеро-2-ден ұршықтың тастан жасалған басы табылған. Олардан басқа тас тіліктері, үшкіртастар, [[бүйірлі кескіш]]тер,[[қырғыш]]тар, [[дәнүккіш]]тер, [[шапқы құрал]]дар, сүйектен жасалған бұйымдар аршып алынған. М.м. тұсындағы адамдар [[құлан]], [[бөкен]], [[жылқы]], т.б. түз аңдарын аулаған. Сондай-ақ қоныстардан (Бестамақ, Екідің-24) балық сүйектерінің табылуы ежелгі маханжарлықтардың балық аулаумен күнелткенін айғақтайды. Мамандар табылған еңбек құралдары мен басқа да материалдарға қарап, мұнда адамдары''' б.з.б. 7 — 6-мыңжылдықтар''' мен '''б.з.б. 4-мыңжылдықтар''' аралығында өмір сүрген деп топшылайды. ''Д. Талеев, Д. Сүлейменұлы''

<ref name="test">Қазақ Энциклопедиясы</ref>
== Дереккөздер ==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
==Сілтемелер==
<references />

{{Суретсіз мақала}}

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті]]
[[Санат:Қостанай облысы тарихы]]

{{stub}}

Шірік-Рабат мәдениеті

2018-10-15T15:56:38Z

Taromsky: «Сақтар» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Шірік-Рабат мәдениеті''' -[[Арал теңізі]] шығысында қоныстанған сақ тайпаларының мәдениеті (б.з.б. 5-2 ғасыр). Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедицияның жұмыстарының барысында [[1940]] - [[1950]] жылдары [[Толстов Сергей Павлович|С.П. Толстов]], [[Левина|Л.М. Левина]], [[Вайнберг|Б.И. Вайнберг]] зерттеді. Ескерткіштері [[Қызылорда облысы]] Қармақшы ауданы Қызылқұм өлкелерінде, Сырдың ескі анғарларының бірі - Жаңадария алқабында шоғырланған. [[Шірік-Рабат|Шірік Рабат]], [[Бәбіш Молда|Бәбіш-Молда]], [[Баланды]], [[Қабылқала]], [[Сеңгірқала]], т.б. қалалары, 200-ге жуық күшейтілмеген қоныстары, бұдан басқа зираттары мен ірі жерлеу кешендері, суармалы егіншілікті де жақсы меңгерген тұрғындары Жаңадария мен оның уақытша ағыстарының бойларында оазистік жүйемен қоныстанған. Ирригацияға неғұрлым ыңғайлы алкап жеке оазисті құрайды. Мұнда кала немесе кішігірім қоныс, кейде бекініс орналасқан. Мысалы,Баланды оазисінің ауданы 150 - 200 га болса, Бәбіш-молла қаласының оазисінікі 10 мың га. Жосалыдан оңтүстікке-батысқа карай 180 км жердегі Шірік Рабат қаласы - ең көрнекті ескерткіш. Жаңадарияның жағасындағы биіктігі 15 м төбе үстінің аумағы 600х850 метр жерін алып жатыр. Жалпақтығы 40 м, тереңдігі 4 м ормен қоршалған. Мұндағы үлкен бекіністің ауданы 40 га, екі қатар бекініс жүйесімен күшейтілген. Қаланың орта тұсында ауданы 12 га кіші бекініс бар. Бұлардан басқа бір үлкен кесене, 6 үлкен топырақ обалар және басқа да жерлеу құрылыстары анықталды. Шірік-Рабат мәдениетінің б.з.б. 2 ғасырға қарай даму желісі тоқтаған. Ғалымдардың пікірі бойынша, бұған ең алдымен Сырдария сағасының гидрографиялық жүйесінің кілт өзгеруі, яғни өзен арнасының ауысуы тікелей себеп болған. Шірік-Рабат мәдениеті халқын тарихтағы "дай" ("дах") тайпалары деп санауға негіз бар. Б.з.б. 2 ғасырдан бастап Сырдың суы Аралға Жаңадарияның солтүстік пен шығыска таман жатқан Ескі Қуаңдария арналарымен ақканы белгілі. Осы кезде Жаңадария алқаптары түгелдей босап қалған.<ref>Қазақ мәдениеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2005 ISBN 9965-26-095-8</ref>

==Дереккөздер==
{{commonscat|Chirik-Rabat}}
<references/>

{{Stub: Қазақ мәдениеті}}
{{wikify}}

[[Санат:Қызылорда облысы]]
[[Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті]]
[[Санат:Сақтар]]

Афанасьев мәдениеті

2018-10-15T15:09:20Z

Taromsky: «Ресей археологиялық мәдениеті» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

[[Image:Andronovo culture.png|thumb|325px| Жасыл түс - Афанасьев мәдениеті]]
'''Афанасьев мәдениеті ''' — [[Оңтүстік Сібір]]де өмір сүрген неолит дәуірінде (б.з.б. 3-мыңжылдықта) [[көне тайпа]]лардан қалған ескерткіштердің ғылымдағы жиынтық атауы. Осы мәдениетке жататын, алғаш зерттелген ескерткіш (Афанасьев тауы) атауымен аталған. Бұл мәдениетке [[Енисей]]дің жоғарғы ағысындағы Тес, Сыда, Карасук-3, Черновая-6, сондай-ақ [[Алтай өңірі]]ндегі Усть-Кокса, [[Усть-Кюм]] т.б. зираттар жатады. Мәйіттерді бүк түсіріп жерлеген. Қабір ішінде қыш ыдыстар, еңбек құралдарынан: тас, сүйек, мүйіз, ішінара металдан жасалған қырғыштар, пышақ, жебе ұштары, әр түрлі әшекей бұйымдары кездеседі. Металдан жасалған бұйымдар аз. Бұл кезең өлкеде көне металлургия ісінің алғаш дами бастаған уақыты. Бұйымдар негізінен мыстан соғылған. Адамдар мал өсіру, егіншілікпен айналысқан. Үйлері жеркепе түрінде болған. Киімдері сүйек пен аң азу тістерінен жасалған әр түрлі әшекейлермен, әдемі тұмаршалармен безендірілген. Бұл төңіректе кейін моңғол тектес халықтар қоныстанғанғанымен, көне тұрғындары денелі, бойы ұзын, еуропеоид расасына жатады.

==Дереккөздер==
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

{{wikify}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті]]
[[Санат:Ресей археологиялық мәдениеті]]

{{stub}}

Арыстанды мәдениеті

2018-10-15T15:07:57Z

Taromsky: «Археологиялық мәдениеттер» деген санатты аластады (HotCat құралының көмегімен)

'''Арыстанды мәдениеті''' - [[Қазақстан]]да (жалпы [[Еуразия]]да) табылған ең көне археологиялық мөдениет.

Қарапайым тасмалта қүралдармен сипатталып, [[Олдувэй мәдениеті|олдувай]] мәдениетіне сәйкес келеді. Үлкен [[Қаратау|Қаратау жотасындағы]] [[Арыстанды (өзен, Жамбыл облысы)|Арыстанды]] өзенінің жағалауынан Х.[[Хасан Алпысбаев|Алпысбаев]] (1959) тапқан [[Маңғыстау]] қаратауындағы Шақпақата тұрағында табылған тасмалта құралдар да осы мәдениеттің жәдігерлері. Олардың жасы 2 млн жыл деп шамаланады.<ref>Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Қ 17 Геология. А.Қ.Құсайынов — Алматы: "Мектеп" баспасы" ЖАҚ , 2003. — 248 бет. ӀSВN 5-7667-8188-1 ӀSВN 9965-16-512-2</ref>

==Дереккөздер==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті]]

Алакөл мәдениеті

2018-10-15T14:42:28Z

Taromsky: «Ресей археологиялық мәдениеті‎» деген санатты қосты (HotCat құралының көмегімен)

'''Алакөл мәдениеті''', Алакөл мәдениетінің Атасу нұсқасы – орта қола кезеңінің мәдениеті (б.з.б. 16 – 13 ғасылар).

[[Ескерткіш]]тері [[Қазақстан]]ның далалы, орманды-далалы алқаптарында, Оңтүстік [[Орал]] сыртында, сондай-ақ Батыс [[Сібір]]дің бірқатар өлкелерінде тараған. [[Ресей]]дің Қорған облысындағы Алакөл зиратын зерттеу нәтижесінде К.Ф. Сальников [[Андрон мәдениеті]]нің алакөл сатысы туралы пікірді ұсынды. Қазір Алакөл мәдениеті андрон тарихи - мәдени қауымдастығына кіретін жеке [[мәдениет]] ретінде қарастырылады (бұл қауымдастыққа кіретін екінші бір мәдениет – [[федоров мәдениеті]]). Қазба деректері мен жан - жақты ғылыми-теориялық мәселелері Ә.[[Әлкей Хақанұлы Марғұлан|Марғұлан]], К.[[Ақышев Кемел|Ақышев]], Ә.Оразбаев, Е.Е. Кузьмина, М.Қадырбаев, Г.Б. Зданович, Ж.Құрманқұлов, В.В. [[Евдокимов Валерий Валентинович|Евдокимов]], В.В. Варфоломеев, В.Г. Ломан, А.А. Ткачев, Э.Р. Усманова, И.А. Кукушкин, т.б. көптеген ғалымдардың еңбектерінде зерттелген. Көптеген ғалымдардың пікірінше, ол Қазақстанның солтүстік өлкелері мен Оңтүстік Оралда кеңінен тараған [[Петров мәдениеті]]нің негізінде қалыптасқан. Орталық Қазақстан аумағындағы ескерткіштері өзіне тән жергілікті ерекшеліктеріне сәйкес мәдениеттің атасу нұсқасы ретінде сипатталады. Аса маңызды деректер берген зираттарының қатарында Амангелді-1, [[Семипалатное]] (Солтүстік Қазақстан), [[Айшырақ қорымы|Айшырақ]], [[Былқылдақ ескерткіштері|Былқылдақ-1]], Атасу-1, [[Атасу-2]], [[Мыржық]], [[Ақ Мұстафа қорымы|Ақмұстафа]] (Орталық Қазақстан) сияқты ескерткіштер бар. Біршама жақсы зерттелген қоныстардан [[Новоникольское]]-1, Петровка-2, Конезавод-3 (Солтүстік Қазақстан), Атасу-1, Атасу-2, Мыржық (Орталық Қазақстан) қоныстары белгілі. Ескерткіштері өзен - көл алқаптарында, суға біршама жақын орналасқан. Жерлеу ескерткіштерінің негізгі түрін құрайтын қоршаулар дөңгелек, сопақ, төртбұрыш пішіндес болып, тігінен орнатылған ірі қақпақтастардан тұрғызылған. Онша биік емес топырақ үйіндісі бар оба - қоршаулар да кездеседі. Қоршаудың ортасында орналасқан тас жәшіктерде мүрделер басымен күнбатысқа қаратылып, аяқтары бүгіліп бір бүйіріне жатқызылған. Жартылай жертөле түріндегі үйлерінің қабырғалары ағашпен өріледі, оларға, әдетте, 1 – 3 ошақ тән.

Маңызды деректердің ішінде көптеп табылатын [[қыш ыдыстар]] және бір жарым [[орамды шекеліктер]], [[мойын алқалары]], шеттері шиыршық бұралған білезіктер, [[пышақ]]тар, [[садақ]], [[найза]] жебелері сияқты қола бұйымдар, [[тас]], [[сүйек]]тен жасалған құралдар бар. Мойыннан иыққа өтетін тұста шағын кертпіштің болуы, үш жерінде ([[мойын]], [[дене]] түпке жақын) орналасқан онша күрделі емес [[ою]]лар алакөл қышының аса маңызды ерекше белгілеріне жатады. Зерттеу нәтижелері бойынша, патриархалды - рулық тұрмыс қалпында өмір сүрген алакөл тайпаларының [[экономика]]сы негізін үй маңындағы [[мал шаруашылығы]] жақсы дамыған [[металлургия]], қосалқы бағыттағы [[егіншілік]] құраған.<ref>«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[[Қазақ энциклопедиясы]]» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том</ref>

== Дереккөздер ==
<references/>

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті]]
[[Санат:Ресей археологиялық мәдениеті‎]]

Санат:Қазақстан археологиялық мәдениеті

2018-10-15T14:37:28Z

Taromsky: Жаңа бетте: Санат:Археологиялық мәдениеттер Санат:Қазақстандағы археология Санат:Қазақстан тарихы...

[[Санат:Археологиялық мәдениеттер]]
[[Санат:Қазақстандағы археология]]
[[Санат:Қазақстан тарихы‎]]

Аржан обалары

2017-11-11T19:00:35Z

Taromsky:

'''Аржан обалары ''' — [[сақ]] дәуірінің ескерткіші. [[Ресей]] Федерациясындағы [[Тыва]] Республикасының Аржан және Тарлық елді мекендерінің аралығында орналасқан. Алғаш 1971-74 ж. археолог М.П. Грязновтың басшылығымен зерттелген. Диаметрі 30-85 см қарағай бөренелерінен жасалған, пішіні төрт текше, аса беделді адамға немесе “патшаға” арналған қабір. Сырты сегіз адамның ағаштан ойылған табыты мен алты аттың қаңқасы қойылған текше қарағай шарбақпен қоршалған. Айналасындағы үшбұрышты, трапеция тәріздес, ортадан шетке қарай радиалды түрде орналасқан 70-ке жуық қабірлерден 160-қа тарта жүгенделген аттар мен 15 адамның қаңқасы табылды. Қорғанның етегіне құрбандыққа шалған малдардың сүйегі көмілген. Ескерткіш ертеректе қатты тоналған. Дегенмен, киім-кешектер қалдығы, қару-жарақтар, ат әбзелдері, әшекей бұйымдар, тасқа салынған суреттер т. б. көптеп табылды. А. о-нан табылған заттай деректер негізінде, ертеден ғылымда пікірталас туғызған скиф-сақ дәуірінің басталу кезеңін, бейнелеу өнеріндегі хайуанаттық нақыштың қалыптасу мерзімін б.з.б. 7-6 ғ-дан емес б.з.б. 8 ғ-дың басынан бастауға және скиф-сақ мәдениеттерінің қалыптасуы мен дамуын тек қана Қара теңіздің солт. аймағымен шектеген көзқарасты өзгертіп, Кіндік Азия, Орт. Қазақстан, Алтай, Арал өңірлері, Алдыңғы Азияда да оның ошақтары бар екенін дәлелдеуге мүмкіндік туды. Қазақстанда Аржан мәдениетіне жататын ескерткіштер — Алтайда (Майемер, Зевакинода), Сарыарқада (Тасмола), Арал өңірінде (Түгіскен, Үйғарақта) және Жетісуда табылған. Әдеб.: Грязнов М.П., Аржан, Л., 1981, с. 61 ; Членова Н.Л., Центральная Азия и скифы, т. 1, М., 1997, с. 98.

{{Суретсіз мақала}}

[[Санат:Сақтар]]
[[Санат:Тыва]]
[[Санат:Ресей обалары]]